કથાસરિત્સાગર, વેતાલપઞ્ચવિંશતિકા · અધ્યાય 12.29

તતો રાજા પુનર્ ગત્વા વેતાલં શિંશપાગ્રતઃ ।
સ ત્રિવિક્રમસેનસ્ તં પ્રાપ્યાંસારોપિતં વ્યધાત્ ॥

આયાન્તં તં ચ રાજાનં સ વેતાલો ઽબ્રવીત્ પથિ ।
રાજન્ સાધુઃ સુસત્ત્વસ્ ત્વં તદ્ અપૂર્વાં કથાં શૃણુ ॥

બભૂવ પૂર્વં કુસુમપુરાખ્યનગરેશ્વરઃ ।
પૃથ્વીતલે ઽસ્મિન્ ધરણીવરાહો નામ ભૂપતિઃ ॥

તસ્ય બ્રાહ્મણભૂયિષ્ઠે રાષ્ટ્રે બ્રહ્મસ્થલાભિધઃ ।
અગ્રહારો ઽભવત્ તત્ર વિષ્ણુસ્વામીત્ય્ અભૂદ્ દ્વિજઃ ॥

તસ્યાનુરૂપા ભાર્યાભૂદ્ યથા સ્વાહા હવિર્ ભુજઃ ।
તસ્યાં ચ તસ્ય ચત્વારઃ ક્રમાદ્ ઉત્પેદિરે સુતાઃ ॥

અધીતવેદેષૂત્ક્રાન્તશૈશવેષુ ચ તેષુ સઃ ।
વિષ્ણુસ્વામી દિવં પ્રાયાદ્ ભાર્યયાનુગતસ્ તયા ॥

તતસ્ તે તત્ર તત્પુત્રાઃ સર્વે ઽપ્ય્ આનાય્ય દુઃસ્થિતાઃ ।
ગોત્રજૈર્ હૃતસર્વસ્વા મન્ત્રયાંચક્રિરે મિથઃ ॥

નાસ્તીહ ગતિર્ અસ્માકં તદ્ વ્રજામો વયં ન કિમ્ ।
ઇતો માતામહગૃહં ગ્રામં યઞ્જસ્થલાભિધમ્ ॥

એતદ્ એવ વિનિશ્ચિત્ય પ્રસ્થિતા ભૈક્ષ્યભોજનાઃ ।
માતામહગૃહં પ્રાપુસ્ તે ઽથ તદ્ બહુભિર્ દિનૈઃ ॥

તત્ર માતામહા-ભાવાન્ માતુલૈર્ દત્તસંશ્રયાઃ ।
ભુઞ્જાનાસ્ તદ્ગૃહે તસ્થુઃ સ્વાધ્યાયાભ્યાસતત્પરાઃ ॥

કાલક્રમાચ્ ચ તેષાં તે માતુલાનામ્ અકિમ્ચનાઃ ।
અવજ્ઞાપાત્રતાં જગ્મુર્ ભોજનાચ્છાદનાદિષુ ॥

તતઃ સ્વજનસંસ્ફૂર્જદવમાનહતાત્મનામ્ ।
તેષાં રહઃ સચિન્તાનાં જ્યેષ્ઠો ભ્રાતાબ્રવીદ્ ઇદમ્ ॥

ભો ભ્રાતરઃ કિં ક્રિયતે સર્વમ્ આચેષ્ટતે વિધિઃ ।
ન શક્યં પુરુષસ્યેહ ક્વચિત્ કિમ્ચિત્ કદાચન ॥

અહં હ્ય્ ઉદ્વેગતો ભ્રામ્યન્ પ્રાપ્તો ઽદ્ય પિતૃકાનને ।
વિપન્નસ્થિતમ્ અદ્રાક્ષં ત્રસ્તાઙ્ગં પુરુષં ભુવિ ॥

અચિન્તયં ચ દૃષ્ટ્વા તમ્ અહં તાં સ્પૃહયન્ ગતિમ્ ।
ધન્યો ઽયમ્ એવં વિશ્રાન્તો દુઃખભારં વિમુચ્ય યઃ ॥

ઇતિ સંચિન્ત્ય તત્ કાલં કૃત્વા મરણનિશ્ચયમ્ ।
વૃક્ષાગ્રસઙ્ગિના પાશેનાત્માનમ્ ઉદલમ્બયમ્ ॥

યાવચ્ ચ મે વિસંજ્ઞસ્ય તદા નિર્યાન્તિ નાસવઃ ।
તાવત્ ત્રુટિતપાશો ઽત્ર પતિતો ઽસ્મિ મહીતલે ॥

લબ્ધસંજ્ઞશ્ ચ કેનાપિ પુંસા ક્ષિપ્રાત્ કૃપાલુના ।
આશ્વાસ્યમાનમ્ આત્માનમ્ અપશ્યં પટમારુતૈઃ ॥

સખે કથય વિદ્વાન્ અપ્ય્ એવં કં પ્રતિ ખિદ્યસે ।
સુખં હિ સુકૃતાદ્ દુઃખં દુઃકૃતાદ્ એતિ નાન્યતઃ ॥

દુઃખાદ્ યદિ તવોદ્વેગઃ સુકૃતં તત્ સમાચર ।
કથં તુ નારકં દુઃખમ્ આત્મત્યાગેન વાઞ્છસિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા માં સમાશ્વાસ્ય સ ચ ક્વાપિ ગતઃ પુમાન્ ।
અહં ચેહાગતસ્ ત્યક્ત્વા તાદૃશં મરણોદ્યમમ્ ॥

તદ્ એવં નેચ્છતિ વિધૌ ન મર્તુમ્ અપિ લભ્યતે ।
ઇદાનીં ચ તનું તીર્થે તપસા દાહયામ્ય્ અહમ્ ॥

યેન નિઃધનતાદુઃખભાગી ન સ્યામ્ અહં પુનઃ ।
ઇત્ય્ ઉક્તવન્તં જ્યેષ્ઠં તં કનિષ્ઠા ભ્રાતરો ઽબ્રુવન્ ॥

અર્થૈર્ વિના કથં પ્રાજ્ઞો ઽપ્ય્ આર્ય દુઃકેન બાધ્યસે ।
કિં ન વેત્સિ યદ્ અર્થાનાં શરદભ્રચલા ગતિઃ ॥

આહૃત્ય રક્ષ્યમાણાપિ યત્નેનાન્તવિરાગિણી ।
અસન્મૈત્રી ચ વેશ્યા ચ શ્રીશ્ ચ કસ્ય કદા સ્થિરા ॥

તદ્ ઉદ્યોગેન સ ગુણઃ કો ઽપ્ય્ ઉપાર્જ્યો મનસ્વિના ।
આનીયન્તે હટાદ્ બદ્ધ્વા યેનાર્થહરિણા મુહુઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તો ભ્રાતૃભિર્ ધૈર્યં ક્ષણાજ્ જ્યેષ્ઠો ઽવલમ્બ્ય સઃ ।
ઉવાચ કો ગુણસ્ તાદૃગર્જનીયો ભવેદ્ ઇતિ ॥

તતો વિચિત્ય સર્વે તે વદન્તિ સ્મ પરસ્પરમ્ ।
વિચિન્ત્ય પૃથ્વીં વિજ્ઞાનં કિમ્ચિચ્ છિક્ષામહે વયમ્ ॥

નિશ્ચિત્યૈતચ્ ચ સંકેતસ્થાનમ્ ઉક્ત્વા સમાગમે ।
એકૈકશસ્ તે ચત્વારશ્ ચતસ્રઃ પ્રયયુર્ દિશઃ ॥

યાતિ કાલે ચ મિલિતાસ્ તે સંકેતનિકેતને ।
કિં કેન શિક્ષિતમ્ ઇતિ ભ્રાતરો ઽન્યોઽન્યમ્ અબ્રુવન્ ॥

અથાત્રૈકો ઽબ્રવીદ્ ઈદૃગ્ વિજ્ઞાનં શિક્ષિતં મયા ।
યેનાસ્થિશકલં પ્રાપ્ય પ્રાણિનો યસ્ય કસ્યચિત્ ॥

ઉત્પાદયામ્ય્ અહં તસ્મિન્ માંસં તદુચિતં ક્ષણાત્ ।
એતત્ તસ્ય વચઃ શ્રુત્વા દ્વિતીયસ્ તેષ્વ્ અભાષત ॥

અહં તત્રૈવ સંજાતમાંસે ઽસ્થિશકલે કિલ ।
જાને જનયિતું લોમત્વચં તત્પ્રાણિસંભવિ ॥

તતસ્ તૃતીયો ઽપ્ય્ અવદજ્ જાને તત્રૈવ ચાસ્મ્ય્ અહમ્ ।
તત્પ્રાન્યવયવાન્ સ્રષ્ટું જાતત્વઙ્માંસલોમનિ ॥

ચતુર્થશ્ ચ તતો ઽવાદીદ્ ઉત્પન્નાવયવાકૃતિમ્ ।
તમ્ એવ પ્રાણિનં પ્રાનૈર્ યુક્તં કર્તુમ્ અવૈમ્ય્ અહમ્ ॥

એવમ્ ઉક્ત્વા મિથઃ સ્વસ્વવિજ્ઞાનપ્રથનાય તે ।
ચત્વારો ઽપ્ય્ અસ્થિખણ્ડાય પ્રયયુર્ ભ્રાતરો ઽટવીમ્ ॥

તત્ર સિંહસ્ય તે પ્રાપુર્ અસ્થિખણ્ડં વિધેર્ વશાત્ ।
અવિજ્ઞાતવિશેષાશ્ ચ ગૃહ્નન્તિ સ્મ તથૈવ તત્ ॥

એકશ્ ચ તત્ સમુચિતૈસ્ તતો માંસૈર્ અયોજયત્ ।
દ્વિતીયો ઽજનયત્ તસ્ય તદ્વત્ ત્વગ્લોમસંહતીઃ ॥

તૃતીયશ્ ચા-ખિલૈર્ અઙ્ગૈસ્ તદ્યોગ્યૈસ્ તદ્ અપૂરયત્ ।
ચતુર્થશ્ ચ દદૌ તસ્ય સિંહીભૂતસ્ય જીવિતમ્ ॥

ઉદતિષ્ઠદ્ અથોદ્ધૂતસટાભારો ઽતિભૈરવઃ ।
સ દંષ્ટ્રાસંકટમુખઃ સિંહઃ ખરનખાઙ્કુશઃ ॥

ધાવિત્વા ચ સ્વનિર્માતૄંસ્ તાન્ એવ ચતુરો ઽપિ સઃ ।
અવધીત્ કેસરી તૃપ્તો વિવેશ ચ વનં તતઃ ॥

એવં તે સિંહનિર્માણદોષાન્ નષ્ટા દ્વિજાતયઃ ।
દુષ્ટં હિ જન્તુમ્ ઉત્થાપ્ય કસ્યાત્મનિ સુખં ભવેત્ ॥

ઇત્થં ચોપાર્જિતો યત્નાદ્ ગુણો ઽપિ વિધુરે વિધૌ ।
સંપત્તયે ન ન પરં જાયતે તુ વિપત્તયે ॥

મૂલે હ્ય્ અવિકૃતે દૈવે સિક્તે પ્રજ્ઞાનવારિણા ।
નયાલવાલઃ ફલતિ પ્રાયઃ પૌરુષપાદપઃ ॥

ઇતિ તસ્યાં નિશિ માર્ગે વેતાલેનાંસતઃ કથાં તેન ।
આખ્યાય સ ત્રિવિક્રમસેનો રાજા પુનર્ જગદે ॥

રાજંસ્ તેષ્વ્ અપરાધ્યતિ ચતુર્ષુ કસ્ તત્ર સિંહનિર્માણે ।
યન્ ન્યવધીત્ તત્કૢપ્તો વદ સમયઃ સો ઽત્ર પૂર્વસ્ તે ॥

ઇતિ વેતાલાચ્ છ્રુત્વા રાજા સો ઽચિન્તયદ્ વિમૌનસ્ય ।
ઇચ્છતિ ગન્તુમ્ અયં મે યાત્વ્ આનેષ્યામ્ય્ અમું ભૂયઃ ॥

ઇતિ હૃદિ નિશ્ચિત્ય સ તં મહીપતિઃ પ્રત્યુવાચ વેતાલમ્ ।
યસ્ તસ્ય જીવદાયી સિંહસ્ય સ પાપભાક્ તેષુ ॥

પ્રાણિવિશેષમ્ અબુદ્ધ્વા માંસત્વગ્લોમગાત્રનિર્માણમ્ ।
યુક્તિબલાત્ તુ કૃતં યૈસ્ તેષાં દોષો ઽસ્તિ નાજ્ઞાનાત્ ॥

યેન તુ સિંહાકારં દૃષ્ટ્વા વિદ્યાપ્રકાશનોત્કેન ।
પ્રાણાસ્ તસ્ય વિતીર્ણાસ્ તેન કૃતા બ્રહ્મહત્યાસ્ તાઃ ॥

એતત્ સ રાજ્ઞો વચનં નિશમ્ય સ્વધામ વેતાલવરો જગામ ।
તસ્યાંસતસ્ તત્ પુન એવ માયી રાજાપિ તં સો ઽનુસસાર ભૂયઃ ॥