કથાસરિત્સાગર, વેતાલપઞ્ચવિંશતિકા · અધ્યાય 12.20

અથ ગત્વા પુનઃ પ્રાપ્ય શિંશપાતસ્ તતો નૃપઃ ।
સ ત્રિવિક્રમસેનસ્ તં સ્કન્ધે વેતાલમ્ આદદે ॥

આયાન્તં ચ સ વેતાલો ભૂયસ્ તં નૃપમ્ અબ્રવીત્ ।
રાજઞ્ શૃણુ કથામ્ એકાં સંક્ષિપ્તાં વર્ણયામિ તે ॥

અસ્તિ વારાણસી નામ પુરી હરનિવાસભૂઃ ।
દેવસ્વામીતિ તત્રાસીન્ માન્યો નરપતેર્ દ્વિજઃ ॥

મહાધનસ્ય તસ્યૈકો હરિસ્વામીત્ય્ અભૂત્ સુતઃ ।
તસ્ય ભાર્યા ચ લાવણ્યવતીત્ય્ અત્યુત્તમાભવત્ ॥

તિલોત્તમાદિનાકસ્ત્રીનિઃમાણે પ્રાપ્તકૌશલઃ ।
અનર્ઘરૂપલાવણ્યાં મન્યે યાં નિર્મમે વિધિઃ ॥

તયા સ કાન્તયા સાકં હરિસ્વામી કદાચન ।
રતિશ્રાન્તો યયૌ નિદ્રાં હર્મ્યે ચન્દ્રાંશુશીતલે ॥

તત્ કાલં તેન માર્ગેણ કામચારી વિહાયસા ।
આગાન્ મદનવેગાખ્યો વિદ્યાધરકુમારકઃ ॥

સ તત્ર લાવણ્યવતીં પત્યુઃ પાર્શ્વે દદર્શ તામ્ ।
સુપ્તાં રતિક્લમસ્રસ્તવસ્ત્રવ્યક્તાઙ્ગસૌષ્ઠવામ્ ॥

તદ્રૂપહૃતચિત્તઃ સન્ મદનાન્ધઃ સ તત્ ક્ષણમ્ ।
સુપ્તામ્ એવ નિપત્યૈતાં ગૃહીત્વા નભસા યયૌ ॥

ક્ષણાત્ પ્રબુદ્ધો ઽથ યુવા હરિસ્વામી સ તત્પતિઃ ।
પ્રાણેશ્વરીમ્ અપશ્યંસ્ તામ્ ઉદતિષ્ઠત્ સસંભ્રમઃ ॥

અહો કિમ્ એતત્ ક્વ ગતા કુપિતા સા નુ કિં મયિ ।
છન્ના જિજ્ઞાસિતું કિં મે ચિત્તં પરિહસત્ય્ ઉત ॥

ઇત્ય્ અનેકવિકલ્પૌઘવ્યાકુલસ્ તામ્ ઇતસ્ તતઃ ।
હર્મ્યપ્રાસાદવલભીષ્વ્ અન્વિષ્યન્ સો ઽભ્રમન્ નિશિ ॥

અગૃહોદ્યાનતશ્ ચિન્વન્ યન્ ન પ્રાપ કુતો ઽપિ તામ્ ।
તત્ સ શોકાગ્નિસંતપ્તો વિલલાપાશ્રુગદ્ગદમ્ ॥

હા ચન્દ્રબિમ્બવદને હા જ્યોત્સ્નાગૌરી હા પ્રિયે ।
રાત્ર્યા તુલ્યગુણદ્વેષાત્ કિં નુ સોઢાસિ નાનયા ॥

ત્વયા કાન્ત્યા જિતો બિભ્યદ્ ઇવ ચન્દનશીતલૈઃ ।
કરૈર્ અસુખયદ્ યો માં સો ઽયમ્ ઇન્દુસ્ ત્વયા વિના ॥

લબ્ધાન્તર ઇવેદાનીં તૈર્ એવ તુદતિ પ્રિયે ।
પ્રજ્વલદ્ભિર્ ઇવાઙ્ગારૈર્ વિષદિગ્ધૈર્ ઇવાશુગૈઃ ॥

ઇત્ય્ આદિ ક્રન્દતસ્ તસ્ય સા હરિસ્વામિનસ્ તદા ।
કૃચ્છ્રાદ્ વ્યતીયાય નિશા ન પુનર્ વિરહવ્યથા ॥

પ્રાતર્ બિભેદ વિશ્વસ્ય કરૈઃ સંતમસં રવિઃ ।
ભેત્તું ન ચક્ષમે તસ્ય મોહાન્ધતમસં પુનઃ ॥

વિલબ્ધ ઇવ ચક્રાહ્વૈસ્ તસ્ય તીર્ણનિશૈસ્ તદા ।
ભેજે શતગુનીભાવં કરુણાક્રન્દિતધ્વનિઃ ॥

સ્વજનૈઃ સાન્ત્વ્યમાનો ઽપિ વિયોગાનલદીપિતઃ ।
ન ચ લેભે દ્વિજયુવા ધૃતિં તાં પ્રેયસીં વિના ॥

ઇહ સ્થિતમ્ ઇહ સ્નાતં કૃતમ્ અત્ર પ્રસાધનમ્ ।
વિહૃતં ચ તયાત્રેતિ યયૌ ત્વ્ ઇત ઇતો રુદન્ ॥

મૃતા તાવન્ ન સા તત્ કિમ્ આત્મૈવં હન્યતે ત્વયા ।
અવશ્યં તામ્ અવાપ્તાસિ જીવઞ્ જાતુ કુતઃચન ॥

તદ્ ધૈર્યમ્ અવલમ્બસ્વ તાં ગવેષય ચ પ્રિયામ્ ।
અપ્રાપ્યં નામ નેહાસ્તિ ધીરસ્ય વ્યવસાયિનઃ ॥

ઇતિ બન્ધુસુહૃદ્વાક્યૈર્ બોધિતઃ સો ઽથ કૃચ્છ્રતઃ ।
દિનૈઃ કૈઃચિદ્ ધરિસ્વામી બબન્ધ ધૃતિમ્ આસ્થયા ॥

અચિન્તયચ્ ચ સર્વસ્વં કૃત્વા બ્રાહ્મણસાદ્ અહમ્ ।
ભ્રમામિ તાવત્ તીર્થાનિ ક્ષપયામ્ય્ અઘસંચયમ્ ॥

પાપક્ષયાદ્ ધિ તાં જાતુ પ્રિયાં ભ્રામ્યન્ન્ અવાપ્નુયામ્ ।
ઇત્ય્ આલોચ્ય યથાવસ્થં સ્નાનાદ્ય્ ઉત્થાય સો ઽકરોત્ ॥

અન્યેદ્યુશ્ ચ વિચિત્રાન્નપાનં સત્ત્રે દ્વિજન્મનામ્ ।
ચકારાવારિતં કિં ચ દદૌ ધનમ્ અશેષતઃ ॥

બ્રાહ્મણ્યમાત્રવિત્તસ્ય નિઃગત્યૈવ સ્વદેશતઃ ।
પ્રિયાપ્રાપ્તીચ્છયા સો ઽથ તીર્થાનિ ભ્રમિતું યયૌ ॥

ભ્રામ્યતશ્ ચ જગામાસ્ય ભીમો ગ્રીષ્મર્તુકેસરી ।
પ્રચણ્ડાદિત્યવદનો દીપ્તતદ્રશ્મિકેસરઃ ॥

પ્રિયાવિરહસંતપ્તપાન્થનિઃશ્વાસમારુતૈઃ ।
ન્યસ્તોષ્માણ ઇવાત્યુષ્ણા વાન્તિ સ્મ ચ સમીરણાઃ ॥

શુષ્યદ્વિદીર્ણપઙ્કાશ્ ચ હૃદયૈઃ સ્ફુટિતૈર્ ઇવ ।
જલાશયા દદૃશિરે ઘર્મલુપ્તામ્બુસંપદઃ ॥

ચીરીચીત્કારમુખરાસ્ તાપમ્લાનદલાધરાઃ ।
મધુશ્રીવિરહાન્ માર્ગેષ્વ્ અરુદન્ન્ ઇવ પાદપાઃ ॥

તસ્મિન્ કાલે ઽર્કતાપેન વિયોગેન ક્ષુધા તૃષા ।
નિત્યાધ્વના ચ સ ક્લાન્તો વિરૂક્ષક્ષામધૂસરઃ ॥

ભોજનાર્થિ હરિસ્વામી પ્રાપ ગ્રામં ક્વચિદ્ ભ્રમન્ ।
પદ્મનાભાભિધાનસ્ય ગૃહં વિપ્રસ્ય સત્ત્રિણઃ ॥

તત્ર દૃષ્ટ્વા સ ભુઞ્જાનાન્ વિપ્રાન્ અભ્યન્તરે બહૂન્ ।
દ્વારશાખાં સમાલમ્બ્ય તસ્થૌ નિઃશબ્દનિઃચલઃ ॥

તથાસ્થિતં તમ્ આલોક્ય સત્ત્રિણસ્ તસ્ય ગેહિની ।
પદ્મનાભસ્ય સંજાતદયા સાધ્વી વ્યચિન્તયત્ ॥

અહો ક્ષુન્ નામ ગુર્વ્ય્ એષા ન કુર્યાત્ કસ્ય લાઘવમ્ ।
યદ્ એવમ્ અયમ્ અન્નાર્થી કો ઽપ્ય્ આસ્તે દ્વાર્ય્ અધઃમુખઃ ॥

દૂરાધ્વાભ્યાગતઃ સ્નાતસ્ તાવત્ ક્ષીણેન્દ્રિયઃ ક્ષુધા ।
તદ્ એષશ્ ચાન્નદાનસ્ય પાત્રમ્ ઇત્ય્ અવધાર્ય સા ॥

પરમાન્નભૃતં સાધ્વી તસ્મૈ સઘૃતશર્કરમ્ ।
પાત્રમ્ ઉત્ક્ષિપ્ય પાણિભ્યામ્ આનીય પ્રશ્રિતા દદૌ ॥

જગાદ ચૈતં ભુઙ્ક્ષ્વૈતદ્ ગત્વા વાપીતટે ક્વચિત્ ।
ઇદં સ્થાનં સમુચ્છિષ્ટં ભુઞ્જાનૈર્ બ્રાહ્મનૈર્ વૃતમ્ ॥

તથેતિ સો ઽન્નપાત્રં તદ્ ગૃહીત્વા નાતિદૂરતઃ ।
ગત્વા સ્થાપિતવાન્ વાપ્યાસ્ તટે વટતરોર્ અધઃ ॥

પ્રક્ષાલ્ય પાણિપાદં ચ વાપ્યામ્ આચમ્ય ચાત્ર સઃ ।
યાવદ્ ભક્ષયિતું તુષ્ટઃ પરમાન્નમ્ ઉપૈતિ તત્ ॥

તાવદ્ ગૃહીત્વા કૃષ્ણાહિં ચઞ્ચ્વા પાદયુગેન ચ ।
શ્યેનઃ કુતઃચિદ્ આગત્ય તરૌ તસ્મિન્ન્ ઉપાવિશત્ ॥

તેન તસ્યોહ્યમાનસ્ય સર્પસ્યાક્રમ્ય પક્ષિણા ।
ઉત્ક્રાન્તજીવિતસ્યાસ્યાદ્ વિષલાલા વિનિર્યયૌ ॥

સા તત્રાધઃસ્થિતે તસ્મિન્ન્ અન્નપાત્રે ઽપતત્ તદા ।
તચ્ ચાદૃષ્ટ્વા હરિસ્વામી સ એત્યાન્નમ્ અભુઙ્ક્ત તત્ ॥

ક્ષુધાર્તસ્ય તદા તસ્ય મૃષ્ટાન્નં તત્ ક્ષણેન તત્ ।
કૃત્સ્નં ભુક્તવતસ્ તીવ્રા પ્રોદભૂદ્ વિષવેદના ॥

અહો વિધૌ વિપર્યસ્તે ન વિપર્યસ્યતીહ કિમ્ ।
યદ્ વિષીભૂતમ્ અન્નં મે સક્ષીરઘૃટશર્કરમ્ ॥

ઇતિ જલ્પન્ વિષાર્તઃ સ હરિસ્વામી પરિસ્ખલન્ ।
ગત્વા તાં સત્ત્રિણસ્ તસ્ય વિપ્રસ્યોવાચ ગેહિનીમ્ ॥

ત્વદ્દત્તાદ્ વિષમ્ અન્નાન્ મે જાતં તદ્ વિષમન્ત્રિણમ્ ।
કમ્ચિન્ મમાનય ક્ષિપ્રં બ્રહ્મહત્યાન્યથાસ્તિ તે ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વૈવ સ તાં સાધ્વીં કિમ્ એતદ્ ઇતિ વિહ્વલામ્ ।
હરિસ્વામી પરાવૃત્તનેત્રઃ પ્રાણૈર્ વ્યયુજ્યત ॥

તતઃ સા તેન નિઃદોષાપ્ય્ આતિથેય્ય્ અપિ સત્ત્રિણા ।
ભાર્યા નિષ્કાસિતા ગેહાન્ મિથ્યાતિથિવધક્રુધા ॥

સાપ્ય્ ઉત્પન્નમૃષાવદ્યા સુશુભાદ્ અપિ કર્મણઃ ।
જાતાવમાના તપસે સાધ્વી તીર્થમ્ અશિશૃઇયત્ ॥

કસ્ય વિપ્રવધઃ સો ઽસ્તુ સર્પશ્યેનાન્નદેશ્વ્ ઇતિ ।
તદ્ અભૂદ્ ધર્મરાજાગ્રે વાદો નાસીત્ તુ નિઃણયઃ ॥

તત્ ત્રિવિક્રમસેન ત્વં રજન્ બ્રૂહિ મમાધુના ।
કસ્ય સા બ્રહ્મહત્યેતિ પૂર્વઃ શાપઃ સ તે ઽન્યથા ॥

ઇતિ વેતાલતો રાજા શ્રુત્વા શાપનિયન્ત્રિતઃ ।
સ ત્રિવિક્રમસેનસ્ તં મુક્તમૌનો ઽબ્રવીદ્ ઇદમ્ ॥

તસ્ય તત્ પાતકં તાવત્ સર્પસ્ય યદિ વાસ્ય કઃ ।
વિવશસ્યાપરાધો ઽસ્તિ ભક્ષ્યમાણસ્ય શત્રુણા ॥

અથ સ્યેનસ્ય તેનાપિ કિં દુષ્ટં ક્ષુધિતાત્મના ।
અકસ્માત્ પ્રાપ્તમ્ આનીય ભક્ષ્યં ભક્ષયતા નિજમ્ ॥

દંપત્યોર્ અન્નદાત્રોર્ વા તયોર્ એકસ્ય વા કુતઃ ।
અભાવ્યદોષૌ ધર્મૈકપ્રવૃત્તૌ તાવ્ ઉભૌ યતઃ ॥

તદ્ અહં તસ્ય મન્યે સા બ્રહ્મહત્યા જડાત્મનઃ ।
અવિચાર્યૈવ યો બ્રૂયાદ્ એષામ્ એકતમસ્ય તામ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવતો ઽસ્ય નૃપસ્યાંસાદ્ ભૂયો ઽપ્ય્ અગાત્ સ વેતાલઃ ।
નિજપદમ્ એવ નૃપો ઽપિ સ પુનર્ અપિ ધીરસ્ તમ્ અન્વગાદ્ એવ ॥