કથાસરિત્સાગર, વેતાલપઞ્ચવિંશતિકા · અધ્યાય 12.28

અથ ગત્વા પુનઃ પ્રાપ્ય શિંશપાતસ્ તતો ઽગ્રહીત્ ।
સ ત્રિવિક્રમસેનો ઽંસે વેતાલં તં નરાધિપઃ ॥

આગચ્છન્તં ચ તં ભૂયઃ સ વેતાલો ઽબ્રવીન્ નૃપમ્ ।
રાજન્ન્ ઉદ્ગાઢકન્દર્પાં શૃણ્વ્ એકાં વચ્મિ તે કથામ્ ॥

અસ્તિ શક્રપુરીવાન્યા ધાત્રા સુકૃતિનાં કૃતે ।
દિવશ્ ચ્યુતાનાં વિહિતા વિશાલાખ્યા પુરી ભૂવિ ॥

તસ્યાં બભૂવ નૃપતિઃ પદ્મનાભ ઇતિ શ્રુતઃ ।
સચ્ચક્રનન્દકઃ સ્રીમાન્ આક્રાન્તબલિરાજકઃ ॥

તસ્મિન્ પૃથ્વીપતૌ તસ્યાં નગર્યાં સુમહાવણિક્ ।
અર્થદત્તાભિધાનો ઽભૂદ્ ધનૈર્ વિજિતવિત્તપઃ ॥

તસ્યૈકા ચ સુતાનઙ્ગમઞ્જરીત્ય્ ઉદપદ્યત ।
સ્વઃસુન્દરીપ્રતિકૃતિર્ ભુવિ ધાત્રેવ દર્શિતા ॥

દત્તા ચ તેન વણિજા વણિગ્વરસુતાય સા ।
મણિવર્માભિધાનાય તામ્રલિપ્તીનિવાસિને ॥

એકાપત્યતયા ચાતિવત્સલઃ સ ન તાં વણિક્ ।
ભર્તૃયુક્તાં સુતાં ગેહાત્ તત્યાજાનઙ્ગમઞ્જરીમ્ ॥

તસ્યાશ્ ચાનઙ્ગમઞ્જર્યાઃ પતિર્ દ્વેષ્યો બભૂવ સઃ ।
મણિવર્મા સરોગસ્ય કટુતિક્તમ્ ઇવૌષધમ્ ॥

પત્યુસ્ તુ સાસ્ય સુમુખી જીવિતાદ્ અપ્ય્ અભૂત્ પ્રિયા ।
ધનઋદ્ધિઃ કૃપણસ્યેવ કૃચ્છ્રાત્ સુચિરસંચિતા ॥

એકદા ચાન્તિકં પિત્રોસ્ તામ્રલિપ્તીં નિજં ગૃહમ્ ।
ઉત્કણ્ઠાદિનિમિત્તેન મણિવર્મા જગામ સઃ ॥

તતો દિનેષુ યાતેષુ તીક્ષ્ણસૂર્યાંશુસાયકૈઃ ।
પ્રોષિતાનાં નિરુદ્ધાધ્વા ઘર્મકાલ ઇહાભ્યગાત્ ॥

વસન્તવિરહાદ્ ઉષ્ણા નિઃશ્વાસાઃ કકુભામ્ ઇવ ।
મલ્લિકાપાટલામોદમેદુરા મરુતો વવુઃ ॥

ઉત્પેતુઃ પવનોદ્ધૂતા ગગને રેણુરાજયઃ ।
દૂત્યો ઘનાગમાયેવ પ્રહિતાસ્ તપ્તયા ભુવા ॥

આકાઙ્ક્ષિતતરુછાયાઃ કઠોરાતપતાપિતાઃ ।
પથિકા ઇવ યાન્તિ સ્મ ચિરેણ દિવસા અપિ ॥

ચન્દ્રાંશુપાણ્ડુરુચયો ગાઢાશ્લેષસુખપ્રદમ્ ।
વિના હેમન્તમ્ અગમન્ન્ અતિદુર્બલતાં નિશાઃ ॥

તત્કાલં ચન્દનાલેપધવલા સા વણિક્સુતા ।
સંવીતતનુકૌશેયશોભિતાનઙ્ગમઞ્જરી ॥

દદર્શ સ્વગૃહોત્તુઙ્ગવાતાયનગતૈકદા ।
આપ્તસખ્યા યુતા ભવ્યં યુવાનં વિપ્રપુત્રકમ્ ॥

સંચરન્તં રતિપ્રાપ્ત્યૈ નવોત્પન્નમ્ ઇવ સ્મરમ્ ।
કમલાકરનામાનં પુત્રં રાજપુરઃધસઃ ॥

સો ઽપીન્દોર્ ઇવ મૂર્તિં તાં કાન્તાં દૃષ્ટ્વોપરિ સ્થિતામ્ ।
કુમુદાકરતાં ભેજે સાનન્દઃ કમલાકરઃ ॥

તયોર્ અભૂદ્ અમૂલ્યં તન્ મનઃસંવનનં તદા ।
સ્મરગુર્વાજ્ઞયા યૂનોર્ અન્યઓઽન્યસ્યાવલોકનમ્ ॥

ઉન્મૂલિતહ્રિયૌ તૌ ચ દૂરવિક્ષિપ્તચેતસા ।
રજોઽભિભૂતૌ જહ્રાતે મન્મથાવેગવાત્યયા ॥

દૃષ્ટ્વા ચ મદનાવિષ્ટઃ સખ્યા સ કમલાકરઃ ।
સહસ્થિતેન નીતો ઽભૂત્ કથમ્ચિદ્ ભવનં નિજમ્ ॥

સાપિ તં નામતો ઽન્વિષ્ય વિવશાનઙ્ગમઞ્જરી ।
તયા સ્વયા સમં સખ્યા પ્રાવિશદ્ વાસકં શનૈઃ ॥

તત્ર સંચિન્તયન્તી ચ કાન્તં કામજ્વરાતુરા ।
નાપશ્યન્ નાશૃણોત્ કિમ્ચિલ્ લુઠન્તી શયનીયકે ॥

ગતેષ્વ્ અહઃસુ દ્વિત્રેષુ સત્રપા સભયા ચ સા ।
અસહા વિરહોન્માદં વિસોઢું કૃશપાણ્ડુરા ॥

દુઃપ્રાપપ્રિયસંયોગનિઃઆસ્થા નક્તમ્ એકદા ।
ગવાક્ષપ્રેરિતકરેણાકૃષ્ટેવ હિમાંશુના ॥

સુપ્તે પરિજને સ્વૈરં નિર્ગત્ય મરણોન્મુખી ।
જગામ સ્વગૃહોદ્યાનવાપીં તરુલતાવૃતામ્ ॥

તત્ર પિત્રા કૃતોદારપ્રતિષ્ઠાં કુલદેવતામ્ ।
ઉપેત્ય ચણ્ડિકાં દેવીં નત્વા સ્તુત્વા વ્યજિજ્ઞપત્ ॥

અસ્મિઞ્ જન્મનિ ચેદ્ ભર્તા ન મયા કમલાકરઃ ।
પ્રાપ્તસ્ તદ્ દેવિ ભૂયાન્ મે સો ઽન્યસ્મિન્ન્ અપિ જન્મનિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પુરતસ્ તસ્યા દેવ્યાઃ સાશોકપાદપે ।
પાશં વિરચયામાસ સ્વોત્તરીયેણ રાગિણી ॥

તાવદ્ આપ્તા સખી તસ્યાઃ સા પ્રબુધ્યાત્ર વાસકે ।
તામ્ અદૃષ્ટ્વા તદ્ ઉદ્યાનં દૈવાદ્ આગાદ્ વિચિન્વતી ॥

તત્ર દૃષ્ટ્વા ચ તાં પાશમ્ અર્પયન્તીં તથા ગલે ।
મા મેત્ય્ ઉક્ત્વા પ્રધાવ્યૈવ પાશં તસ્યાહ્ તમ્ અચ્છિનત્ ॥

સાપિ તાં વીક્ષ્ય સંપ્રાપ્તાં કૃત્તપાશાં નિજાં સખીમ્ ।
અનઙ્ગમઞ્જરી ભૂમૌ પપાતાધિકદુઃખિતા ॥

આશ્વાસિતા સ્વસખ્યા ચ તયા પૃષ્ટા ચ સા ક્ષણાત્ ।
દુઃખહેતું સમાખ્યાય પુન એનામ્ અભાષત ॥

સખિ માલતિકે તન્ મે દુઃલભે પ્રિયસંગમે ।
ગુર્વાદિપરતન્ત્રાયા ન સુખં મરણાત્ પરમ્ ॥

ઇતિ બ્રુવાણૈવાનઙ્ગશરાગ્નિજ્વલિતા ભૃશમ્ ।
સાનઙ્ગમઞ્જરી મોહં યયૌ નૈરાશ્યનિઃસહા ॥

કષ્ટં સ્મરાજ્ઞા દુઃલઙ્ઘ્યા યયા નીતા દશામ્ ઇમામ્ ।
અન્યા-વિનીતવનિતાહાસિનીયં સખી મમ ॥

ઇત્યાદિવિલપન્તી ચ તાં સા માલતિકા સખી ।
શનૈર્ આશ્વાસયામાસ શીતામ્બુપવનાદિભિઃ ॥

તાપોપશાન્તયે ચાસ્યાશ્ ચકાર નલિનીદલૈઃ ।
શય્યાં દદૌ ચ હૃદયે હારં તુહિનશીતલમ્ ॥

તતઃ સાશ્રુર્ ઉવાચૈતાં સખીં સાનઙ્ગમઞ્જરી ।
સખિ હારાદિભિર્ નાયં દાહો ઽન્તો મમ શામ્યતિ ॥

યેન પ્રશામ્યતિ પુનઃ સ્વબુદ્ધ્યૈવ વિધત્સ્વ તત્ ।
માં સંયોજય કાન્તેન જીવિતં મે યદીચ્છસિ ॥

એવમ્ ઉક્તવતીં તાં સા સ્નેહાન્ માલતિકાબ્રવીત્ ।
સખિ ભૂયિષ્ટયાતાદ્ય રાત્રિઃ પ્રાતર્ અહં પુનઃ ॥

ઇહૈવ કૃતસંકેતમ્ આનેષ્યામિ પ્રિયં તવ ।
તદ્ આલમ્બ્ય ધૃતિં તાવન્ નિજં પ્રવિશ મન્દિરમ્ ॥

ઇત્યુક્તવત્યૈ સંતુષ્ય તસ્યૈ સાનઙ્ગમઞ્જરી ।
હારં સ્વકણ્ઠાદ્ આકૃષ્ય પ્રદદૌ પારિતોષિકમ્ ॥

ગચ્છાધુનૈવ સ્વગૃહં પ્રાતઃ સિદ્ધ્યૈ તતો વ્રજ ।
ઇતિ ચૈતાં સખીં પ્રેષ્ય સા વિવેશ સ્વવાસકમ્ ॥

પ્રાતશ્ ચ સા માલતિકા કેનાપ્ય્ અનુપલક્ષિતા ।
તત્સખી તસ્ય કમલાકરસ્ય ભવનં યયૌ ॥

ચિન્વતી તત્ર ચોદ્યાને તરુમૂલે દદર્શ તમ્ ।
ચન્દનાર્દ્રામ્બુરુહિણીપત્ત્રશય્યાવિવર્તિનમ્ ॥

રહસ્યધારિણૈકેન કદલીદલમારુતૈઃ ।
આશ્વાસ્યમાનં સુહૃદા દહ્યમાનં સ્મરાગ્નિના ॥

તસ્યા વિનેયમ્ અસ્ય સ્યાત્ કામાવસ્થેદૃશીતિ સા ।
વિચિન્ત્ય તસ્થૌ પ્રચ્છન્ના જ્ઞાતું તત્ર વિનિશ્ચયમ્ ॥

તાવચ્ ચ સુહૃદા તેન સ ઊચે કમલાકરઃ ।
ક્ષણમ્ એકમ્ ઇહોદ્યાને દત્ત્વા દૃષ્ટિં મનઃરમે ॥

વિનોદય મનો મિત્ર માત્ર વિક્લવતામ્ અગાઃ ।
તચ્ છ્રુત્વા તં સ્વસુહૃદં વિપ્રપુત્રો જગાદ સઃ ॥

યન્ મમાનઙ્ગમઞ્જર્યા વણિક્પુત્ર્યા તયા હૃતમ્ ।
વિનોદયામિ તદ્ ઇદં કુતઃ શૂન્યાશયો મનઃ ॥

સ્મરેણ શૂન્યહૃદયો બાણતૂણીકૃતો હ્ય્ અહમ્ ।
તત્ પ્રાપ્સ્યામિ મનઃચૌરીં તાં યથા કુરુ મે તથા ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે વિપ્રપુત્રેણ તેનાત્માનં પ્રદર્શ્ય સા ।
હૃષ્ટા માલતિકાભ્યેત્ય તમ્ ઉવાચાસ્તસંશયા ॥

તવાસ્મ્ય્ અનઙ્ગમઞ્જર્યા સુભગ પ્રહિતાન્તિકમ્ ।
સંદેશં ચાહમ્ એવૈષા વિસ્પષ્ટાર્થં બ્રવીમિ તે ॥

એષ કઃ શિષ્ટધર્મો યત્ પ્રવિશ્ય હૃદયં હઠાત્ ।
મનો મુષિત્વા મુગ્ધાયા ગમ્યતે સ્થગિતાત્મના ॥

ચિત્રં ચ યદ્ વામદૃશા તુભ્યમ્ એવ તયાધુના ।
મનઃહરાય દેહો ઽપિ દાતું પ્રાણૈઃ સહેષ્યતે ॥

નિઃશ્વાસાન્ સા હિ સંતપ્તાન્ વિમુઞ્ચતિ દિવાનિશમ્ ।
જ્વલતો હૃદિ કન્દર્પવહ્નેર્ ધૂમોદ્ગમાન્ ઇવ ॥

સંપતન્તિ મુહુશ્ ચાસ્યાઃ સાઞ્જના બાષ્પબિન્દવઃ ।
વદનામ્ભઃજસૌગન્ધ્યલુબ્ધા મધુકરા ઇવ ॥

તદ્ યદીચ્છસિ તદ્ વચ્મિ શિવં વામ્ ઉભયોર્ અહમ્ ।
ઇત્ય્ ઉક્તો માલતિકયા સો ઽબ્રવીત્ કમલાકરઃ ॥

ભદ્રે ભયં કરોત્ય્ એષા વાક્ તવાશ્વાસયત્ય્ અપિ ।
વદન્તી વિધુરાવસ્થાં બદ્ધભાવાં ચ મે પ્રિયામ્ ॥

તદ્ એકા ગતિર્ અત્ર ત્વં યથા વેત્સિ તથા કુરુ ।
ઇત્યુક્તવાક્યે કમલાકરે માલતિકાબ્રવીત્ ॥

અનઙ્ગમઞ્જરીમ્ અદ્ય ગુપ્તં તાં પ્રાપયામ્ય્ અહમ્ ।
નક્તં સ્વભવનોદ્યાનં ત્વં તિષ્ઠેસ્ તત્ર બાહ્યતઃ ॥

તતઃ પ્રવેશયિષ્યામિ ત્વામ્ અત્રાન્તઃ સ્વયુક્તિતઃ ।
એવં યથેષ્ટો યુવયોર્ ભવિષ્યતિ સમાગમઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વાનન્દ્ય તં વિપ્રપુત્રં માલતિકા તતઃ ।
ગત્વા કૃતાર્થા સાનઙ્ગમઞ્જરીમ્ અપ્ય્ અનન્દયત્ ॥

અથાહ્ના સહ યાતે ઽર્કે ક્વાપિ સંધ્યાનુરાગિણિ ।
ઐન્દ્ર્યા દિશેન્દુતિલકેનાનને સુપ્રસાધિતે ॥

ત્યક્તપદ્માકરા પ્રાપ્તા શ્રીર્ મયેતીવ હર્ષતઃ ।
હસત્ય્ ઉફુલ્લવદને વિશદે કુમુદાકરે ॥

કૃતપ્રસાધનઃ સોત્કઃ સ્વૈરં સ કમલાકરઃ ।
કામી કાન્તાગૃહોદ્યાનદ્વારબાહ્યમ્ ઉપાગમત્ ॥

તાવચ્ ચ સા માલતિકા તાં યુક્ત્યાનઙ્ગમઞ્જરીમ્ ।
આનિનાય તદ્ ઉદ્યાનં કૃચ્છ્રાદ્ ગમિતવાસરામ્ ॥

ઉપવેશ્ય ચ તાં મધ્યે ગુલ્મકે ચૂતશાખિનામ્ ।
પ્રાવેશયત્ તં નિર્ગત્ય તત્રૈવ કમલાકરમ્ ॥

સ ચ પ્રવિશ્ય પત્ત્રૌઘઘનપાદપમધ્યગામ્ ।
તામ્ અધ્વગ ઇવ છાયાં દદર્શાનઙ્ગમઞ્જરીમ્ ॥

ઉપૈતિ યાવચ્ ચ સ તાં તાવદ્ દૃષ્ટ્વા પ્રધાવ્ય સા ।
કામવેગહૃતવ્રીડા કણ્ઠે તં સહસાગ્રહીત્ ॥

ક્વ યાસિ લબ્ધો ઽસિ મમેત્ય્ આલપન્તી ચ તત્ ક્ષણમ્ ।
સાતિહર્ષભરસ્તબ્ધનિઃશ્વાસા પઞ્ચતામ્ અગાત્ ॥

પપાત ચ મહીપૃષ્ઠે વાતરુગ્ણા લતેવ સા ।
વિચિત્રો બત કામસ્ય વિપાકવિષમઃ ક્રમઃ ॥

તદ્ દૃષ્ટ્વાશનિપાતોગ્રં સદ્યઃ સ કમલાકરઃ ।
હા હા કિમ્ એતદ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મૂર્ચ્છિતો ન્યપતદ્ ભુવિ ॥

લબ્ધસંજ્ઞઃ ક્ષણેનાથ તામ્ અઙ્કારોપિતાં પ્રિયામ્ ।
આલિઙ્ગન્ પરિચુમ્બંશ્ ચ તત્ તચ્ ચ વિલપન્ બહુ ॥

તથા દુખાતિભારેણ સ પ્રસહ્ય નિપીડિતઃ ।
યથા તસ્ય ટસત્કૃત્ય ક્ષણાદ્ ધૃદયમ્ અસ્ફુટત્ ॥

અથ તૌ માલતિકયા શોચ્યમાનાવ્ ઉભાવ્ અપિ ।
દૃષ્ટ્વા પ્રાપ્તક્ષયૌ શોકાદ્ ઇવ ક્ષીણાભવત્ ક્ષપા ॥

પ્રાત ઉદ્યાનપાલેભ્યો જ્ઞાત્વા બન્ધુજનસ્ તયોઃ ।
તત્રાયયૌ ત્રપાશ્ચર્યદુઃખમોહાકુલીકૃતઃ ॥

આસીત્ કર્તવ્યતામૂઢશ્ ચિરં ખેદાદ્ અવાઙ્મુખઃ ।
કષ્ટાઃ કુલખલીકારહેતવો બત કુસ્ત્રિયઃ ॥

તાવચ્ ચ તામ્રલિપ્તીતઃ સ તસ્યાઃ પતિર્ આગમત્ ।
સોત્કણ્ઠો ઽનઙ્ગમઞ્જર્યા મણિવર્મા પિતુર્ ગૃહાત્ ॥

સ શ્વાશુરં ગૃહં પ્રાપ્ય યથાતત્ત્વમ્ અવેત્ય તત્ ।
બાષ્પાન્ધલોચનો ધ્યાયંસ્ તદ્ એવોદ્યાનમ્ આયયૌ ॥

તત્ર ભાર્યાં ગતાસું તાં દૃષ્ટ્વાન્યસહિતામ્ અપિ ।
શોકાગ્નિજ્વલિતો રાગી સદ્યઃ સો ઽપિ જહાવ્ અસૂન્ ॥

તતઃ ક્રન્દતિ તત્રસ્થે જને કોલાહલાકુલાઃ ।
આયયુર્ જ્ઞાતવૃત્તાન્તાઃ પૌરાઃ સર્વે ઽત્ર વિસ્મિતાઃ ॥

અથાત્રાનઙ્ગમઞ્જર્યાઃ પિત્રા પૂર્વાવતારીતા ।
દેવી સંનિહિતા ચણ્ડી વિજ્ઞપ્તાભૂન્ નિજૈર્ ગણૈઃ ॥

ત્વદાકારપ્રતિષ્ઠાકૃદ્ અર્થદત્તઃ સદૈષસ્ તે ।
ભક્તો વણિક્ તદ્ અસ્યાસ્મિન્ દુઃખે દેવિ દયાં કુરુ ॥

એતદ્ ગણેભ્યઃ શ્રુત્વા સા શરણ્યા શઙ્કરપ્રિયા ।
શાન્તાનઙ્ગાસ્ ત્રયો ઽપ્ય્ એતે જીવન્ત્વ્ ઇતિ સમાદિશત્ ॥

અથ સર્વે ઽપિ તે સુપ્તપ્રતિબુદ્ધા ઇવ ક્ષણાત્ ।
તત્પ્રસાદાત્ સમુત્તસ્થુર્ જીવન્તો વીતમન્મથાઃ ॥

તતો દૃષ્ટ્વા તદ્ આશ્ચર્યં સાનન્દે સકલે જને ।
લજ્જાનતમુખઃ પ્રાયાત્ સ્વગૃહં કમલાકરઃ ॥

અર્થદત્તો ઽપિ તાં હ્રીતામ્ આદાયાનઙ્ગમઞ્જરીમ્ ।
સુતાં સ્વભર્તૃસહિતાં યયૌ બદ્ધોત્સવો ગૃહાન્ ॥

ઇતિ કથયિત્વા તસ્યાં રાત્રૌ માર્ગે કથાં સ વેતાલઃ ।
નિજગાદ તં ત્રિવિક્રમસેનં ક્ષોણીપતિં ભૂયઃ ॥

રાજન્ કસ્ય વદૈતેષ્વ્ અધિકો મોહો ઽનુરાગમૂઢેષુ ।
સો ઽત્ર ચ પૂર્વોક્તસ્ તે શાપો જાનન્ ન ચેદ્ વદસિ ॥

ઇત્ય્ એતદ્ વેતાલાચ્ છ્રુત્વા સ પ્રત્યુવાચ તં નૃપતિઃ ।
એતેષુ રાગમૂઢઃ પ્રતિભાતિ મમાધિકઃ સ મણિવર્મા ॥

ઇતરૌ હિ તાવ્ ઉભાવ્ અપિ કાલક્રમપક્વમન્મથાવસ્થૌ ।
અન્યોઽન્યસાનુરાગૌ યદિ જીવિતમ્ ઉજ્ઝતઃ સ્મ તદ્ ભવતુ ॥

મણિવર્મા ત્વ્ અતિમૂઢો યો ભાર્યામ્ અન્યપુરુષસક્તમૃતામ્ ।
દૃષ્ટ્વૈવ કોપકાલે પ્રત્યુત રક્તઃ શુચામુચત્ પ્રાણાન્ ॥

ઇતિ ગદિત વતઃ સ તસ્ય રાજ્ઞો બત વેતાલપતિઃ પુનર્ જગામ ।
નિજમ્ એવ પદં તદ્ અંસપીઠાદ્ અથ રાજાપિ તમ્ અન્વગાત્ સ ભૂયઃ ॥