કથાસરિત્સાગર, વેતાલપઞ્ચવિંશતિકા · અધ્યાય 12.27

તતો ગત્વા ગૃહીત્વાંસે વેતાલં શિંશપાતરોઃ ।
સ ત્રિવિક્રમસેનસ્ તમ્ ઉચ્ચચાલ પુનર્ નૃપઃ ॥

મૌનેન પ્રસ્થિતં તં ચ વેતાલો ઽંસાદ્ ઉવાચ સઃ ।
રાજન્ કસ્ તે ઽનુબન્ધો ઽયં ગચ્છ રાત્રિસુખં ભજ ॥

ન યુક્તં તવ નેતું માં કુભિક્ષોસ્ તસ્ય ગોચરમ્ ।
ગ્રહો વા તત્ર ચેદ્ અસ્તુ કથામ્ એકામ્ ઇમાં શૃણુ ॥

અસ્તિ સ્વરેખાનુત્ક્રાન્તવર્ણભેદવ્યવસ્થિતિ ।
નગરં ચિત્રકૂટાખ્યં બિભ્રાણં સત્યનામતામ્ ॥

તત્રામૃતરસાસારવર્ષી પ્રણયિચક્ષુષામ્ ।
ચન્દ્રાવલોક ઇત્ય્ આસીદ્ રાજા રાજશિખામણિઃ ॥

આલાનં શૌર્યકરિણસ્ ત્યાગસ્યોત્પત્તિકેતનમ્ ।
વિલાસવેશ્મ રૂપસ્ય શશંસુર્ યં વિચક્ષણાઃ ॥

સતીષુ સર્વસંપત્સુ યન્ ન પ્રાપ નિજોચિતામ્ ।
ભાર્યાં સૈકા પરં ચિન્તા યૂનસ્ તસ્યાભવદ્ ધૃદિ ॥

એકદા ચ તદુદ્વેગવિનોદાય મહાટવીમ્ ।
જગામાશ્વીયસહિતો મૃગયાયૈ સ ભૂપતિઃ ॥

તત્ર સૂકરવૃન્દાનિ ભિન્દન્ બાણૈર્ નિઃઅન્તરૈઃ ।
શ્યામલામ્બરરોચિષ્ણુસ્ તમાંસીવ રવિઃ કરૈઃ ॥

શાયયઞ્ શરશય્યાસુ સિંહાન્ સમરદુઃમદાન્ ।
મૂર્ધજૈર્ ધવલૈર્ ભીષ્માન્ અર્જુનાધિકવિક્રમઃ ॥

વિપક્ષીકૃત્ય શરભાન્ પાતયન્ પર્વતોપમાન્ ।
દમ્ભોલિકર્કશપ્રાસપાતૈર્ જમ્ભારિવિક્રમઃ ॥

રસાદ્ વિવિક્ષુઃ સ નૃપો વનાભ્યન્તરમ્ એકકઃ ।
તીવ્રપાર્ષ્ણિપ્રહારેણ પ્રેરયામાસ વાજિનમ્ ॥

સ વાજી તેન ચ કશાઘાતેનોત્તેજિતો ભૃશમ્ ।
પાર્ષ્ણિઘાતેન વિષમં સમં ચા-ગણયન્ ક્ષણાત્ ॥

વનાન્તરં તતો ઽનૈષીદ્ વાતાધિકજવો નૃપમ્ ।
મોહિતેન્દ્રિયવૃત્તિં તં વ્યતીત્ય દશયોજનીમ્ ॥

તત્ર તસ્મિન્ સ્થિતે વાહે રાજા દિઙ્મોહમ્ એત્ય સઃ ।
ભ્રમઞ્ શ્રાન્તો દદર્શૈકમ્ આરાત્ સુવિપુલં સરઃ ॥

મારુતેનાભિમુખ્યેન નમિતોન્નમિતૈર્ મુહુઃ ।
ઇત એહીતિ હસ્તાભૈઃ સંજ્ઞાં કુર્વદ્ ઇવામ્બુજૈઃ ॥

તત્ર ગત્વા ચ તુરગં વિપર્યાણોપવર્તિતમ્ ।
સ્નાતપીતં તરુછાયાબદ્ધં દત્તતૃણોત્કરમ્ ॥

કૃત્વા સ્વયં કૃતસ્નાનઃ પીતામ્બુર્ ગલિતશ્રમઃ ।
રમ્યેષુ તત્પ્રદેશેષુ દદૌ દૃષ્ટિમ્ ઇતસ્ તતઃ ॥

એકત્ર ચાશોકતરોર્ અધસ્તાન્ મુનિકન્યકામ્ ।
આમુક્તપુષ્પાભરણાં વલ્કલાંશુકશોભિનીમ્ ॥

મુગ્ધબદ્ધજટાજૂટસવિશેષમનઃરમામ્ ।
સખીદ્વિતીયામ્ આશ્ચર્યરૂપાં રાજા દદર્શ સઃ ॥

અચિન્તયચ્ ચ પુષ્પેષોઃ પતિતઃ શરગોચરે ।
કેયં સ્યાત્ સરસિ સ્નાતું સાવિત્રી કિં સ્વિદ્ આગતા ॥

કિં હરસ્યાઙ્કવિભ્રષ્ટા ગૌરી ભૂયઃ શ્રિતા તપઃ ।
અહન્ય્ અસ્તમ્ગતસ્યેન્દોઃ કાન્તિઃ કિં વા ધૃતવ્રતા ॥

તદ્ એતામ્ ઉપસૃત્યેહ શનૈર્ ઉપલભે વરમ્ ।
ઇત્ય્ આલોચ્ય યયૌ તસ્યાઃ કન્યાયાઃ સો ઽન્તિકં નૃપઃ ॥

સાપિ દૃષ્ટ્વા તમ્ આયાન્તં તદ્રૂપાકુલિતેક્ષણા ।
પૂર્વપ્રારબ્ધપુષ્પસ્રક્સન્નહસ્તા વ્યચિન્તયત્ ॥

કો ઽયમ્ ઈદૃગ્ અરણ્યે ઽસ્મિન્ સિદ્ધો વિદ્યાધરો નુ કિમ્ ।
બતાસ્ય રૂપં વિશ્વસ્ય કૃતાર્થીકરણં દૃશોઃ ॥

એવં વિતર્ક્ય પશ્યન્તી તિર્યક્ તં ત્રપયા તતઃ ।
ઉત્થાય સોરુસ્તમ્ભાપિ ગન્તું પ્રાવર્તતૈવ સા ॥

અથોપેત્ય સ રાજા તામ્ એવં નાગરિકો ઽબ્રવીત્ ।
આસ્તાં પ્રથમદૃષ્ટસ્ય દર્શનૈકફલાર્થિનઃ ॥

જનસ્ય દૂરાયાતસ્ય સુન્દરિ સ્વાગતાદિકમ્ ।
કો ઽયં ન્વ્ આશ્રમિણાં ધર્મો યદ્ એતસ્માત્ પલાય્યતે ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે ભૂભુજા તસ્યાઃ સખી તદ્વદ્ વિચક્ષણા ।
તત્રોપવેશ્ય નૃપતેહ્ ચકારાતિથ્યસત્ક્રિયામ્ ॥

અથ સપ્રણયં રાજા તાં સ પપ્રચ્છ સોત્સુકઃ ।
ભદ્રે કઃ પુણ્યવાન્ વંશસ્ ત્વત્સખ્યાલંકૃતો ઽનયા ॥

કાનિ શ્રોત્રામૃતસ્યન્દીન્ય્ અસ્યા નામાક્ષરાણિ ચ ।
કિં ચૈવમ્ અનયા પુષ્પસુકુમારમ્ ઇદં વપુઃ ॥

તાપસોચિતયા વૃત્ત્યા વિજને ઽસ્મિન્ કદર્થ્યતે ।
ઇતિ રાજ્ઞો વચઃ શ્રુત્વા તત્સખી પ્રત્યુવાચ સા ॥

એષા મહાઋષેઃ કણ્વસ્ય દુહિતા વર્ધિતાશ્રમે ।
મેનકાસંભવા કન્યા નામ્ના ચેન્દીવરપ્રભા ॥

ઇહાસ્મિન્ સરસિ સ્નાતુમ્ આગતાનુજ્ઞયા પિતુઃ ।
ઇતો ઽત્ર નાતિદૂરે ઽસ્તિ તસ્યૈતત્ પિતુર્ આશ્રમઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તઃ સ તયા હૃષ્ટો રાજારુહ્ય તુરઙ્ગમમ્ ।
યાચિતું તાં સુતાં તસ્ય કણ્વર્ષેર્ આશ્રમં યયૌ ॥

વિવેશ ચ વિનીતસ્ તં બહિઃ સ્થાપિતવાહનઃ ।
જટાવલ્કલિભિઃ પૂર્ણં પાદપૈર્ ઇવ તાપસૈઃ ॥

તન્મધ્યે ચ તમ્ અદ્રાક્ષીદ્ ઋષિભિઃ પરિવારિતમ્ ।
તેજસાહ્લાદનં કણ્વમુનિં ચન્દ્રમ્ ઇવ ગ્રહૈઃ ॥

ઉપેત્ય પાદયોસ્ તં ચ વવન્દે સો ઽપિ તં મુનિઃ ।
કલ્પિતાતિથ્યવિશ્રાન્તં જ્ઞાની ક્ષિપ્રાદ્ અભાષત ॥

વત્સ ચન્દ્રવલોકૈતચ્ છૃણુ યદ્ વચ્મિ તે હિતમ્ ।
જાનાસિ યાદૃક્ સંસારે પ્રાણિનાં મૃત્યુતો ભયમ્ ॥

તન્ નિઃકારણમ્ એવૈતાન્ વરાકાન્ હંસિ કિં મૃગાન્ ।
શસ્ત્રં હિ ભીતરક્ષાર્થં ધાત્રા ક્ષત્રસ્ય નિર્મિતમ્ ॥

તત્ પ્રજા રક્ષ ધર્મેણ સમુન્ મૂલય કણ્ટકાન્ ।
હસ્ત્યશ્વાસ્ત્રાદિયોગ્યાભિશ્ ચલલક્ષ્મ્યાદિ સાધય ॥

ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યસુખં દેહિ ધનં દિક્ષુ યશઃ કિર ।
કૃતાન્તક્રીડિતં હિંસ્રં મૃગયાવ્યસનં ત્યજ ॥

હન્તુર્ વધ્યસ્ય ચાન્યસ્ય યત્ર તુલ્યા પ્રમાદિતા ।
કિં તેન બહ્વનર્થેન પાણ્ડોર્ વૃત્તં ન કિં શ્રુતમ્ ॥

એતત્ કણ્વમુનેર્ વાક્યં શ્રુત્વા સમભિનન્દ્ય ચ ।
રાજા ચન્દ્રાવલોકસ્ તમ્ અર્થજ્ઞઃ પ્રત્યભાષત ॥

અનુશિષ્ટો ઽસ્મિ ભગવન્ કૃતો મે ઽનુગ્રહઃ પરઃ ।
મૃગયાયા નિવૃત્તો ઽહં પ્રાણિનઃ સન્તુ નિઃભયાઃ ॥

તચ્ છ્રુત્વોવાચ સ મુનિસ્ તુષ્ટો ઽહમ્ અમુના તવ ।
પ્રાણિષ્વ્ અભયદાનેન તદ્ વૃણીષ્વેપ્સિતં વરમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તેન મુનિના કાલજ્ઞઃ સ નૃપો ઽભ્યધાત્ ।
તુષ્ટો ઽસિ ચેત્ સુતાં દેહિ મહ્યમ્ ઇન્દીવરપ્રભામ્ ॥

ઇત્ય્ અર્થિતવતે સો ઽસ્મૈ રાજ્ઞે સ્નાનગતાં મુનિઃ ।
અપ્સરઃસંભવાં કન્યાં તાં દદાવ્ અનુરૂપિકામ્ ॥

તતઃ કૃતવિવાહસ્ તાં મુનિભાર્યાપ્રસાધિતામ્ ।
કૃતાનુયાત્રામ્ ઉદ્બાષ્પૈસ્ તાપસૈર્ આ નિજાશ્રમાત્ ॥

ઇન્દીવરપ્રભાં ભાર્યામ્ આદાયારુહ્ય વાજિનમ્ ।
ચન્દ્રાવલોકસ્ તરસા પ્રતસ્થે સ તતો નૃપઃ ॥

ગચ્છતશ્ ચાસ્ય વિતતં દૃષ્ટ્વા તદ્દિનચેષ્ટિતમ્ ।
રવિઃ ખિન્ન ઇવાસ્તાદ્રિમ્ અસ્તકે સમુપાવિશત્ ॥

દદૃશે મૃગનેત્રા ચ ક્રમાદ્ ઉદ્રિક્તમન્મથા ।
ધ્વાન્તનીલપટછન્નરૂપા રાત્ર્યભિસારિકા ॥

તસ્મિન્ કાલે પથિ પ્રાપ સ રાજાશ્વત્થપાદપમ્ ।
સજ્જનાશયસુસ્વચ્છવાપીજલતટસ્થિતમ્ ॥

શાખાપત્ત્રૌઘસંછન્નશાદ્વલશ્યામલસ્થલમ્ ।
દૃષ્ટ્વા ચ તં વસામીહ રાત્રિમ્ ઇત્ય્ અકરોદ્ ધૃદિ ॥

તતો ઽવતીર્ય તુરગાદ્ દત્ત્વા તસ્મૈ તૃણોદકમ્ ।
વિશ્રમ્ય પુલિને વાપ્યા ઉપયુક્તામ્બુમારુતઃ ॥

મુનિપુત્રિકયા સાર્ધં તયા તસ્ય તરોસ્ તલે ।
પ્રિયયા પુષ્પશય્યાયાં સંવિવેશ સ ભૂપતિઃ ॥

તત્ક્ષણં ચ સમાક્રમ્ય તિમિરાંશુકહારિણા ।
સરાગમ્ આનનં પ્રાચ્યાશ્ ચુચુમ્બે શશલક્ષ્મણા ॥

વિરેજુશ્ ચન્દ્રકિરણૈઃ સમાશ્લિષ્ય પ્રસારિતાઃ ।
વીતમાનાવકાશાશ્ ચા-શેષા વિતમસો દિશઃ ॥

અત્રાન્તરે લતાગુલ્મવિવરપ્રસૃતૈઃ કરૈઃ ।
ઐન્દવઈ રત્નદીપાભૈસ્ તરુમૂલે વિભાસિતે ॥

સો ઽપિ રાજા સિષેવે તામ્ આશ્લિષ્યેન્દીવરપ્રભામ્ ।
નવસંગમસોત્કણ્ઠસરસં સુરતોત્સવમ્ ॥

વિસ્રંસયામાસ શનૈર્ નીવીં તસ્યાસ્ ત્રપામ્ ઇવ ।
અખણ્ડયચ્ ચ દશનૈર્ મુગ્ધભાવમ્ ઇવાધરમ્ ॥

રચયામાસ કુચયોર્ યૌવનદ્વિપકુમ્ભયોઃ ।
કરજક્ષતસદ્રત્નનવનક્ષત્રમાલિકામ્ ॥

મુખં કપોલૌ નયને મુહુઃ પરિચુચુમ્બ ચ ।
લાવણ્યામૃતનિઃષ્યન્દમ્ આપિબન્ન્ ઇવ સર્વતઃ ॥

ઇત્થન્ નિધુવનક્રીડાસુખેન સ તયા સહ ।
નિનાય કાન્તયા તત્ર રાજા ક્ષણમ્ ઇવ ક્ષપામ્ ॥

પ્રાતશ્ ચ મુક્તશયનઃ સાંધ્યસ્યાનન્તરં વિધેઃ ।
સ્વસૈન્યાવાપ્તયે યાતુમ્ ઉન્મુખો ઽભૂદ્ વધૂસખઃ ॥

તાવચ્ ચ નક્તં લુપ્તાબ્જખણ્ડશોભં નિશાપતિમ્ ।
ભિયેવાસ્તાદ્રિકુહરપ્રલીનં ધ્વસ્તતેજસમ્ ॥

હન્તુકામ ઇવ ક્રોધાદ્ આતામ્રતરરોચિષિ ।
પ્રસારિતકરોત્ક્ષિપ્તમણ્ડલાગ્રે વિવસ્વતિ ॥

અકસ્માદ્ આજગામાત્ર વિદ્યુત્પિઙ્ગશિરઃરુહઃ ।
કજ્જલશ્યામલઃ કાલમેઘાભો બ્રહ્મરાક્ષસઃ ॥

અન્ત્રમાલાકૃતોત્તંસઃ કેશયજ્ઞોપવીતભૃત્ ।
ખાદન્ નરશિરઃમાંસં કપાલેન પિબન્ન્ અસૃક્ ॥

સો ઽટ્ટહાસં વિમુચ્યોગ્રં મુખેનાગ્નિં વમન્ ક્રુધા ।
દંષ્ટ્રાકરાલો રાજાનં ભર્ત્સયન્ નિજગાદ તમ્ ॥

પાપ જ્વાલામુખં નામ વિદ્ધિ માં બ્રહ્મરાક્ષસમ્ ।
નિવાસશ્ ચૈષ મે ઽશ્વત્થો દેવૈર્ અપિ ન લઙ્ઘ્યતે ॥

સો ઽયં ત્વયા સમાક્રમ્ય પરિભુક્તઃ સ્ત્રિયા સહ ।
રાત્રિચર્યાગતસ્યાદ્ય તદ્ ભુઙ્ક્ષ્વા-વિનયાત્ ફલમ્ ॥

એષો ઽહં તે દુઃઆચાર કામોપહતચેતસઃ ।
ઉત્પાટ્ય હૃદયં ભોક્ષ્યે પાસ્યામ્ય્ એવ ચ શોણિતમ્ ॥

તચ્ છ્રુત્વૈવ તથા ઘોરં તમ્ અવધ્યમ્ અવેક્ષ્ય ચ ।
ત્રસ્તાઙ્ગનઃ સવિનયં ભયાત્ પ્રત્યબ્રવીન્ નૃપઃ ॥

અજાનતાપરાદ્ધં યન્ મયા તે તત્ ક્ષમસ્વ મે ।
તવાહમ્ આશ્રમે હ્ય્ અસ્મિન્ન્ અતિથિઃ શરણાશ્રિતઃ ॥

દાસ્યામિ ચેપ્સિતં તુભ્યમ્ આનીય પુરુષં પશુમ્ ।
યેન તે ભવિતા તૃપ્તિસ્ તત્ પ્રસીદ ક્રુધં ત્યજ ॥

ઇતિ રાજ્ઞો વચઃ શ્રુત્વા શાન્તઃ સ બ્રહ્મરાક્સસઃ ।
અસ્તુ કો દોષ ઇત્ય્ અન્તો વિચિન્ત્યૈવમ્ અભાષત ॥

યઃ સપ્તવર્ષદેશ્યો ઽપિ મહાસત્ત્વો વિવેકવાન્ ।
ત્વદર્થે સ્વેચ્છયાત્માનં દદ્યાદ્ બ્રાહ્મણપુત્રકઃ ॥

હન્યમાનં ચ યં માતા હસ્તયોઃ પાદયોઃ પિતા ।
અવષ્ટભ્યાતિસુદૃઢં સંનિવેશ્ય મહીતલે ॥

તાદૃશં પુરુષં મહ્યમ્ ઉપહારીકરોષિ ચેત્ ।
સ્વયં ખડ્ગપ્રહારેણ હત્વા સપ્તદિનાન્તરે ॥

તત્ તે ક્ષમિષ્યે ન્યક્કારમ્ અન્યથા તુ મહીપતે ।
સદ્યો વિનાશયિષ્યામિ ત્વામ્ અહં સપરિચ્છદમ્ ॥

શ્રુત્વૈતત્ સ ભયાદ્ રાજા પ્રતિપેદે તથેતિ તત્ ।
તિરઃબભૂવ ચ બ્રહ્મરાક્ષસઃ સો ઽપિ તત્ ક્ષણમ્ ॥

અથ ચન્દ્રાવલોકો ઽસૌ રાજા સેન્દીવરપ્રભઃ ।
હયારૂઢસ્ તતઃ પ્રાયાત્ સૈન્યં ચિન્વન્ સુદુર્મનાઃ ॥

અહો અહં મૃગયયા મદનેન ચ મોહિતઃ ।
ગતઃ પાણ્ડુર્ ઇવા-કાણ્ડે વિનાશં બત બાલિશઃ ॥

પ્રાપ્યતે હ્ય્ ઉપહારો ઽસ્ય રાક્ષસસ્ તાદૃશઃ કુતઃ ।
તન્ નિજં નગરં તાવદ્ યામિ પશ્યામિ ભાવિ કિમ્ ॥

ઇતિ ધ્યાયન્ સ ચ પ્રાપ સ્વસૈન્યં ચિન્વદ્ આગતમ્ ।
તદ્યુક્તશ્ ચ સદારઃ સ્વં ચિત્રકૂટમ્ અગાત્ પુરમ્ ॥

તત્ર તસ્યોચિતાં ભાર્યાપ્રાપ્તિં વીક્ષ્ય કૃતોત્સવે ।
રાષ્ટ્રે ઽન્તર્ગતદુઃખસ્ય દિનશેષો જગામ સઃ ॥

દ્વિતીયે ઽહ્નિ રહઃ સર્વં સ્વવૃત્તાન્તં શશંસ સઃ ।
મન્ત્રિભ્યસ્ તેષુ ચૈકસ્ તં મન્ત્રી સુમતિર્ અબ્રવીત્ ॥

વિષાદો દેવ તે મા ભૂદ્ ઉપહારં હિ તાદૃશમ્ ।
આનેષ્યામ્ય્ અહમ્ અન્વિષ્ય બહ્વાશ્ચર્યા હિ મેદિની ॥

એવમ્ આશ્વાસ્ય રાજાનં સ સૌવર્ણીમ્ અકારયત્ ।
મન્ત્રી સપ્તાબ્દદેશીયબાલકપ્રતિમાં દ્રુતમ્ ॥

રત્નૈર્ અલંકૃતાં તાં ચ કૃત્વા કર્ણિરથાર્પિતામ્ ।
ભ્રામયામાસ નગરગ્રામઘોષેષ્વ્ ઇતસ્ તતઃ ॥

યઃ સપ્તવર્ષદેશીયઃ સ્વેચ્છયા વિપ્રપુત્રકઃ ।
દદાતિ સર્વસત્ત્વાર્થમ્ આત્માનં બ્રહ્મરક્ષસે ॥

ઉપહારાય સત્ત્વસ્થો માતાપિત્રોર્ અનુજ્ઞયા ।
હન્યમાનશ્ ચ યસ્ તાભ્યાં હસ્તપાદે પ્રગૃહ્યતે ॥

તસ્મૈ ગ્રામશતોપેતાં હેમરત્નમયીમ્ ઇમામ્ ।
દદાતિ પ્રતિમાં રાજા પિત્રોર્ ઉપચિકીર્ષવે ॥

ઇતિ ચ ભ્રામ્યમાનાયાસ્ તસ્યાઃ પ્રતિકૃતેઃ શિશોઃ ।
પટહોદ્ઘોષણાં મન્ત્રી સો ઽગ્રે ઽજસ્રમ્ અદાપયત્ ॥

તાવચ્ છ્રુત્વા તદ્ એકસ્મિન્ન્ અગ્રહારે દ્વિજાર્ભકઃ ।
કો ઽપિ સપ્તાબ્દદેશીયો ઽપ્ય્ અતિધીરો ઽદ્ભુતાકૃતિઃ ॥

પૂર્વાભ્યાસેન બાલ્યે ઽપિ સદા પરહિતે રતઃ ।
પ્રજાપુણ્યપરીપાક ઇવ સાકારતાં ગતઃ ॥

ઉવાચોદ્ઘોષકાન્ એત્ય યુષ્મદર્થે દદામ્ય્ અહમ્ ।
આત્માનં પિતરૌ ગત્વા બોધયિત્વાભ્યુપૈમિ ચ ॥

ઇતિ ઊચિવાંસ્ તાન્ મુદિતાન્ સ બાલો ઽનુમતશ્ ચ તૈઃ ।
ગત્વા ગૃહં જગાદ સ્વૌ પિતરૌ રચિતાઞ્જલિઃ ॥

દદામિ સર્વસત્ત્વાર્થં દેહમ્ એતં વિનશ્વરમ્ ।
તન્ મામ્ અભ્યનુજાનીતં હતાં ચાપદમ્ આત્મનઃ ॥

આત્મપ્રતિકૃતિં હ્ય્ એતાં ગૃહીત્વા વિતરામિ વામ્ ।
હેમરત્નમયીં રાજ્ઞા દત્તાં ગ્રામશતાન્વિતામ્ ॥

એવં મે યુષ્મદાનૃણ્યં પરાર્થશ્ ચૈવ સિધ્યતિ ।
યુવાં ચ ધ્વસ્તદારિદ્ર્યૌ બહૂન્ પુત્રાન્ અવાપ્સ્યથઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવન્તં સહસા પિતરૌ તૌ તમ્ ઊચતુઃ ।
કિમ્ એતદ્ ભાષસે પુત્ર વાતેન ક્ષુભિતો ઽસિ કિમ્ ॥

કિં વા ગ્રહગૃહીતો ઽસિ પ્રલપસ્ય્ અન્યથા કથમ્ ।
કો હ્ય્ અર્થૈર્ ઘાતયેત્ પુત્રં દેહં દદ્યાચ્ ચ કઃ શિશુઃ ॥

એતત્ પિત્રોર્ વચઃ શ્રુત્વા બાલઃ પુન ઉવાચ સઃ ।
ન બુદ્ધિમોહાજ્ જલ્પામિ શૃણુતં મે ઽર્થવદ્ વચઃ ॥

અવાચ્યા-શુચિસંપૂર્ણમ્ ઉત્પત્ત્યૈવ સુગુપ્સિતમ્ ।
દુઃખક્ષેત્રં વિનાશ્ય્ એવ શરીરમ્ અચિરાદ્ ઇદમ્ ॥

તદ્ એતેનાત્ય-સારેણ સુકૃતં યદ્ ઉપાર્જ્યતે ।
તદ્ એવ સારં સંસારે કૃતબુદ્ધિભિર્ ઉચ્યતે ॥

સર્વભૂતોપકારાચ્ ચ કિમ્ અન્યત્ સુકૃતં પરમ્ ।
તત્રાપિ પિત્રોર્ ભક્તિશ્ ચેત્ કિં દેહાદ્ દૃશ્યતે ફલમ્ ॥

ઇત્યાદિવાક્યૈઃ સ શિશુઃ શોચન્તૌ દૃઢનિશ્ચયઃ ।
તાવ્ અઙ્ગીકારયામાસ પિતરૌ સ્વમનીષિતમ્ ॥

ગત્વા ચ રાજભૃત્યેભ્યઃ પ્રતિમાં તં હિરણ્મયીમ્ ।
આનીય પ્રદદૌ તાભ્યાં સગ્રામશતશાસનામ્ ॥

તતઃ કૃત્વાગ્રતો રાજભૃત્યાંસ્ તાન્ એવ સ દ્રુતમ્ ।
પિતૃભ્યામ્ અન્વિતઃ પ્રાયાચ્ ચિત્રકૂટં નૃપાન્તિકમ્ ॥

તત્ર ચન્દ્રાવલોકસ્ તં વીક્ષ્યા-ખણ્ડિતતેજસમ્ ।
રક્ષારત્નમ્ ઇવ પ્રાપ્તં બાલં રાજા નનન્દ સઃ ॥

આરોપ્ય ગજપૃષ્ટં ચ રચિતસ્રગ્વિલેપનમ્ ।
નીનાય તં સપિતૃકં કેતનં બ્રહ્મરક્ષસઃ ॥

તત્ર મણ્ડલમ્ આલિખ્ય તસ્યાશ્વત્થસ્ય પાર્શ્વતઃ ।
વિહિતોચિતપૂજેન હુતે વહ્નૌ પુરઃધસા ॥

આવિર્બભૂવ મુક્તાટ્ટહાસઃ સો ઽધ્યયનં પઠન્ ।
ઘૂર્ણન્ રક્તાસવક્ષીબો જૃમ્ભમાણો મુહુઃ શ્વસન્ ॥

જ્વલન્નેત્રો દિશઃ કુર્વન્ દેહછાયાન્ધકારિતાઃ ।
જ્વાલામુખો મહારૌદ્રદર્શનો બ્રહ્મરાક્ષસઃ ॥

તતશ્ ચન્દ્રાવલોકસ્ તં દૃષ્ટ્વા પ્રહ્વો ઽબ્રવીન્ નૃપઃ ।
નરોપહારો ભગવન્ન્ આનીતઃ સ મયા તવ ॥

સપ્તમો દિવસશ્ ચાદ્ય પ્રતિજ્ઞાતસ્ય સો ઽસ્ય તે ।
તત્ પ્રસીદ ગૃહાણૈતમ્ ઉપહારં યથાવિધિ ॥

ઇતિ રાઞ્જાર્થિતો વિપ્રકુમારં બ્રહ્મરાક્ષસઃ ।
સ તમ્ આલોકયામાસ જિહ્વયા સૃક્કિણી લિહન્ ॥

તત્ ક્ષણં સ મહાસત્ત્વો બાલો હૃષ્યન્ન્ અચિન્તયત્ ।
સ્વદેહદાનેનાનેન સુકૃતં યન્ મયાર્જિતમ્ ॥

તેન મા ભૂન્ મમ સ્વર્ગો મોક્ષો વા નિઃઉપક્રિયઃ ।
ભૂયાત્ તુ મે પરાર્થાય દેહો જન્મનિ જન્મનિ ॥

ઇતિ સંકલ્પયત્ય્ એવ તસ્મિન્ન્ આપૂર્યત ક્ષણાત્ ।
વિમાનૈઃ સુરસંઘાનાં પુષ્પવૃષ્ટિમુચાં નભઃ ॥

અથાગ્રે પ્રાપિતં તસ્ય બાલં તં બ્રહ્મરક્ષસઃ ।
માતા જગ્રાહ કરયોઃ પિતા ચરણયોસ્ તથા ॥

તતો યાવત્ તમ્ આકૃષ્ટખડ્ગો રાજા જિઘાંસતિ ।
તાવજ્ જહાસ સ શિશુસ્ તથા સર્વે ઽત્ર તે યથા ॥

સબ્રહ્મરાક્ષસાસ્ ત્યક્ત્વા સ્વં સ્વં કર્મ સવિસ્મયાઃ ।
રચિતાઞ્જલયઃ પ્રહ્વાસ્ તન્મુખપ્રેક્ષિણો ઽભવન્ ॥

ઇતિ વ્યાખ્યાય વેતાલો વિચિત્રસરસાં કથામ્ ।
તં ત્રિવિક્રમસેનં સ નિજગાદ નૃપં પુનઃ ॥

તદ્ બ્રૂહિ રાજન્ કો હેતુર્ યત્ તેન હસિતં તદા ।
બાલેનૈતાદૃશે ઽપ્ય્ અસ્મિન્ પ્રાણાન્તસમયે ઽપ્ય્ અહો ॥

કૌતુકં ચ મહન્ મે ઽત્ર તદ્ એતચ્ ચેન્ ન વક્ષ્યસિ ।
જાનાનો ઽપિ તતો મૂર્ધા શતધા તે સ્ફુટિષ્યતિ ॥

ઇતિ વેતાલતઃ શ્રુત્વા સ રાજા પ્રત્યુવાચ તમ્ ।
શૃણુ યો ઽભૂદ્ અભિપ્રાયો હાસે તસ્ય શિશોસ્ તદા ॥

યો નામ દુઃબલો જન્તુઃ સ ભયે પ્રત્યુપસ્થિતે ।
ક્રન્દતિ પ્રાણહેતોઃ સ્વં પિતરં માતરં તથા ॥

તદ્વ્યપાયે ચ રાજાનમ્ આર્તત્રાણાય નિર્મિતમ્ ।
તદલાભે ઽપિ યદ્ય્ અત્ર યથાસંભવિ દૈવતમ્ ॥

તસ્ય ત્વ્ એકસ્થમ્ અપ્ય્ એતત્ સર્વં સંજાતમ્ અન્યથા ।
પિતૃભ્યાં હસ્તપાદં હિ રુદ્ધં તસ્યાર્થતૃષ્ણયા ॥

રાજા ચ ત્રાતુમ્ આત્માનં સ્વયં તં હન્તુમ્ ઉદ્યતઃ ।
દૈવતં તત્ર યદ્ બ્રહ્મરક્ષસ્ તત્ તસ્ય ભક્ષકમ્ ॥

અધ્રુવસ્યાન્તવિરસસ્યાધિવ્યાધિક્ષતસ્ય ચ ।
દેહસ્યાર્થે વિમૂઢાનાં તેષામ્ ઈદૃગ્ વિડમ્બના ॥

બ્રહ્મેન્દ્રવિષ્ણુરુદ્રાદ્યા યત્રાવશ્યં વિનાશિનઃ ।
તત્રૈષામ્ ઈદૃશી કાપિ શરીરસ્થૈર્યવાસના ॥

એતત્ તન્ મોહવૈચિત્ર્યં દૃષ્ટ્વા મત્વા ચ વાઞ્છિતમ્ ।
સિદ્ધમ્ આશ્ચર્યહર્ષાભ્યાં સ જહાસ દ્વિજાર્ભાકઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા વિરતસ્ય તસ્ય નૃપતેર્ અંસાત્ સ ભૂયો ઽપિ તદ્ વેતાલો ઝગિતિ સ્વકં પદમ્ અગાદ્ અન્તર્હિતો માયયા ।
રાજા સો ઽપ્ય્ અવિકલ્પમ્ એવ પુનર્ અપ્ય્ અન્વગ્ યયૌ તં જવાદ્ અક્ષોભ્યં હૃદયં બતેહ મહતામ્ અમ્ભઃનિધીનામ્ ઇવ ॥