કથાસરિત્સાગર, વેતાલપઞ્ચવિંશતિકા · અધ્યાય 12.24

તતો ગત્વા પુનસ્ તસ્માત્ સ રાજા શિંશપાતરોઃ ।
તં ત્રિવિક્રમસેનો ઽંસે વીરો વેતાલમ્ અગ્રહીત્ ॥

પ્રસ્થિતં ચ તતસ્ તં સ વેતાલઃ સ્કન્ધતો ઽબ્રવીત્ ।
રાજઞ્ શ્રમવિનોદાય શૃણ્વ્ એતાં વચ્મિ તે કથામ્ ॥

અખણ્ડધર્મમર્યાદં ગઙ્ગાકૂલે કૃતાસ્પદમ્ ।
કલેર્ અગમ્યં કનકપુરં નામ્નાભવત્ પુરમ્ ॥

તસ્મિન્ યશોધનાખ્યો ઽભૂદ્ અન્વર્થો વસુધાધિપઃ ।
રરક્ષ વિપ્લવામ્ભઃધેર્ યો વેલાદ્રિર્ ઇવ ક્ષિતિમ્ ॥

જગાદાહ્લાદકશ્ ચણ્ડપ્રતાપો ઽખણ્ડમણ્ડલઃ ।
વિધિના યશ્ ચ ચન્દ્રાર્કાવ્ એકીકૃત્યેવ નિર્મમે ॥

મૌર્ખ્યં પરપરીવાદે ન શાસ્ત્રાર્થે દરિદ્રતા ।
દોષે ન કોષદણ્ડાભ્યાં યસ્યાસીચ્ ચ મહીપતેઃ ॥

પાપભીરુર્ યશઃલુબ્ધઃ ષણ્ઢઃ પરપુરંધ્રિષુ ।
યઃ શૌર્યૌદાર્યશૃઙ્ગારમયો જનતયા જગે ॥

તસ્ય રાજ્ઞઃ પુરે તસ્મિન્ન્ અભૂદ્ એકો મહાવણિક્ ।
ઉન્માદિનીતિ ખ્યાતા ચ કન્યા તસ્યાભવત્ સુતા ॥

યો યસ્ તાં હિ દદર્શાત્ર સ સ તદ્રૂપસંપદા ।
ઉન્માદ્યતિ સ્મ મદનસ્યાપિ મોહનશક્તયા ॥

તસ્યાં ચ યૌવનસ્થાયાં સ ગત્વા તત્પિતા વણિક્ ।
યશોધનં તં રાજાનં નીતિવેદી વ્યજિજ્ઞપત્ ॥

ત્રૈલોક્યરત્નભૂતા મે પ્રદેયાસ્તિ સુતા પ્રભો ।
તામ્ અનાવેદ્ય દેવસ્ય નાન્યસ્મૈ દાતુમ્ ઉત્સહે ॥

દેવો ઽપિ સર્વરત્નાનાં પ્રભુઃ કૃત્સ્ને ઽપિ ભૂતલે ।
તત્સ્વીકૃત્યાનુગૃહ્ણાતુ દેવસ્ તાં પ્રતિમુચ્ય વા ॥

ઇત્ય્ આકર્ણ્ય વણિગ્વાક્યં સ રાજા બ્રાહ્મણાન્ નિજાન્ ।
સાદરં વ્યસૃજત્ તસ્યાઃ સૌલક્ષણ્યમ્ અવેક્ષિતુમ્ ॥

તે ગત્વા બ્રાહ્મણા દૃષ્ટ્વા તાં ત્રૈલોક્યૈકસુન્દરીમ્ ।
સદ્યઃ ક્ષોભં યયુઃ ક્ષિપ્રાલ્ લબ્ધ્વા ધૈર્યમ્ અચિન્તયન્ ॥

ઇમાં પ્રાપ્નોતિ ચેદ્ રાજા તદ્ રાષ્ટ્રમ્ અવસીદતિ ।
એતન્મોહિતચિત્તો હિ કિં સ રાજ્યમ્ અવેક્ષતે ॥

તસ્માત્ સુલક્ષણેત્ય્ એષા નાખ્યેયા ક્ષિતિપાય નઃ ।
ઇત્ય્ એવ મન્ત્રં સંમન્ત્ર્ય રાજ્ઞસ્ તે જગ્મુર્ અન્તિકમ્ ॥

કુલક્ષણા સા દેવેતિ તમ્ ઊચુશ્ ચાત્ર તે મૃષા ।
તેન રાજા સ નૈવૈતાં સ્વીચકાર વણિક્સુતામ્ ॥

તતસ્ તદાજ્ઞયા તાં સ કન્યામ્ ઉન્માદિનીં પિતા ।
વણિગ્ બલધરાખ્યાય તત્ સેનાપતયે દદૌ ॥

અથ સા તદ્ગૃહે તસ્થૌ ભર્ત્રા તેન સમં સુખમ્ ।
કુલક્ષણેત્ય્ અહં રજ્ઞા ત્યક્તેત્ય્ આત્તવિમાનના ॥

યાતિ કાલે ચ જાત્વ્ અત્ર હત્વા હેમન્તહસ્તિનમ્ ।
ફુલ્લકુન્દલતાદન્તં મથિતામ્બુજિનીવનમ્ ॥

આજગામ લસત્પુષ્પમઞ્જરીકેસરાવલિઃ ।
ચૂતાઙ્કુરનખઃ ક્રીદન્ કાનને મધુકેસરી ॥

તત્ કાલં ચાત્ર નગરે તં વસન્તમહોત્સવમ્ ।
સ રાજા નિર્યયૌ દ્રષ્ટું ગજારૂઢો યશોધનઃ ॥

તદ્રૂપાલોકસંભાવ્યવિપ્લવાઃ કુલયોષિતઃ ।
અપસારયિતું દત્તં તદા ચોદ્ઘોષડિણ્ડિમમ્ ॥

સા શ્રુત્વોન્માદિની તસ્મૈ રાજ્ઞે સ્વગૃહહર્મ્યતઃ ।
આત્માનં દર્શયામાસ પરિત્યાગાવમાનતઃ ॥

સ ચ તાં ચક્ષુભે દૃષ્ટ્વા રાજા જ્વાલામ્ ઇવોદ્ગતામ્ ।
સંધુક્ષિતસ્ય કામાગ્નેર્ મધુના મલયાનિલૈઃ ॥

નિર્વર્ણયંશ્ ચ તદ્રૂપં જૈત્રમ્ અસ્ત્રં મનઃભુવઃ ।
ગાઢં પ્રવિષ્ટં હૃદયે ક્ષણાન્ મોહમ્ ઉપાયયૌ ॥

ભૃત્યૈર્ આશ્વાસિતશ્ ચાત્ર રાજધાનીં પ્રવિશ્ય સઃ ।
પૃષ્ટેભ્યો બુબુધે તેભ્યસ્ તાં પ્રાગુપનતોજ્ઝિતામ્ ॥

તતો નિર્વાસ્ય દેશાત્ તાંસ્ તત્કુલક્ષણવાદિનઃ ।
વિપ્રાન્ અનુદિનં દધ્યૌ તામ્ એવોત્કઃ સ ભૂપતિઃ ॥

અહો જડાત્મા નિઃલજ્જશ્ ચન્દ્રો નિત્યમ્ ઉદેતિ યત્ ।
જગન્નેત્રોત્સવે તસ્યા નિઃકલઙ્કે મુખે સતિ ॥

કઠોરૌ હેમકલશૌ ગજકુમ્ભૌ ચ કર્કશૌ ।
લભેતે નોપમામ્ અસ્યાઃ સ્તનયોઃ પીનતુઙ્ગયોઃ ॥

કાઞ્ચીનક્ષત્રમાલાઙ્કં તત્ તસ્યા જઘનસ્થલમ્ ।
કં ન કંદર્પમાતઙ્ગમસ્તકાભં વિલોભયેત્ ॥

ઇતિ તાં ચિન્તયન્ન્ અન્તઃ ક્ષીયતે સ્મ દિને દિને ।
કામાગ્નિપુટપાકેન પચ્યમાનઃ સ ભૂપતિઃ ॥

હ્રિયા નિગૂહમાનશ્ ચ પૃચ્છદ્ભ્યો બાહ્યલક્ષણૈઃ ।
કૃચ્છ્રાચ્ છશંસ ચાપ્તેભ્યઃ સ્વપીડાકારણં સ તત્ ॥

અલં સંતપ્ય ભજસે સ્વાધીનાં તર્હિ કિં ન તામ્ ।
ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તૈશ્ ચ નૈવૈતદ્ અનુમેને સ ધાર્મિકઃ ॥

તતો બલધરો બુદ્ધ્વા સ સેનાપતિર્ એત્ય તમ્ ।
પ્રભુમ્ અભ્યર્થયામાસ સદ્ભક્તશ્ ચરણાનતઃ ॥

દાસસ્ત્રી તવ દાસ્ય્ એવ સા દેવ ન પરાઙ્ગના ।
સ્વયં ચાહં પ્રયચ્છામિ તદ્ ભાર્યાં સ્વીકુરુષ્વ મે ॥

અથવા તાં ત્યજામીહ દેવ દેવકુલે તતઃ ।
ન દોષો ગ્રહણે તસ્યાસ્ તવ દેવકુલસ્ત્રિયઃ ॥

ઇતિ સ્વસેનાપતિના નિર્બન્ધેન સ પાર્થિવઃ ।
તેનાનુનાથ્યમાનો ઽપિ સાન્તઃકોપમ્ ઉવાચ તમ્ ॥

રાજા ભૂત્વા કથં કુર્યામ્ અધર્મમ્ અહમ્ ઈદૃશમ્ ।
મય્ય્ ઉલ્લઙ્ઘિતમર્યાદે કો હિ તિષ્ઠેત્ સ્વવર્ત્મનિ ॥

ભક્તો ઽપિ ચ ભવાન્ પાપે નિયોજયતિ માં કથમ્ ।
પરલોકમહાદુઃખહેતૌ ક્ષણસુખાવહે ॥

ન ક્ષમિષ્યે ચ તે ધર્મ્યાન્ દારાન્ યદિ વિહાસ્યસિ ।
સહતે માદૃશઃ કો હિ તાદૃશં ધર્મવિપ્લવમ્ ॥

તદ્ વરં મૃત્યુર્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સ રાજા નિષિષેધ તમ્ ।
ત્યજન્ત્ય્ ઉત્તમસત્ત્વા હિ પ્રાણાન્ અપિ ન સત્પથમ્ ॥

તથૈવાર્થયમાનાંશ્ ચ પૌરજાનપદાન્ અપિ ।
મિલિતાન્ સ નિરાચક્રે રાજા સુદૃઢનિશ્ચયઃ ॥

તતઃ ક્રમેણ તેનૈવ સ્મરજ્વરભરોષ્મણા ।
પ્રક્ષીણદેહઃ પ્રયયૌ સ યશઃશેષતાં નૃપઃ ॥

સેનાપતિશ્ ચા-સહિષ્ણુસ્ તં તથા પ્રમયં પ્રભોઃ ।
સો ઽગ્નિં વિવેશ ભક્તાનામ્ અનિર્વાચ્યં હિ ચેષ્ટિતમ્ ॥

ઇત્ય્ આખ્યાતકથાશ્ચર્યો વેતાલો ઽંસસ્થિતસ્ તદા ।
સ ત્રિવિક્રમસેનં તં ભૂયઃ પપ્રચ્છ પાર્થિવમ્ ॥

તદ્ એતયોઃ કો નૃપતેઃ સેનાપતિમહીભૃતોઃ ।
સત્ત્વેનાભ્યધિકો બ્રૂહિ પૂર્વોક્તઃ સમયશ્ ચ તે ॥

ઇતિ વેતાલતઃ શ્રુત્વા મુક્તમૌનઃ સ તં નૃપઃ ।
પ્રત્યુવાચ દ્વયોર્ રાજા સત્ત્વવાન્ અધિકસ્ તયોઃ ॥

તદ્ આકર્ણ્યૈવ વેતાલઃ સાક્ષેપસ્ તમ્ અભાષત ।
સેનાપતિઃ કથં નાત્ર રાજન્ન્ અભ્યધિકો વદ ॥

યસ્ તથા સ્વામિને ભક્ત્યા સ્વભાર્યાં તાં તથાવિધામ્ ।
સુચિરજ્ઞાતતદ્ભોગસુખાસ્વાદો ઽપ્ય્ ઉપાનયત્ ॥

આત્માનં ચાગ્નિસાચ્ ચક્રે તસ્મિન્ પઞ્ચત્વમ્ આગતે ।
અનાસ્વાદિતતદ્ભોગસ્ તત્કાન્તાં તુ જહૌ નૃપઃ ॥

વેતાલેનૈવમ્ ઉક્તસ્ તુ વિહસ્ય સ નૃપો ઽબ્રવીત્ ।
યદ્ય્ અપ્ય્ એવં તથાપ્ય્ એતત્ કિં ચિત્રં કુલપુત્રકઃ ॥

સેનાપતિઃ સ ભક્ત્યા યત્ સ્વામ્યર્થે તત્ તથાકરોત્ ।
પ્રાણૈર્ અપિ હિ ભૃત્યાનાં સ્વામિસંરક્ષણં વ્રતમ્ ॥

રાજાનસ્ તુ મદાધ્માતા ગજા ઇવ નિઃઅઙ્કુશાઃ ।
છિન્દન્તિ ધર્મમર્યાદાશૃઙ્ખલાં વિષયોન્મુખાઃ ॥

તેષાં હ્ય્ ઉદ્રિક્તચિત્તાનામ્ અભિષેકામ્બુભિઃ સમમ્ ।
વિવેકો વિગલત્ય્ ઓઘેનોહ્યમાન ઇવાખિલઃ ॥

ક્ષિપ્યન્ત ઇવ ચોદ્ધૂય ચલચ્ચામરમારુતૈઃ ।
વૃદ્ધોપદિષ્ટશાસ્ત્રાર્થરજોમશકમક્ષિકાઃ ॥

આતપત્રેણ સત્યં ચ સૂર્યાલોકો નિવાર્યતે ।
વિભૂતિવાત્યોપહતા દૃષ્ટિર્ માર્ગં ચ નેક્ષતે ॥

તે તે ચ વિપદં પ્રાપ્તા મારમોહિતચેતસઃ ।
જગદ્વિજયિનો ઽપીહ રાજાનો નહુષાદયઃ ॥

એષો રાજા પુનઃ પૃથ્વ્યામ્ એકછત્રો ઽપિ યત્ તયા ।
ઉન્મદિન્યા ચપલયા લક્ષ્મ્યેવ ન વિમોહિતઃ ॥

પ્રાણાન્ અપિ સ ધર્માત્મા તત્યાજ ન પુનઃ પદમ્ ।
અમાર્ગે નિદધે ધીરસ્ તેનાસૌ મે ઽધિકો મતઃ ॥

ઇત્ય્ આકર્ણ્ય નૃપસ્ય તસ્ય વચનં ભૂયસ્ તદંસસ્થલાદ્ વતાલઃ સહસા સ્વમ્ એવ સ પદં માયાપ્રભાવાદ્ યયૌ ।
રાજાપ્ય્ અન્વસરત્ તથૈવ સ પુનઃ સંપ્રાપ્તુમ્ એતં જવાદ્ આરબ્ધે હિ સુદુઃકરે ઽપિ મહતાં મધ્યે વિરામઃ કુતઃ ॥