કથાસરિત્સાગર, વેતાલપઞ્ચવિંશતિકા · અધ્યાય 12.25

તતઃ પિતૃવને તસ્મિન્ ક્રવ્યભક્ષિભિર્ આવૃતે ।
જ્વાલાવિલોલરસનૈર્ ભૂતૈર્ ઇવ ચિતાગ્નિભિઃ ॥

ગત્વૈવ તસ્યામ્ અક્ષોભ્યઃ ક્ષપાયાં શિંશપાતરુમ્ ।
સ ત્રિવિક્રમસેનસ્ તમ્ આસસાદ પુનર્ નૃપઃ ॥

તત્રાપશ્યચ્ ચ વેતાલવિકૃતાન્ સદૃશાકૃતીન્ ।
ઉલ્લમ્બમાનાન્ સુબહૂન્ પ્રેતકાયાન્ અશઙ્કિતમ્ ॥

અહો કિમ્ એતત્ કિં વાન્યન્ માયી કાલં ક્ષિપત્ય્ અયમ્ ।
વેતાલો મે ન વેદ્મ્ય્ એષાં ગ્રાહ્યં યેનેહ ભૂયષામ્ ॥

અસિદ્ધાર્થસ્ય ચેદ્ રાત્રિર્ ઇયં મમ ગમિષ્યતિ ।
તતો વહ્નિં પ્રવેક્ષ્યામિ ન સહિષ્યે તુ હાસ્યતામ્ ॥

ઇતિ ચિન્તયતસ્ તસ્ય રાજ્ઞો વિજ્ઞાય નિશ્ચયમ્ ।
સત્ત્વતુષ્ટઃ સ વેતાલઃ સ્વમાયાં સંજહાર તામ્ ॥

તતો દૃષ્ટ્વૈકમ્ એવાત્ર વેતાલં નૃકલેવરે ।
અવતીર્ય ગૃહીત્વાંસે સ પ્રતસ્થે પુનર્ નૃપઃ ॥

પ્રક્રામન્તં ચ તં ભૂયઃ સ વેતાલો ઽભ્યભાષત ।
રાજન્ નોદ્વિજસે ચિત્રં તદ્ ઇમાં મે કથાં સૃણુ ॥

અસ્તિ ગૌરીતપઃક્લેશવૃતેન ત્રિપુરારિણા ।
અસામાન્યગુણોત્કર્ષલુબ્ધેનેવ સ્વયમ્વૃતા ॥

ભોગવત્યમરાવત્યોસ્ તૃતીયોજ્જયિની પુરી ।
ઉદારસુકૃતપ્રાપ્યનાનાભોગોપબૃંહિતા ॥

યસ્યાં સ્તબ્ધત્વકાર્કશ્યે કુચેષુ વરયોષિતામ્ ।
તાસામ્ એવ ભ્રુવોર્ ભઙ્ગો લોચનેષુ ચ ચાપલમ્ ॥

તમો નિશાસુ વક્રત્વં યસ્યાં કવિવરોક્તિષુ ।
મદો દન્તિષુ જાડ્યં ચ મુક્તામલયજેન્દુષુ ॥

તસ્યાં ચન્દ્રપ્રભાખ્યસ્ય રાજ્ઞો ઽમાત્યો બહુશ્રુતઃ ।
દેવસ્વામીત્ય્ અભૂદ્ વિપ્રો ભૂરિયજ્ઞો મહાધનઃ ॥

તસ્ય કાલેન તનયશ્ ચન્દ્રસ્વામીત્ય્ અજાયત ।
સો ઽધીતવિદ્યો ઽપિ યુવા દ્યૂતૈકવ્યસનો ઽભવત્ ॥

એકદા ચ દ્વિજસુતશ્ ચન્દ્રસ્વામી સ કાંચન ।
દ્યૂતકારમહાઠિણ્ઠાં દ્યૂતેન ક્રીડિતું યયૌ ॥

આશ્લિષ્યામઃ કમ્ અત્રેતિ વિપદ્ભિર્ ઇવ વીક્ષિતુમ્ ।
વિક્ષિપ્તૈઃ કૃષ્ણશારાભૈર્ નેત્રૈર્ અક્ષૈર્ નિરન્તરામ્ ॥

કઃ સો ઽસ્તિ ન શ્રિયં યસ્ય હરામ્ય્ અપ્ય્ અલકાપતેઃ ।
ઇતીવ તન્વતીં નાદાન્ દ્યૂતકૃત્કલહસ્વનૈઃ ॥

તાં પ્રવિશ્ય ક્રમાદ્ દીવ્યન્ન્ અક્ષૈઃ સ કિતવૈઃ સહ ।
વસ્ત્રાદિ હારયિત્વાપિ ધનમ્ અન્યદ્ અહારયત્ ॥

મૃગ્યમાણં ચ યન્ નાદાત્ સ તદ્ ધનમ્ અસંભવિ ।
તદ્ અવષ્ટભ્ય સભ્યેન લગુડૈઃ પર્યતાડ્યત ॥

લગુડાહતસર્વાઙ્ગઃ પાષાણમ્ ઇવ નિઃચલમ્ ।
કૃત્વા મૃતમ્ ઇવાત્માનં તસ્થૌ વિપ્રસુતો ઽથ સઃ ॥

તથૈવ દિવસાન્ દ્વિત્રાંસ્ તત્ર તસ્મિન્ન્ અવસ્થિતે ।
ક્રુદ્ધઃ સ સભ્યષ્ ઠિણ્ઠાયાં કિતવાન્ સ્વાન્ અભાષત ॥

શ્રિતાનેનાશ્મતા તાવત્ તદ્ એતં ક્ષિપત ક્વચિત્ ।
નીત્વાન્ધકૂપે નિઃસત્ત્વં ધનં દાસ્યામ્ય્ અહં તુ વઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તાસ્ તેન કિતવાસ્ તં ચન્દ્રસ્વામિનં તતઃ ।
અરણ્યં નિન્યુર્ ઉત્ક્ષિપ્ય દૂરં કૂપગવેષિણઃ ॥

તત્રૈકો વૃદ્ધકિતવસ્ તાન્ અન્યાન્ એવમ્ અભ્યધાત્ ।
મૃતો ઽયં પ્રાયશસ્ તત્ કિં કૂપે ક્ષિપ્તેન નો ઽમુના ॥

તદ્ ઇહૈવૈનમ્ ઉજ્ઝિત્વા વક્ષ્યામઃ કૂપ ઉજ્ઝિતમ્ ।
ઇતિ તે તદ્વચઃ સર્વે તથેતિ પ્રતિપેદિરે ॥

તતસ્ ત્યક્ત્વા ગતેષ્વ્ એષુ કિતવેષુ સ ઉત્થિતઃ ।
ચન્દ્રસ્વામી વિવેશાત્ર શૂન્યમ્ એકં શિવાલયમ્ ॥

તત્ર કિમ્ચિત્ સમાશ્વસ્ય ચિન્તયામાસ દુઃખિતઃ ।
વિશ્વસ્તો માયયા કષ્ટં મુષિતઃ કિતવૈર્ અહમ્ ॥

તદ્ ઈદૃશઃ ક્વ ગચ્છામિ નાગ્નોપહતપાંશુલઃ ।
પિતા બન્ધુઃ સુહૃદ્ વાપિ દૃષ્ટ્વા કિં હિ વદેન્ મમ ॥

તત્ સંપ્રતિ સ્થિતો ઽસ્મીહ નક્તં ચ ક્ષુત્પ્રશાન્તયે ।
પશ્યામિ નિર્ગત્ય કથં યતિષ્યે ભોજનં પ્રતિ ॥

ઇત્ય્ આલોચયતસ્ તસ્ય ક્લાન્તસ્યાનમ્બરસ્ય ચ ।
મન્દીકૃતાતપો ઽસ્તાદ્રિં રવિસ્ ત્યક્તામ્બરો યયૌ ॥

તાવચ્ ચ ભૂતિદિગ્ધાઙ્ગસ્ તત્રાયાતિ સ્મ તાપસઃ ।
મહાવ્રતી જટાશૂલધરો હર ઇવાપરઃ ॥

સ ચન્દ્રસ્વામિનં દૃષ્ટ્વા કો ઽસીતિ પરિપૃચ્છ્ય ચ ।
સ્રુત્વા તસ્માચ્ ચ વૃત્તાન્તં પ્રહ્વં તં તાપસો ઽબ્રવીત્ ॥

ત્વં મમેહાશ્રમં પ્રાપ્તઃ ક્ષુત્ક્લાન્તો ઽચિન્તિતો ઽતિથિઃ ।
તદ્ ઉત્તિષ્ઠ કૃતસ્નાનો ભિક્ષાભાગં મમાહર ॥

ઇત્ય્ ઉક્તો વ્રતિના સો ઽથ ચન્દ્રસ્વામી જગાદ તમ્ ।
વિપ્રો ઽહં ભગવન્ ભોક્ષ્યે ભિક્ષાભાગં કથં તવ ॥

તચ્ છ્રુત્વા સ વ્રતી સિદ્ધઃ પ્રવિશ્ય મઠિકાં નિજામ્ ।
ઇષ્ટસંપાદિનીં વિદ્યાં સસ્મારાતિથિવલ્લભઃ ॥

સંસ્મૃતોપસ્થિતાં તાં ચ કિં કરોમીતિ વાદિનીમ્ ।
અમુષ્યાતિથ્યમ્ અતિથેઃ કુરુષ્વેતિ શશાસ તામ્ ॥

તથેત્ય્ ઉક્તે તયા તત્ર સોદ્યાનં સાઙ્ગનાજનમ્ ।
પુરં સૌવર્ણમ્ ઉત્પન્નં ચન્દ્રસ્વામી દદર્શ સઃ ॥

વિસ્મિતં ચ તમ્ અભ્યેત્ય તસ્માદ્ વારાઙ્ગનાઃ પુરાત્ ।
ઊચુર્ ઉત્તિષ્ઠ ભદ્રૈહિ સ્નાહિ ભુઙ્ક્ષ્વ ત્યજ શ્રમમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વાભ્યન્તરં નીત્વા સ્નાપયિત્વાનુલિપ્ય ચ ।
તાભિઃ સ દત્તસદ્વસ્ત્રો નિન્યે ઽન્યદ્ વાસકોત્તમમ્ ॥

તત્રાન્તઃ સ દદર્શૈકાં પ્રધાનયુવતિં યુવા ।
સર્વાઙ્ગસુન્દરીં ધાત્રા કૌતુકાદ્ ઇવ નિર્મિતામ્ ॥

તયા સ સોત્કયોત્થાય સ્વાસનાર્ધોપવેશિતઃ ।
બુભુજે દિવ્યમ્ આહારં તયૈવાત્ર સમં તતઃ ॥

ભુક્તપક્વફલસ્વાદુતામ્બૂલઃ સ્વરસેન ચ ।
પર્યઙ્કશયને ભેજે તત્સંભોગસુખં નિશિ ॥

પ્રાતઃ પ્રબુદ્ધશ્ ચાપશ્યત્ તદ્ એવાત્ર શિવાયલમ્ ।
નાપિ દિવ્યાઙ્ગનાં નાપિ પુરં તન્ ન પરિચ્છદમ્ ॥

તતઃ સ વિગ્નો નિર્યાતં મઠિકાતઃ સ્મિતાનનમ્ ।
પૃષ્ટરાત્રિસુખં પ્રાતસ્ તાપસં તં વ્યજિજ્ઞપત્ ॥

તત્પ્રસાદાદ્ અહં રાત્રાવ્ ઉષિતો ભગવન્ સુખમ્ ।
કિં તુ યાસ્યન્તિ મે પ્રાણાસ્ તયા દિવ્યસ્ત્રિયા વિના ॥

તચ્ છ્રુત્વા સ તપસ્વી તં હસન્ કારુણિકો ઽબ્રવીત્ ।
ઇહૈવાસ્સ્વ પુનર્ નક્તં ભવિષ્યતિ તથૈવ તે ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે વ્રતિના તેન તદ્યુક્ત્યૈવ પ્રતિક્ષપમ્ ।
ચન્દ્રસ્વામ્ય્ અત્ર સો ઽભુઙ્ક્ત ભોગાંસ્ તાંસ્ તત્પ્રસાદતઃ ॥

બુદ્ધ્વા ચ તં શનૈર્ વિદ્યાપ્રભાવં વિધિચોદિતઃ ।
એકદા તાપસેન્દ્રં તં સ પ્રસાદ્યાન્વયાચત ॥

સત્યં કૃપા ચેદ્ ભગવન્ મયિ તે શરણાગતે ।
તદ્ એતાં દેહિ મે વિદ્યાં યત્પ્રભાવો ઽયમ્ ઈદૃશઃ ॥

ઇતિ બ્રુવાણં નિર્બન્ધાત્ તં પ્રત્યાહ સ તાપસઃ ।
અસાધ્યા તવ વિદ્યેયં સાધ્યતે ઽન્તર્જલે હ્ય્ અસૌ ॥

તત્ર ચૈષા સૃજત્ય્ આશુ જપતઃ સાધકસ્ય તત્ ।
માયાજાલં વિમોહાય યેન સિદ્ધિં ન સો ઽશ્નુતે ॥

સ હિ તત્ર પુનર્ જાતં બાલમ્ આત્માનમ્ ઈક્ષતે ।
તતો યુવાનમ્ ઉદ્વ્યૂઢદારં જાતાત્મજં તથા ॥

સુહૃન્ મે ઽયમ્ અયં શત્રુર્ ઇતિ મિથ્યા સ મુહ્યતિ ।
ન ચ સ્મરતિ જન્મેદં ન વિદ્યાસાધને ક્રિયામ્ ॥

યસ્ તુ ત્રિઃઅષ્ટવર્ષઃ સન્ ગુરુવિદ્યાપ્રબોધિતઃ ।
જન્મ સ્મૃત્વા વિદિત્વા તદ્ ધીરો માયાવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

તદ્વશો ઽપ્ય્ અત્ર કુરુતે તથૈવાગ્નિપ્રવેશનમ્ ।
પરમાર્થં જલોત્તીર્ણઃ સિદ્ધવિદ્યઃ સ પશ્યતિ ॥

અન્યસ્ય ન પરં વિદ્યા શિષ્યસ્યૈષા હિ સિધ્યતિ ।
અસ્થાનાર્પણતો યાવદ્ ગુરોર્ અપિ વિનશ્યતિ ॥

મત્સિદ્ધ્યૈવ ફલે સિદ્ધે કિં ગ્રહેણામુના તવ ।
મત્સિદ્ધિહાન્યા મા જાતુ તવૈતદ્ અપિ નઙ્ક્ષ્યતિ ॥

એવં તપસ્વિનોક્તે ઽપિ ચન્દ્રસ્વામી ગ્રહેણ સઃ ।
શિક્ષ્યામિ સર્વં મા ભૂદ્ વશ્ ચિન્તાત્રેતિ તમ્ અબ્રવીત્ ॥

તતો ઽસ્મૈ પ્રતિપેદે તાં વિદ્યાં દાતું સ તાપસઃ ।
બતાશ્રિતાનુરોધેન કિં ન કુર્વન્તિ સાધવઃ ॥

તતો નીત્વા નદીતીરં સ તં સ્માહ મહાવ્રતી ।
વત્સ વિદ્યાં જપન્ માયાં યદિ દ્રક્ષ્યસિ તાં તદા ॥

માયાગ્નિમ્ એવ પ્રવિશેર્ વિધ્યયા બોધિતો મયા ।
અહં ચ તાવત્ સ્થાસ્યામિ તવેહૈવ નદીતટે ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વાધ્યાપયામાસ તમ્ આચાન્તં શુચિં શુચિઃ ।
સ ચન્દ્રસ્વામિનં વિદ્યાં સમ્યક્ તાં વ્રતિનાં વરઃ ॥

તતસ્ તીરે સ્થિતે તસ્મિન્ ગુરૌ મૂર્ધ્ના પ્રણમ્ય તમ્ ।
ચન્દ્રસ્વામી સ રભસાન્ નદીમ્ અવતતાર તામ્ ॥

તસ્યામ્ અન્તઃજલે વિદ્યાં તાં જપન્ સહસૈવ સઃ ।
તન્માયામોહિતો મિથ્યા સર્વં વિસ્મૃત્ય જન્મ તત્ ॥

વીક્ષતે યાવદ્ અન્યસ્યામ્ ઉત્પન્નઃ સ્વાત્મના પુરિ ।
પુત્રો વિપ્રસ્ય કસ્યાપિ બુદ્ધિં સ શનકૈર્ ગતઃ ॥

કૃતોપનયનો ઽધીતવિદ્યો દારાન્ અવાપ્ય ચ ।
તદ્દુઃખસુખસંમૂઢઃ સંપૂર્ણો ઽપત્યવાન્ ક્રમાત્ ॥

તતશ્ ચાત્ર સુતસ્નેહસ્વીકૃતસ્ તત્ તદ્ આચરત્ ।
સ્થિતો બદ્ધરતિઃ સાર્ધં પિતૃભ્યાં બન્ધુભિસ્ તથા ॥

એવં જન્માન્તરં મિથ્યા તસ્યાનુભવતો ઽત્ર સઃ ।
કાલે પ્રબોધિનીં વિદ્યાં ગુરુઃ પ્રાયુઙ્ક્ત તાપસઃ ॥

સ તદ્વિદ્યાપ્રયોગેણ સદ્યસ્ તેન પ્રબોધિતઃ ।
સ્મૃત્વાત્માનં ગુરું તં ચ માયાજાલમ્ અવેત્ય તત્ ॥

ઉદ્યતો ઽગ્નિપ્રવેશાય દિવ્યાસાધ્યફલાપ્તયે ।
પર્યવારિ નિષેધદ્ભિર્ વૃદ્ધાપ્તગુરુબન્ધુભિઃ ॥

બહુધા બોધ્યમાનો ઽપિ તૈર્ દિવ્યસુખલોલુપઃ ।
સ સજ્જિતચિતં પ્રાયાન્ નદીતીરં સબાન્ધવઃ ॥

દૃષ્ટ્વાત્ર વૃદ્ધૌ પિતરૌ ભાર્યાં ચ મરણોદ્યતામ્ ।
ક્રન્દન્તિ બાલાપત્યાનિ સો ઽથ મોહાદ્ અચિન્તયત્ ॥

કષ્ટં મ્રિયન્તે સ્વજનાઃ સર્વે મે વિશતો ઽનલમ્ ।
ન ચ જાનામિ કિં સત્યં ગુરોસ્ તદ્ વચનં ન વા ॥

તત્ કિં નુ પ્રવિશામ્ય્ અગ્નિમ્ ઉત ન પ્રવિશામિ કિમ્ ।
અથવા તત્ કથં મિથ્યા સ્યાત્ સંવાદિ ગુરોર્ વચઃ ॥

તદ્ વિશામ્ય્ અનલં કામમ્ ઇત્ય્ અન્તઃ પ્રવિમૃશ્ય સઃ ।
અગ્નિપ્રવેશં વિદધે ચન્દ્રસ્વામી કિલ દ્વિજઃ ॥

અનુભૂતહિમસ્પર્શો વહ્નેશ્ ચ સ સવિસ્મયઃ ।
શાન્તમાયો નદીતીરાદ્ ઉત્થાયોપયયૌ તટમ્ ॥

તત્ર સ્થિતં ચ દૃષ્ટ્વા તં ગુરું નત્વા ચ પાદયોઃ ।
પૃચ્છન્તં ચાગ્નિશૈત્યાન્તં સ્વમ્ ઉદન્તમ્ અબોધયત્ ॥

તતસ્ તં સ ગુરુઃ પ્રાહ વત્સ શઙ્કે કૃતસ્ ત્વયા ।
અપચારો ઽત્ર શીતસ્ તે કથં જાતો ઽગ્નિર્ અન્યથા ॥

અદૃષ્ટમ્ એતદ્ એતસ્યા વિદ્યાયાઃ સાધને યતઃ ।
એતદ્ ગુરોર્ વચઃ શ્રુત્વા ચન્દ્રસ્વામી જગાદ સઃ ॥

નાપચારો મયા કઃચિદ્ વિહિતો ભગવન્ન્ ઇતિ ।
તતઃ સ તદ્ગુરુર્ વિદ્યાં જિજ્ઞાસુસ્ તાં સમસ્મરત્ ॥

ન ચ સાવિઃઅભૂત્ તસ્ય ન તચ્છિષ્યસ્ય તસ્ય વા ।
નષ્ટવિદ્યાવ્ અથોભૌ તૌ વિષણ્ણૌ જગ્મતુસ્ તતઃ ॥

ઇત્ય્ આખ્યાય કથામ્ અથ વેતાલઃ પૃષ્ટવાન્ સ તં ભૂયઃ ।
પૃથ્વીપતિં ત્રિવિક્રમસેનં સમયં નિગદ્ય પૂર્વોક્તમ્ ॥

રાજન્ સંશયમ્ એતં છિન્દ્ધિ મમ બ્રૂહિ હેતુના કેન ।
વિહિતે ઽપિ યથોદ્દિષ્ટે કર્મણિ વિદ્યોભયોસ્ તયોર્ નષ્ટા ॥

એતત્ સ વેતાલવચો નિશમ્ય તં પ્રત્યવોચન્ મનુજેન્દ્રવીરઃ ।
જાને ભવાન્ મે ક્ષિપતીહ કાલં યોગેશ્વરૈવં તદ્ અપિ બ્રવીમિ ॥

ન દુષ્કરેણાપિ હિ કર્મણૈવ શુદ્ધેન સિદ્ધિઃ પુરુષસ્ય લભ્યા ।
યાવન્ ન નિષ્ક્રમ્ય વિકલ્પશુદ્ધં ધીરં મનો નિર્મલસત્ત્વવૃત્તિ ॥

તસ્યાત્ર મન્દસ્ય તુ વિપ્રયૂનશ્ ચિત્તં પ્રબુધ્યાપિ વિકલ્પતે સ્મ ।
વિદ્યા ન સા તેન ગતાસ્ય સિદ્ધિર્ અસ્થાનદાનાચ્ ચ ગુરોર્ વિનષ્ટા ॥

ઇતિ તસ્ય નૃપસ્ય સૃષ્ટવાચો બત વેતાલવરો ઽંસતઃ સ ભૂયઃ ।
નિજમ્ એવ પદં યયાવ્ અલક્ષ્યો નૃપતિસ્ તં તથૈવ સો ઽન્વયાસીત્ ॥