કથાસરિત્સાગર, વેતાલપઞ્ચવિંશતિકા · અધ્યાય 12.21

સ ત્રિવિક્રમસેનો ઽથ ગત્વા તં શિંશપાતરોઃ ।
ભૂયો ઽપ્ય્ આસાદ્ય વેતાલં સ્કન્ધે જગ્રાહ ભૂપતિઃ ॥

પ્રસ્થિતં ચ તમ્ ઉર્વીશં સ વેતાલો ઽભ્યધાત્ પુનઃ ।
રાજઞ્ શ્રાન્તો ઽસિ તચ્ ચિત્રાં કથામ્ આખ્યામિ તે શૃણુ ॥

અસ્ત્ય્ અયોધ્યેતિ નગરી રાજધાની બભૂવ યા ।
રક્ષઃકુલકૃતાન્તસ્ય રામરૂપસ્ય શાર્ઙ્ગિણઃ ॥

તસ્યાં રાજાભવદ્ વીરકેતુર્ નામ રરક્ષ યઃ ।
ક્ષોણીમ્ ઇમાં મહાબાહુઃ પ્રાકારો નગરીમ્ ઇવ ॥

તસ્મિન્ મહીપતાવ્ અસ્યાં પુર્યામ્ એકો મહાવણિક્ ।
રત્નદત્તાભિધાનો ઽભૂદ્ વણિઙ્નીવહનાયકઃ ॥

નન્દયન્ત્યભિધાનાયાં પત્ન્યાં તસ્યોદપદ્યત ।
સુતા રત્નવતી નામ દેવતારાધનાર્જિતા ॥

સા ચ તસ્ય પિતુર્ વેશ્મન્ય્ અવર્ધત મનસ્વિની ।
રૂપલાવણ્યવિનયૈઃ સહૈવ સહજૈર્ ગુણૈઃ ॥

યૌવનસ્થાં ચ તાં તસ્માદ્ રત્નદત્તાન્ ન કેવલમ્ ।
મહાન્તો વણિજો યાવદ્ રાજાનો ઽપિ યયાચિરે ॥

સા તુ પુમ્દ્વેષિણી નૈચ્છદ્ ભર્તારમ્ અપિ વાસવમ્ ।
પ્રાણત્યાગોદ્યતા સેહે ન વિવાહકથામ્ અપિ ॥

તેન તસ્યાઃ પિતા તૂષ્ણીં તસ્થૌ વાત્સલ્યદુઃસ્થિતઃ ।
સ ચ પ્રવાદો ઽયોદ્યાયાં તસ્યાં સર્વત્ર પપ્રથે ॥

અત્રાન્તરે સદા ચૌરૈર્ મુષ્યમાણાઃ કિલાખિલાઃ ।
સંભૂયાત્ર નૃપં પૌરા વીરકેતું વ્યજિજ્ઞપન્ ॥

નિત્યં મુષ્યામહે ચૌરઈ રાત્રૌ રાત્રાવ્ ઇહ પ્રભો ।
લક્ષ્યન્તે તે ચ નાસ્માભિસ્ તદ્ દેવો વેત્તુ યત્ પરમ્ ॥

ઇતિ પૌરૈઃ સ વિજ્ઞપ્તો રાજા તામ્ અભિતઃ પુરીમ્ ।
તસ્કરાન્વેષણે છન્નાન્ આદિશદ્ રત્રિરક્ષકાન્ ॥

તે ઽપિ પ્રાપુર્ ન યચ્ ચૌરાન્ પુરી સામુષ્યતૈવ ચ ।
તદૈકદા સ્વયં રાજા નિશિ સ્વૈરં વિનિર્યયૌ ॥

એકાકી ચાત્તશસ્ત્રો ઽત્ર ભ્રમન્ સો ઽપશ્યદ્ એકતઃ ।
એકં પ્રાકારપૃષ્ટેન યાન્તં કમ્ અપિ પૂરુષમ્ ॥

નિઃશબ્દપદવિન્યાસવિચિત્રગતિકૌશલમ્ ।
સશઙ્કલોલનયનં પશ્યન્તં પૃષ્ટતો મુહુઃ ॥

અયં સ નૂનં ચૌરો મે મુષ્ણાત્ય્ એકચરઃ પુરીમ્ ।
ઇતિ મત્વૈવ નિકટં સ તસ્યોપયયૌ નૃપઃ ॥

તતઃ સ ચૌરો દૃષ્ટ્વા તં નૃપં કો ઽસીત્ય્ અભાષત ।
ચૌરો ઽહમ્ ઇતિ રાજા તં ચૌરં પ્રત્યબ્રવીત્ સ તમ્ ॥

સો ઽથ ચૌરો ઽભ્યધાદ્ દૃષ્ટ્વા તર્હિ તુલ્યો ઽસિ મે સુહૃત્ ।
તદ્ એહિ મદ્ગૃહં તાવન્ મિત્રાચારં કરોમિ તે ॥

તચ્ છ્રુત્વા સ તથેત્ય્ ઉક્ત્વા તેનૈવ સહ ભૂપતિઃ ।
યયૌ વનાન્તઃધરણીખાતાન્તઃવર્તિ તદ્ગૃહમ્ ॥

અશેષભોગભોગાઢ્યં ભાસ્વદ્દીપપ્રકાશિતમ્ ।
નવીનમ્ ઇવ પાતાલં બલિરાજાનધિષ્ઠિતમ્ ॥

તત્ર પ્રવિષ્ટે તસ્મિંશ્ ચ કૃતાસનપરિગ્રહે ।
રાજ્ઞિ સો ઽભ્યન્તરગૃહં પ્રવિવેશાથ તસ્કરઃ ॥

તત્ ક્ષણં ચ તમ્ એત્યૈકા દાસી તત્રાવદન્ નૃપમ્ ।
મહાભાગ પ્રવિષ્ટસ્ ત્વમ્ ઇહ મૃત્યુમુખે કથમ્ ॥

એકચૌરો હ્ય્ અસૌ પાપં નિઃગત્યાતઃ કરિષ્યતિ ।
ધ્રુવં વિસ્વાસઘાતીતિ તદ્ ઇતસ્ ત્વરિતં વ્રજ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તઃ સ તયા રાજા નિઃગત્યૈવ તતો દ્રુતમ્ ।
ગત્વા સ્વરાજધાનીં ચ નિશિ સૈન્યાન્ય્ અસજ્જયત્ ॥

સંનદ્ધસૈન્યશ્ ચાગત્ય દસ્યોસ્ તસ્ય રુરોધ તત્ ।
ભૂગૃહદ્વારવિવરં રસત્તૂર્યા-કુલૈર્ બલૈઃ ॥

તતો રુદ્ધે ગૃહે વૃત્તં પ્રતિભેદમ્ અવેત્ય સઃ ।
મરણે નિઃચિતશ્ ચૌરઃ શૂરો યુદ્ધાય નિર્યયૌ ॥

નિઃગતશ્ ચ રણે ચક્રે પરાક્રમમ્ અમાનુષમ્ ।
કરાંશ્ ચકર્ત કરિણાં જઙ્ઘાશ્ ચિચ્છેદ વાજિનામ્ ॥

જહાર ચ શિરાંસ્ય્ એકો ભટાનાં ખડ્ગચર્મભૃત્ ।
તતસ્ તં ક્ષપિતાનીકમ્ અભ્યધાવત્ સ્વયં નૃપઃ ॥

સ તસ્ય ખડ્ગવિદ્યાજ્ઞો રાજા કરણયુક્તિતઃ ।
હસ્તાજ્ જહાર નિઃત્રિંશમ્ અથ તાં ક્ષુરિકામ્ અપિ ॥

અશસ્ત્રં મુક્તશસ્ત્રો ઽથ બાહુયુદ્ધેન તં નૃપઃ ।
ચૌરં નિહત્ય ધરણૌ સજીવગ્રાહમ્ અગ્રહીત્ ॥

નિનાય તં ચ સંયમ્ય સધનં નગરીં નિજામ્ ।
પ્રાતશ્ ચાજ્ઞાપયત્ તસ્ય શૂલારોપણનિગ્રહમ્ ॥

નીયમાનં ચ તં વધ્યભૂમિં ચૌરં સડિણ્ડિમમ્ ।
દદર્શ સા રત્નવતી વણિક્કન્યાત્ર હર્મ્યતઃ ॥

વ્રણિતં ધૂલિલિપ્તાઙ્ગમ્ અપ્ય્ એતં મારમોહિતા ।
દૃષ્ટ્વૈવ ગત્વા પિતરં રત્નદત્તમ્ ઉવાચ સા ॥

વધાય નીયતે યો ઽયમ્ એષ ભર્તા વૃતો મયા ।
તન્ નૃપાદ્ રક્ષ તાતૈનં ન ચેદ્ એનમ્ અનુ મ્રિયે ॥

તચ્ છ્રુત્વા તાં પિતાવાદીત્ કિમ્ ઇદં પુત્રિ ભાષસે ।
યા ત્વં નેચ્છસિ ભૂપાલામ્ અપિ ભર્તૄન્ અભીપ્સતઃ ॥

સા પાપં તસ્કરમ્ ઇમં વાઞ્છસ્ય્ આપદ્ગતં કથમ્ ।
ઇત્ય્ આદિ પિત્રા પ્રોક્તાપિ નિઃચયાન્ ન ચચાલ સા ॥

તતઃ સ તત્પિતા ગત્વા તસ્ય ચૌરસ્ય સત્વરમ્ ।
સર્વસ્વેનાપિ રાજાનં વધાન્ મોક્ષમ્ અયાચત ॥

રાજા તુ તં ન તત્યાજ હેમકોટિશતૈર્ અપિ ।
સ્વશરીરપણાનીતં ચૌરં સર્વાપહારિણમ્ ॥

તતઃ પિતર્ય્ ઉપાયાતે વિમુખે સા વણિક્સુતા ।
અનુમર્તું કૃતસ્નાના વાર્યમાણાપિ બન્ધુભિઃ ॥

આરુહ્ય શિબિકાં તસ્ય દસ્યોર્ વધ્યભુવં યયૌ ।
અન્વીયમાના રુદતા પિત્રા માત્રા જનેન ચ ॥

તાવચ્ ચ વધકૈઃ સો ઽત્ર ચૌરઃ શૂલે ઽધિરોપિતઃ ।
તાં દદર્શ ગલત્પ્રાણસ્ તથા સજ્ઞાતિમ્ આગતામ્ ॥

જનાચ્ છ્રુત્વા ચ વૃત્તાન્તમ્ અશ્રુ મુક્ત્વા ક્ષણં તતઃ ।
હસન્ સ ચૌરઃ કિમ્ અપિ પ્રાણાઞ્ શૂલગતો જહૌ ॥

તતો ઽવતારિતં શૂલાત્ સા તચ્ચૌરકલેવરમ્ ।
આદાય ચારુરોહાત્ર ચિતાં સાધ્વી વણિક્સુતા ॥

તત્ ક્ષણં ચ શ્મશાને ઽત્ર ભૈરવઃ કૃતસંનિધિઃ ।
અદૃશ્યો ભગવાન્ એવં તામ્ ઉવાચાન્તરિક્ષતઃ ॥

અસ્મિન્ સ્વયમ્વરપતાવ્ એવં ભક્ત્યા તવાનયા ।
તુષ્ટો ઽસ્મિ તદ્ વરં મત્તઃ પ્રાર્થયસ્વ પતિવ્રતે ॥

તચ્ છ્રુત્વૈવ વરં દેવાદ્ એવં વવ્રે પ્રણમ્ય સા ।
નાથ પુત્રશતં ભૂયાદ્ અપુત્રસ્યાપિ મત્પિતુઃ ॥

યેનાનન્યસુતો નૈષઃ પ્રાણાઞ્ જહ્યાન્ મયા વિના ।
ઇતિ પ્રોક્તવતીમ્ એનાં સાધ્વીં દેવો ઽબ્રવીત્ પુનઃ ॥

પિતુઃ પુત્રશતં તે ઽસ્તુ વરમ્ અન્યં વૃણીષ્વ ચ ।
ત્વાદૃશી દૃઢસત્ત્વા હિ નૈતાવન્માત્રમ્ અર્હતિ ॥

તદ્ આકર્ણ્યાથ સાવાદીત્ પ્રસન્નો મયિ ચેત્ પ્રભુઃ ।
તજ્ જીવત્વ્ એષ ભર્તા મે ધાર્મિકશ્ ચ સદાસ્ત્વ્ ઇતિ ॥

એવમ્ અસ્ત્વ્ અક્ષતો જીવન્ન્ ઉત્તિષ્ઠત્વ્ એષ તે પતિઃ ।
ધાર્મિકશ્ ચાસ્તુ રાજાસ્ય વીરકેતુશ્ ચ તુષ્યતુ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અનાલક્ષ્યમૂર્તૌ શર્વે નભઃસ્થિતે ।
ઉત્તસ્થાવ્ અક્ષતાઙ્ગો ઽત્ર ચૌરો જીવંસ્ તદૈવ સઃ ॥

તતો વિસ્મિતહૃષ્ટઃ સન્ રત્નદત્તઃ સુતાં વણિક્ ।
આદાય તાં રત્નવતીં ચૌરં જામાતરં ચ તમ્ ॥

પ્રહૃષ્ટૈર્ બાન્ધવૈઃ સાકં પ્રવિશ્ય નિજમન્દિરમ્ ।
લબ્ધપુત્રવરશ્ ચક્રે સ્વાનન્દોચિતમ્ ઉત્સવમ્ ॥

જ્ઞાતવૃત્તાન્તતુષ્ટશ્ ચ તદૈવાનાય્ય તં નૃપઃ ।
એકવીરં વીરકેતુશ્ ચૌરં સેનાપતિં વ્યધાત્ ॥

ચૌર્યાન્ નિવૃત્તો ઽથ સ તાં પરિણીય વણિક્સુતામ્ ।
એકવીરઃ સુખં તસ્થૌ માર્ગસ્થો રાજસંમતઃ ॥

ઇતિ કથયિત્વા સ કથાં વેતાલો દત્તપૂર્વશાપભયમ્ ।
અંસસ્થિતસ્ ત્રિવિક્રમસેનં પપ્રચ્છ તં ક્ષિતિપમ્ ॥

રાજન્ બ્રૂહિ સપિતૃકામ્ ઉપસ્થિતાં તાં વણિક્સુતાં દૃષ્ટ્વા ।
ચૌરેણ શૂલપૃષ્ટે રુદિતં હસિતં ચ કિં તેન ॥

અથ રાજા પ્રત્યવદદ્ રુદિતં ચૌરેણ દુઃખતસ્ તેન ।
નાસ્યાનૃણ્યમ્ અકારણબન્ધોર્ યાતો ઽસ્મિ વણિજ ઇતિ ॥

આશ્ચર્યતશ્ ચ હસિતં કિમ્ ઇયં કન્યા નૃપાન્ વરાન્ હિત્વા ।
મય્ય્ અસ્મિન્ન્ અનુરક્તા સ્ત્રીચિત્તમ્ અહો વિચિત્રમ્ ઇતિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવાક્યસ્ય મહીભૃતો ઽંસાન્ માયી સ્વશક્ત્યૈવ તદા જગામ ।
સ્વં ધામ વેતાલવરઃ સ રાજાપ્ય્ એતં પુનઃ પૂર્વવદ્ અન્વગચ્છત્ ॥