કથાસરિત્સાગર, વેતાલપઞ્ચવિંશતિકા · અધ્યાય 12.19

સ ત્રિવિક્રમસેનો ઽથ પુનસ્ તં શિંશપાતરુમ્ ।
ગત્વા પ્રાપ્ય ચ વેતાલં રાજા સ્કન્ધે ચકાર તમ્ ॥

પ્રતસ્થે ચ તમ્ આદાય તૂષ્ણીમ્ એવ સ પૂર્વવત્ ।
તતો ભૂયસ્ તમ્ આહ સ્મ વેતાલઃ સો ઽંસપૃષ્ઠતઃ ॥

રાજન્ન્ એવમ્ અનુદ્વિગ્નઃ પર્યાપ્તમ્ અસિ મે પ્રિયઃ ।
તદ્ એતાં શૃણ્વ્ અખેદાય હૃદ્યામ્ આખ્યામિ તે કથામ્ ॥

અઙ્ગદેશે યશઃકેતુર્ ઇતિ રાજાભવત્ પુરા ।
ક્ષ્મામ્ આશ્રિતો ઽઙ્ગગુપ્ત્યર્થમ્ અદગ્ધો ઽન્ય ઇવ સ્મરઃ ॥

બાહુવીર્યજિતાશેષવૈરિવર્ગસ્ય તસ્ય ચ ।
દીર્ઘદર્શીત્ય્ અભૂન્ મન્ત્રી શક્રસ્યેવ બૃહસ્પતિઃ ॥

તસ્મિન્ મન્ત્રિણિ વિન્યસ્ય રાજ્યં સ હતકણ્ટકમ્ ।
શનૈઃ સુખૈકસક્તો ઽભૂદ્ વયઃરૂપમદાન્ નૃપઃ ॥

તસ્થાવ્ અન્તઃપુરે શશ્વન્ નાસ્થાને પ્રમદાસ્પદે ।
શુશ્રાવ રક્તિમદ્ ગીતં વચનં ન હિતૈષિણામ્ ॥

રજ્યતિ સ્મ ચ નિઃચિન્તો જાલવાતાયનેષુ સઃ ।
ન પુના રાજકાર્યેષુ બહુછિદ્રેષુ જાત્વ્ અપિ ॥

દીર્ઘદર્શી તુ તદ્ રાજ્યચિન્તાભારં સમુદ્વહન્ ।
અતિષ્ઠત્ સ મહામન્ત્રી દિવાનિશમ્ અતન્દ્રિતઃ ॥

નામમાત્રે કૃતધૃતિં પ્રક્ષિપ્ય વ્યસને નૃપમ્ ।
મન્ત્રી રાજ્ઞઃ શ્રિયં ભુણ્ક્તે દીર્ઘદર્શીહ સામ્પ્રતમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉત્પન્ને મહત્ય્ અત્ર જનવાદે ઽથ ગેહિનીમ્ ।
સ્વૈરં મેધાવિનીં નામ દીર્ઘદર્શી જગાદ સઃ ॥

પ્રિયે રાજ્ઞિ સુખાસક્તે તદ્ભારં વહતો ઽપિ મે ।
રાજ્યં ભક્ષિતમ્ એતેનેત્ય્ ઉત્પન્નમ્ અયશો જને ॥

લોકવાદશ્ ચ મિથ્યાપિ મહતામ્ ઇહ દોષકૃત્ ।
તત્યાજ કિં ન રામો ઽપિ જનવાદેન જાનકીમ્ ॥

તદ્ અત્ર કિં મયા કાર્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્તે તેન મન્ત્રિણા ।
ભાર્યા મેધાવિની ધીરા સાન્વર્થા તમ્ અભાષત ॥

તીર્થયાત્રાપદેશેન યુક્ત્યાપૃચ્છ્ય મહીપતિમ્ ।
કમ્ચિત્ કાલં વિદેશં તે ગન્તું યુક્તં મહામતે ॥

એવં તે નિઃસ્પૃહસ્યૈષ જનવાદો નિવર્ત્સ્યતિ ।
ત્વય્ય્ અસ્થિતે તતો રાજ્યમ્ ઉદ્વક્ષ્યતિ નૃપઃ સ્વયમ્ ॥

તતશ્ ચાસ્ય શનૈર્ એતદ્ વ્યસનં હાનિમેષ્યતિ ।
આગતસ્યાત્ર નિઃગર્હા ભવિત્રી મન્ત્રિતા ચ તે ॥

ઇત્ય્ ઉક્તો ભાર્યયા ગત્વા દીર્ઘદર્શી તથેતિ સઃ ।
કથાપ્રસઙ્ગે તં ભૂપં યશઃકેતું વ્યજિજ્ઞપત્ ॥

અનુજાનીહિ માં રાજન્ દિવસાન્ કાન્ચિદ્ અપ્ય્ અહમ્ ।
વ્રજામિ તીર્થયાત્રાયૈ ધર્મો હિ પ્રેપ્સિતઃ સ મે ॥

તચ્ છ્રુત્વા સો ઽબ્રવીદ્ રાજા મૈવં તીર્થૈર્ વિના પરઃ ।
દાનાદિઃ કિં ન ધર્મો ઽસ્તિ સ્વર્ગ્યસ્ તે સ્વગૃહેષ્વ્ અપિ ॥

અથાવોચત્ સ મન્ત્રી તમ્ અર્થશુદ્ધ્યાદિ મૃગ્યતે ।
દાનાદૌ નિત્યશુદ્ધાનિ તીર્થાનિ નૃપતે પુનઃ ॥

યાવચ્ ચ યૌવનં રાજંસ્ તાવદ્ ગમ્યાનિ ધીમતા ।
અવિશ્વાસ્યે શરીરે હિ સંગમસ્ તૈઃ કુતો ઽન્યદા ॥

ઇતિ તસ્મિન્ વદત્ય્ એવ રાજ્ઞિ ચૈવં નિષેધતિ ।
પ્રવિશ્યાત્ર પ્રતીહારો રાજાનં તં વ્યજિજ્ઞપત્ ॥

દેવ વ્યોમસરઃમધ્યમ્ અંશુમાલી વિગાહતે ।
તદ્ ઉત્તિષ્ઠત સૈષા વઃ સ્નાનવેલાતિવર્તતે ॥

શ્રુત્વૈતત્ સહસા સ્નાતુમ્ ઉદતિષ્ઠન્ મહીપતિઃ ।
યાત્રોન્મુખઃ સ મન્ત્રી ચ તં પ્રણમ્ય ગૃહં યયૌ ॥

તત્રાવસ્થાપ્ય ભાર્યાં તામ્ અનુયાત્રાનિવારિતામ્ ।
સ પ્રતસ્થે તતો યુક્ત્યા સ્વભૃત્યૈર્ અપ્ય્ અતર્કિતઃ ॥

એકાકી ચ ભ્રમંસ્ તાંસ્ તાન્ દેશાંસ્ તીર્થાનિ ચ વ્રજન્ ।
સ પ્રાપ પુણ્ડ્રવિષયં દીર્ઘદર્શી સુનિઃચયઃ ॥

તત્ર પત્તન એકસ્મિન્ન્ અદૂરે ઽબ્ધેઃ પ્રવિશ્ય સઃ ।
એકં દેવકુલં શૈવં તત્પ્રાઙ્ગણ ઉપાવિશત્ ॥

તત્રાર્કકરસંતાપક્લાન્તં દૂરાધ્વધૂસરમ્ ।
દદર્શ નિધિદત્તાખ્યો વણિગ્ દેવાર્ચનાગતઃ ॥

સ તં તથાવિધં દૃષ્ટ્વા સોપવીતં સુલક્ષણમ્ ।
સંભાવ્ય ચોત્તમં વિપ્રમ્ આતિથેયો ઽનયદ્ ગૃહમ્ ॥

તત્ર ચાપૂજયત્ સ્નાનભોજનાદ્યૈસ્ તમ્ ઉત્તમૈઃ ।
કઃ કુતસ્ ત્વં ક્વ યાસીતિ વિશ્રાન્તં ચ સ પૃષ્ટવાન્ ॥

દીર્ઘદર્શીતિ વિપ્રો ઽહમ્ અઙ્ગદેશાદ્ ઇહાગતઃ ।
તીર્થયાત્રાર્થમ્ ઇત્ય્ એવ ગામ્ભીર્યાત્ સો ઽપ્ય્ ઉવાચ તમ્ ॥

તતઃ સ નિધિદત્તો ઽપિ તં જગાદ મહાવણિક્ ।
સુવર્ણદ્વીપગમનાયોદ્યતો ઽહં વણિજ્યયા ॥

તત્ ત્વં તિષ્ઠેહ મદ્ગેહે યાવદ્ એષ્યામ્ય્ અહં તતઃ ।
તીર્થયાત્રાપરિશ્રાન્તો વિશ્રાન્તો હ્ય્ અથ યાસ્યસિ ॥

તચ્ છ્રુત્વા સો ઽબ્રવીદ્ દીર્ઘદર્શી તર્હિ મમેહ કિમ્ ।
ત્વયૈવ સહ યાસ્યામિ સાર્થવાહ યથાસુખમ્ ॥

એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ તેનોક્તે સાધુના સો ઽથ તદ્ગૃહે ।
ચિરાદ્ અવાપ્તશયનો નિશાં મન્ત્રી નિનાય તામ્ ॥

અન્યેદ્યુર્ અથ તેનૈવ વણિજા સહ વારિધિમ્ ।
ગત્વારુરોહ તદ્ભાણ્ડપૂર્ણં પ્રવહણં ચ સઃ ॥

તેન ગચ્છન્ પ્રવહણેનાબ્ધિમ્ અદ્ભુતભીષણમ્ ।
વિલોકયન્ સ સંપ્રાપ સ્વર્ણદ્વીપં ક્રમેણ તત્ ॥

ક્વ મન્ત્રિમુખ્યતા ચાસ્ય ક્વ વાધ્વોલ્લઙ્ઘિતામ્બુધિઃ ।
અયશઃભીરવઃ કિં ન કુર્વતે બત સાધવઃ ॥

તત્ર દ્વીપે સમં તેન કમ્ચિત્ કાલમ્ ઉવાસ સઃ ।
વણિજા નિધિદત્તેન કુર્વતા ક્રયવિક્રયૌ ॥

આગચ્છંશ્ ચ તતો ઽકસ્માત્ તદ્યુક્તો વહનસ્થિતઃ ।
કલ્પવૃક્ષં દદર્શાબ્ધઊર્મેઃ પશ્ચાત્ સમુત્થિતમ્ ॥

પ્રવાલશાખાસુભગૈઃ સ્કન્ધૈર્ જામ્બૂનદોજ્જ્વલૈઃ ।
ફલૈર્ મણિમયૈઃ કાન્તૈઃ કુસુમૈશ્ ચોપશોભિતમ્ ॥

તસ્ય સ્કન્ધે ચ સદ્રત્નપર્યઙ્કોત્સઙ્ગવર્તિનીમ્ ।
કન્યામ્ અત્યદ્ભુતાકારકમનીયામ્ અવૈક્ષત ॥

અહો કિમ્ એતદ્ ઇત્ય્ એવં યાવદ્ ધ્યાયતિ સ ક્ષણમ્ ।
તાવત્ સા વીણિની કન્યા ગાતુમ્ એવં પ્રચક્રમે ॥

યત્ કર્મબીજમ્ ઉપ્તં યેન પુરા નિઃચિતં સ તદ્ ભુઙ્ક્તે ।
પૂર્વકૃતસ્ય હિ શક્યો વિધિનાપિ ન કર્તુમ્ અન્યથાભાવઃ ॥

ઇત્ય્ ઉદ્ગાય ક્ષણાત્ તસ્મિન્ન્ અમ્ભઃધૌ દિવ્યકન્યકા ।
સકલ્પદ્રુમપર્યઙ્કશય્યાત્રૈવ મમજ્જ સા ॥

કિમપ્ય્ અપૂર્વમ્ અદ્યેદં મયા દૃષ્ટમ્ ઇહાદ્ભુતમ્ ।
ક્વાબ્ધિઃ ક્વ દૃષ્ટનષ્ટો ઽત્ર ગાયદ્દિવ્યાઙ્ગનસ્ તરુઃ ॥

યદિ વા વન્દ્ય એષો ઽબ્ધિર્ આકરઃ શશ્વદ્ ઈદૃશામ્ ।
લક્ષ્મીન્દુપારિજાતાદ્યા નાસ્માત્ તે તે કિમ્ ઉદ્ગતાઃ ॥

ઇતિ તં ચિન્તયન્તં ચ તત્ક્ષણં દીર્ઘદર્શિનમ્ ।
વિલોક્ય વિસ્મયાવિષ્ટં કર્ણધારાદયો ઽબ્રુવન્ ॥

એવમ્ એષા સદૈવેહ દૃશ્યતે વરકન્યકા ।
નિમજ્જતિ ચ તત્કાલં તવૈતદ્ દર્શનં નવમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તસ્ તૈઃ સમં તેન નિધિદત્તેન સ ક્રમાત્ ।
મન્ત્રી ચિત્રીયમાણો ઽબ્ધેસ્ તીરં પોતગતો ઽભ્યગાત્ ॥

તત્રોત્તારિતભાણ્ડેન તેનૈવ વણિજા સહ ।
જગામ હૃષ્ટભૃત્યેન સોત્સવં સો ઽથ તદ્ગૃહમ્ ॥

સ્થિત્વા નાતિચિરં તત્ર નિધિદત્તમ્ ઉવાચ તમ્ ।
સાર્થવાહ ભવદ્ગેહે વિશ્રાન્તો ઽહં ચિરં સુખમ્ ॥

ઇદાનીં ગન્તુમ્ ઇચ્છામિ સ્વદેશં ભદ્રમ્ અસ્તુ તે ।
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તમ્ અનિચ્છન્તમ્ અપ્ય્ આમન્ત્ર્ય વણિક્પતિમ્ ॥

દીર્ઘદર્શી સ સત્ત્વૈકસહાયઃ પ્રસ્થિતસ્ તતઃ ।
ક્રમોલ્લઙ્ઘિતદૂરાધ્વા પ્રાપાઙ્ગવિષયં નિજમ્ ॥

તત્ર તં દદૃશુશ્ ચારા બહિર્ નગરમ્ આગતમ્ ।
યે યશઃકેતુના રાજ્ઞા પ્રાઙ્ન્યસ્તાસ્ તદ્ગવેષણે ॥

તૈશ્ ચ ગત્વા સ વિજ્ઞપ્તશ્ ચારઈ રાજા તમ્ અભ્યગાત્ ।
સ્વયં નિઃગત્ય નગરાત્ તદ્વિશ્લેષસુદુઃખિતઃ ॥

ઉપેત્ય ચ પરિષ્વઙ્ગપૂર્વં તમ્ અભિનન્દ્ય સઃ ।
નિનાયાભ્યન્તરં ભૂપશ્ ચિરાધ્વક્ષામધૂસરમ્ ॥

ત્યક્ત્વાસ્માન્ કિં ત્વયા નીતં ન પરં બત માનસમ્ ।
યાવચ્ છરીરમ્ અપ્ય્ એતન્ નિઃસ્નેહપરુષાં દશામ્ ॥

કિં વા ભગવતો વેત્તિ ભવિતવ્યસ્ય કો ગતિમ્ ।
યદ્ અકસ્માત્ તવૈષાભૂત્ તીર્થાદિગમને મતિઃ ॥

તદ્ બ્રૂહિ કે ત્વયા ભ્રાન્તા દેશા દૃષ્ટં ચ કિં નવમ્ ।
ઇતિ તત્ર ચ તં રાજા સ જગાદ સ્વમન્ત્રિણમ્ ॥

તતઃ સુવર્ણદ્વીપાન્તં સો ઽધ્વાનં વર્ણયન્ ક્રમાત્ ।
અબ્ધાવ્ ઉદ્ગમિનીં તસ્મૈ તાં દૃષ્ટાં દિવ્યકન્યકામ્ ॥

ગાયન્તીં ત્રિજગત્સારભૂતાં કલ્પતરુસ્થિતામ્ ।
યથાવત્ કથયામાસ દીર્ઘદર્શી મહીભૃતે ॥

સ તાં શ્રુત્વૈવ ચ નૃપસ્ તથા સ્મરવશો ઽભવત્ ।
યથા તયા વિના મેને નિષ્ફલે રાજ્યજીવિતે ॥

જગાદ ચ તમ્ એકાન્તે નીત્વા સ્વસચિવં તદા ।
દ્રષ્ટવ્યાસૌ મયા-વશ્યં જીવિતં નાસ્તિ મે ઽન્યથા ॥

યામિ ત્વદુક્તેન પથા પ્રણમ્ય ભવિતવ્યતામ્ ।
નિવારણીયો નાહં તે નાનુગમ્યશ્ ચ સર્વથા ॥

ગુપ્તમ્ એકો હિ યાસ્યામિ રાજ્યં રક્ષ્યં તુ મે ત્વયા ।
મદ્વચો માન્યથા કાર્ષીઃ શાપિતો ઽસિ મમાસુભિઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તત્પ્રતિવચો નિરસ્ય વિસસર્જ તમ્ ।
મન્ત્રિણં સ્વગૃહં રાજા ચિરોત્કં સ્વજનં પ્રતિ ॥

તત્રાનલ્પોત્સવે ઽપ્ય્ આસીદ્ દીર્ઘદર્શી સુદુઃમનાઃ ।
સ્વામિન્ય્ અસાધ્યવ્યસને સુખં સન્મન્ત્રિણાં કુતઃ ॥

અન્યેદ્યુશ્ ચ સ તદ્ધસ્તન્યસ્તરાજ્યભરો નૃપઃ ।
યશઃકેતુસ્ તતઃ પ્રાયાન્ નિશિ તાપસવેષભૃત્ ॥

ગચ્છંશ્ ચ કુશનાભાખ્યં મુનિં માર્ગે દદર્શ સઃ ।
સો ઽત્ર તં તાપસાકલ્પં પ્રણતં મુનિર્ આદિશત્ ॥

લક્ષ્મીદત્તેન વણિજા સહ પોતેન વારિધૌ ।
ગત્વા પ્રપ્સ્યસિ તામ્ ઇષ્ટાં કન્યાં વ્રજ નિઃઆકુલઃ ॥

ઇતિ તદ્વચસા પ્રીતાસ્ તં પ્રણમ્ય સ પાર્થિવઃ ।
ગચ્છન્ દેશાન્ નદીર્ અદ્રીન્ ક્રાન્ત્વા તં પ્રાપદ્ અમ્બુધિમ્ ॥

સુતારશઙ્ખધવલૈર્ વીચિભ્રૂભિર્ વિકસ્વરૈઃ ।
વીક્ષમાણમ્ ઇવાવર્તનેત્રૈર્ આતિથ્યસંભ્રમાત્ ॥

તત્તીરે વણિજા તેન મુનિપ્રોક્તેન સંગતિઃ ।
લક્ષ્મીદત્તેન જજ્ઞે ઽસ્ય સ્વર્ણદ્વીપં યિયાસુના ॥

તેનૈવ સહ ચક્રાઙ્કપાદમુદ્રાદિ દર્શનાત્ ।
પ્રહ્વેણારુહ્ય વહનં પ્રતસ્થે સો ઽમ્બુધૌ નૃપઃ ॥

મધ્યમ્ અબ્ધેશ્ ચ સંપ્રાપ્તે વહને વારિમધ્યતઃ ।
ઉદગાત્ કલ્પવિટપિસ્કન્ધસ્થા સાત્ર કન્યકા ॥

યાવત્ પશ્યતિ તાં રાજા ચકોર ઇવ ચન્દ્રિકામ્ ।
તાવત્ સા ગાયતિ સ્મૈવં વલ્લકીવાદ્યસુન્દરમ્ ॥

યત્ કર્મબીજમ્ ઉપ્તં યેન પુરા નિઃચિતં સ તદ્ ભુઙ્ક્તે ।
પૂર્વકૃતસ્ય હિ શક્યો વિધિનાપિ ન કર્તુમ્ અન્યથાભાવઃ ॥

તસ્માદ્ યત્ર યથા યદ્ ભવિતવ્યં યસ્ય દૈવયોગેન ।
તત્ર તથા તત્પ્રાપ્ત્યૈ વિવશો ઽસૌ નીયતે ઽત્ર ન ભ્રાન્તિઃ ॥

ઇતિ સૂચિતભવ્યાર્થાં ગાયન્તીં તાં વિભાવયન્ ।
નિઃસ્પન્દઃ સ ક્ષણં તસ્થૌ રાજા સ્મરશરાહતઃ ॥

રત્નાકર નમઃ સત્યમ્ અગાધહૃદયાય તે ।
યેન ત્વયૈતાં પ્રચ્છાદ્ય વિપ્રલબ્ધો હરિઃ શ્રિયા ॥

તત્ સુરૈર્ અપ્ય્ અલભ્યાન્તં સપક્ષક્ષ્માભૃદાશ્રયમ્ ।
શરણં ત્વાં પ્રપન્નો ઽહમ્ ઇષ્ટસિદ્ધિં વિધત્સ્વ મે ॥

એવં યાવત્ સમુદ્રં તં સ નતઃ સ્તૌતિ ભૂમિપઃ ।
તાવત્ સા કન્યકા તત્ર નિમમજ્જ સપાદપા ॥

તદ્ દૃષ્ટ્વૈવાનુમાર્ગે ઽસ્યાઃ સ રાજાત્માનમ્ અક્ષિપત્ ।
વારિધાવ્ અત્ર કામાગ્નિસંતાપસ્યેવ શાન્તયે ॥

તદ્ વીક્ષ્યા-શઙ્કિતં મત્વા વિનષ્ટં તં સ સજ્જનઃ ।
લક્ષ્મીદત્તો વણિગ્ દુઃખાદ્ દેહત્યાગોદ્યતો ઽભવત્ ॥

મા કાર્ષીઃ સાહસં નાસ્તિ મગ્નસ્યાસ્યામ્ભુધૌ ભયમ્ ।
એષો રાજા યશઃકેતુર્ નામ્ના તાપસવેષભૃત્ ॥

એતત્ કન્યાર્થમ્ આયાતઃ પૂર્વભાર્યેયમ્ અસ્ય ચ ।
એતાં પ્રાપ્ય પુનશ્ ચાસાવ્ અઙ્ગરાજ્યં સમેષ્યતિ ॥

ઇત્ય્ અથાશ્વાસિતો વાચા તત્કાલં ગગનોત્થયા ।
સાર્થવાહો યથાકામં સ જગામેષ્ટસિદ્ધયે ॥

સ રાજાપિ યશઃકેતુર્ નિમગ્નો ઽન્તો મહોદધૌ ।
અકસ્માન્ નગરં દિવ્યમ્ અપશ્યજ્ જાતવિસ્મયઃ ॥

ભાસ્વન્મણિમયસ્તમ્ભૈઃ કાઞ્ચનોજ્જ્વલભિત્તિભિઃ ।
વિરાજમાનં પ્રાસાદૈર્ મુક્તાજાલગવાક્ષકૈઃ ॥

નાનારત્નશિલાપટ્ટબદ્ધસોપાનવાપિકૈઃ ।
કામદૈઃ કલ્પવૃક્ષાઢ્યૈર્ ઉદ્યાનૈર્ ઉપશોભિતમ્ ॥

સમૃદ્ધે ઽપિ પુરે તત્ર નિઃજને ઽથ ગૃહં ગૃહમ્ ।
અનુપ્રવિશ્ય ન યદા તાં દદર્શ પ્રિયાં ક્વચિત્ ॥

તદા વિચિન્વન્ દૃષ્ટ્વૈકમ્ ઉત્તુઙ્ગં મણિમન્દિરમ્ ।
આરુહ્ય દ્વારમ્ ઉદ્ઘાટ્ય પ્રવિવેશ સ ભૂપતિઃ ॥

પ્રવિશ્ય ચાન્તઃ સદ્રત્નપર્યઙ્કસ્થિતમ્ એકકમ્ ।
વસ્ત્રાચ્છાદિતસર્વાઙ્ગં શયાનં કમ્ચિદ્ ઐક્ષત ॥

કિં સ્યાત્ સૈવેતિ સોત્કણ્ઠમ્ ઉદ્ઘાટયતિ તન્મુખમ્ ।
યાવત્ તાવદ્ અપશ્યત્ તાં સ્વેપ્સિતામ્ એવ સો ઽઙ્ગનામ્ ॥

સ્રસ્તનીલાંશુકધ્વાન્તહસન્મુખશશિશ્રિયમ્ ।
જ્યોત્સ્નાવદાતાં પાતાલગતામ્ ઇવ દિવા નિશામ્ ॥

તદ્દર્શનેન ચાસ્યાભૂદ્ અવસ્થા કાપિ સા તદા ।
ગ્રીષ્મઋતૌ મરુપાન્થસ્ય સરિત્સંદર્શનેન યા ॥

સાપ્ય્ ઉન્મીલિતચક્ષુસ્ તં કલ્યાણાકૃતિલક્ષણમ્ ।
વીક્ષ્યાકસ્માત્ તથાપ્રાપ્તં સંભ્રમાચ્ છયનં જહૌ ॥

કૃતાતિથ્યા નતમુખી પૂજયન્તીવ પાદયોઃ ।
ફુલ્લેક્ષણોત્પલન્યાસૈઃ શનૈર્ એતમ્ ઉવાચ ચ ॥

કો ભવાન્ કિમ્ અગમ્યં ચ પ્રવિષ્ઠો ઽસિ રસાતલમ્ ।
રાજચિહ્નાઙ્કિતતનોઃ કિં ચ તે તાપસવ્રતમ્ ॥

ઇત્ય્ આદિશ મહાભાગ પ્રસાદો યદિ તે મયિ ।
એવં તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા સ રાજા પ્રત્યુવાચ તામ્ ॥

અઙ્ગરાજો યશઃકેતુર્ ઇતિ નામ્નાસ્મિ સુન્દરિ ।
આપ્તાદ્ અન્વહદૃશ્યાં ચ ત્વામ્ અશ્રૌષમ્ ઇહામ્બુધૌ ॥

તતસ્ ત્વદર્થં કૃત્વેમં વેષં રાજ્યં વિમુચ્ય ચ ।
આગત્યૈષ પ્રવિષ્ટો ઽહમ્ અનુમાર્ગેણ તે ઽમ્બુધિમ્ ॥

તન્ મે કથય કાસિ ત્વમ્ ઇત્ય્ ઉક્તે તેન ચાથ સા ।
સલજ્જા સાનુરાગા ચ સાનન્દા ચૈવમ્ અભ્યધાત્ ॥

મૃગાઙ્કસેન ઇત્ય્ અસ્તિ શ્રીમાન્ વિદ્યાધરાધિપઃ ।
માં મૃગાઙ્કવતીં નામ્ના વિદ્ધિ તસ્ય સુતામ્ ઇમામ્ ॥

સ મામ્ અસ્મિન્ સ્વનગરે વિમુચ્યૈકાકિનીં પિતા ।
ન જાને હેતુના કેન ગતઃ ક્વાપિ સપૌરકઃ ॥

તેનાહં શૂન્યવસતેર્ નિર્વિણ્ણોન્મજ્જ્ય વારિધેઃ ।
યન્ત્રકલ્પદ્રુમારૂઢા ગાયામિ ભવિતવ્યતામ્ ॥

એવમ્ ઉક્તવતી તેન સ્મરતા તન્ મુનેર્ વચઃ ।
તથારજ્યત સા રાજ્ઞા વચોભિઃ પ્રેમપેશલૈઃ ॥

યથાનુરાગવિવશા ભાર્યાત્વં તસ્ય તત્ક્ષણમ્ ।
અઙ્ગીચકાર વીરસ્ય સમયં ત્વ્ એકમ્ અભ્યધાત્ ॥

શુક્લકૃષ્ણચતુર્દશ્યામ્ અષ્ટમ્યાં ચાર્યપુત્ર તે ।
પ્રતિમાસમ્ અનાયત્તા ચતુરો દિવસાન્ અહમ્ ॥

યત્ર ક્વાપિ દિનેષ્વ્ એષુ ગચ્છન્તી ચાસ્મિ ન ત્વયા ।
પ્રષ્ટવ્યા ન નિષેદ્ધવ્યા કારણં હ્ય્ અત્ર વિદ્યતે ॥

એવં તામ્ ઉક્તસમયાં સ રાજા દિવ્યકન્યકામ્ ।
તથેત્ય્ ઉક્ત્વૈવ ગાન્ધર્વવિધિના પરિણીતવાન્ ॥

ભેજે તતશ્ ચ સંભોગસુખં તત્ર તયા સહ ।
યથાભૂદ્ અન્ય એવાસ્યા માન્મથો મણ્ડનક્રમઃ ॥

કેશેષુ સ્રસ્તમાલ્યેષુ કચગ્રહનખાવલી ।
બિમ્બાધરે ઽથ નિષ્પીતનીરાગે દશનક્ષતિઃ ॥

કુચયોઃ કરજશ્રેણિર્ ભિન્નમાણિક્યમાલયોઃ ।
લુપ્તાઙ્ગરાગેષ્વ્ અઙ્ગેષુ ગાઢાલિઙ્ગનરાગિતા ॥

ઇતિ તદ્દિવ્યસંભોગસુખાવસ્થિતમ્ અત્ર તમ્ ।
સા મૃગાઙ્કવતી ભાર્યા ભૂપં પ્રાહેદમ્ એકદા ॥

ત્વમ્ ઇહૈવ પ્રતીક્ષેથાઃ કાર્યાર્થં ક્વાપિ યામ્ય્ અહમ્ ।
અદ્ય સૈષા હિ સંપ્રાપ્તા મમ કૃષ્ણચતુર્દશી ॥

ઇહ સ્થસ્ ત્વ્ આર્યપુત્રામું મા સ્મ ગાઃ સ્ફાટિકં ગૃહમ્ ।
માત્ર વાપ્યાં નિપતિતો ભૂલોકં ત્વં ગમિષ્યસિ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા સા તમ્ આમન્ત્ર્ય યયૌ તસ્માત્ પુરાદ્ બહિઃ ।
રાજાપિ પ્રાપ્તખડ્ગસ્ તાં છન્નો જિજ્ઞાસુર્ અન્વગાત્ ॥

તત્રાપશ્યત્ તમઃશ્યામં વ્યાત્તવક્રબિલં ચ સઃ ।
સાકારમ્ ઇવ પાતાલમ્ આયાન્તં રાક્ષસં નૃપઃ ॥

સ રાક્ષસો નિપત્યૈવ મુક્તઘોરરવસ્ તદા ।
તાં મૃગાઙ્કવતીં વક્ત્રે નિક્ષિપ્યૈવ નિગીર્ણવાન્ ॥

તદ્ દૃષ્ટ્વૈવાતિકોપેન સહસા સ જ્વલન્ન્ ઇવ ।
નિઃમોકમુક્તભુજગશ્યામલેન મહાસિના ॥

કોષાકૃષ્ટેન ધાવિત્વા રાજસિંહો ઽભિધાવતઃ ।
ચિચ્છેદ રક્ષસસ્ તસ્ય સંદષ્ટૌષ્ઠપુટં શિરઃ ॥

રક્ષઃકબન્ધવાન્તેન રાજ્ઞસ્ તસ્યાસ્રવારિણા ।
ક્રોધજો ઽથ શશામાગ્નિર્ ન તુ કાન્તાવિયોગજઃ ॥

તતો મોહનિશાન્ધે ઽસ્મિન્ વિનષ્ટગતિકે નૃપે ।
અકસ્માન્ મેઘમલિનસ્યાઙ્ગં ભિત્ત્વેવ રક્ષસઃ ॥

તસ્યોદ્દ્યોતિતદિક્ચક્રા ચન્દ્રમૂર્તિર્ ઇવા-મલા ।
સા મૃગાઙ્કવતી જીવન્ત્ય્ અક્ષતાઙ્ગી વિનિર્યયૌ ॥

તાં તથા સંકટોત્તીર્ણાં દૃષ્ટ્વા કાન્તાં સસંભ્રમમ્ ।
એહ્ય્ એહીતિ વદન્ રાજા પ્રધાવ્યૈવાલિલિઙ્ગ સઃ ॥

પ્રિયે કિમ્ એતત્ સ્વપ્નો ઽયમ્ ઉત માયેતિ તેન સા ।
પૃષ્ટા નૃપેણ સંસ્મૃત્ય વિદ્યાધર્ય્ એવમ્ અબ્રવીત્ ॥

શૃણ્વ્ આર્યપુત્ર ન સ્વપ્નો ન માયેયમ્ અયં પુનઃ ।
વિધ્યાધરેન્દ્રાત્ સ્વપિતુઃ શાપો ઽભૂદ્ ઈદૃશો મમ ॥

બહુપુત્રો ઽપિ સ હિ મે પિતા પૂર્વં વસન્ન્ ઇહ ।
મયા વિનાતિવાત્સલ્યાન્ નાહરમ્ અકરોત્ સદા ॥

અહં ચ સર્વદા શર્વપૂજાસક્તેહ નિઃજને ।
ચતુર્દશ્યોર્ અથાષ્ટમ્યોર્ આગચ્છં પક્ષયોર્ દ્વયોઃ ॥

એકદા ચ ચતુર્દશ્યામ્ ઇહાગત્ય રસાન્ મમ ।
ચિરં ગૌરીં સમર્ચન્ત્યા દૈવાદ્ અવસિતં દિનમ્ ॥

તદ્ અહર્ મત્પ્રતીક્ષઃ સન્ ક્ષુધિતો ઽપિ સ મત્પિતા ।
નાભુઙ્ક્ત નાપિબત્ કિમ્ચિદ્ આસીત્ ક્રુદ્ધસ્ તુ માં પ્રતિ ॥

તતો રાત્રાવ્ ઉપેતાં માં સાપરાધામ્ અધઃમુખીમ્ ।
ભવિતવ્યબલગ્રસ્તમત્સ્નેહઃ શપતિ સ્મ સઃ ॥

યથા ત્વદવલેપેન ગ્રસ્તો ઽદ્યાહમ્ અયં ક્ષુધા ।
માસિ માસિ તથાષ્ટમ્યોશ્ ચતુર્દશ્યોશ્ ચ કેવલમ્ ॥

હરાર્ચનરસાદ્ યન્તીમ્ અત્રૈવ ત્વાં બહિઃ પુરે ।
નામ્ના કૃતાન્તસંત્રાસો રાક્ષસો નિગરિષ્યતિ ॥

ભિત્ત્વા ભિત્ત્વાસ્ય હૃદયં જીવન્તી ચ નિરેષ્યસિ ।
ન સ્મરિષ્યસિ શાપં ચ ન તાં નિગરણવ્યથામ્ ॥

સ્થાસ્યસ્ય્ એકાકિની ચાત્રેત્ય્ ઉક્તશાપવચાઃ શનૈઃ ।
સો ઽનુનીતો મયા ધ્યાત્વા શાપાન્તં મે ઽબ્રવીત્ પિતા ॥

ભર્તા ભૂત્વા યશઃકેતુનામાઙ્ગનૃપતિર્ યદા ।
રાક્ષસેન નિગીર્ણાં ત્વાં દૃષ્ટ્વા તં નિહનિષ્યતિ ॥

તદા ત્વં મોક્ષ્યસે શાપાદ્ ધૃદયાત્ તસ્ય નિઃગતા ।
સંસ્મરિષ્યસિ શાપાદિ વિદ્યાઃ સર્વાસ્ તથા નિજાઃ ॥

ઇત્ય્ આદિશ્ય સ શાપાન્તં ત્યક્ત્વા મામ્ એકકામ્ ઇહ ।
નિષધાદ્રિં ગતસ્ તાતો ભૂલોકં સપરિચ્છદઃ ॥

અહં તથા ચરન્તી ચ શાપમોહાદ્ ઇહાવસમ્ ।
ક્ષીણશ્ ચૈષ સ શાપો મે જાતા સર્વત્ર ચ સ્મૃતિઃ ॥

તત્ તાતપાર્શ્વમ્ અધુના નિષધાદ્રિં વ્રજામ્ય્ અહમ્ ।
શાપાન્તે સ્વાં ગતિં યામ ઇત્ય્ એષ સમયો હિ નઃ ॥

ત્વમ્ ઇહાસ્વ સ્વરાષ્ટ્રં વા વ્રજ સ્વાતન્ત્ર્યમ્ અત્ર તે ।
એવં તયોક્તે સ નૃપો દુઃખિતો ઽર્થયતે સ્મ તામ્ ॥

સપ્તાહાનિ ન ગન્તવ્યં પ્રસીદ સુમુખિ ત્વયા ।
ક્ષિપાવ તાવદ્ ઔત્સુક્યમ્ ઉદ્યાને ક્રીડનૈર્ ઇહ ॥

ત્વં ગચ્છાથ પિતુઃ સ્થાનં યાસ્યામ્ય્ અહમ્ અપિ સ્વકમ્ ।
એતત્ તદ્વચનં મુગ્ધા તથેત્ય્ અઙ્ગીચકાર સા ॥

તતો ઽત્ર રેમે સ તયા સહોદ્યાનેષુ કાન્તયા ।
સજલોત્પલનેત્રાસુ વાપીષુ ષડહં નૃપઃ ॥

મા સ્મ યાતં વિહાયાસ્માન્ ઇતિ પૂત્ કુર્વતીષ્વ્ ઇવ ।
ઉત્ક્ષિપ્તવીચિહસ્તાસુ હંસસારસનિઃસ્વનૈઃ ॥

સપ્તમે ઽહ્નિ સ યુક્ત્યા તાં પ્રિયાં તત્રાનયદ્ ગૃહે ।
ભૂલોકપ્રાપિણી યત્ર સા યન્ત્રદ્વારવાપિકા ॥

તત્ર કણ્ઠે ગૃહીત્વા તાં તસ્યાં વાપ્યાં નિપત્ય સઃ ।
ઉત્તસ્થૌ સ્વપુરોદ્યાનવાપીમધ્યાત્ તયા સહ ॥

તત્ર કાન્તાસખં પ્રાપ્તં તં દૃષ્ટ્વોદ્યાનપાલકાઃ ।
હૃષ્ટાસ્ તન્ મન્ત્રિણે ગત્વા જગદુર્ દીર્ઘદર્શિને ॥

સો ઽપ્ય્ એત્ય પાદપતિતસ્ તમ્ આનીતેપ્સિતાઙ્ગનમ્ ।
દૃષ્ટ્વા પ્રાવેશયન્ મન્ત્રી સપૌરો ઽભ્યન્તરં નૃપમ્ ॥

અહો સૈષા કથં પ્રાપ્તા રાજ્ઞા દિવ્યાઙ્ગનામુના ।
વ્યોમ્નીવ વિદ્યુદ્ ઇવ યા ક્ષણદૃશ્યા મયેક્ષિતા ॥

યદ્ યસ્ય લિખિતં ધાત્રા લલાટા-ક્ષરપઙ્ક્તિષુ ।
તદ્ અવશ્યમ્ અસંભાવ્યમ્ અપિ તસ્યોપતિષ્ઠતે ॥

ઇત્ય્ અત્ર મન્ત્રિમુખ્યે ઽસ્મિન્ ધ્યાયત્ય્ અન્યજને ઽપિ ચ ।
દિવ્યસ્ત્રીપ્રાપ્તિસાશ્ચર્યં રાજાગમનસોત્સવે ॥

સા મૃગાઙ્કવતી દૃષ્ટ્વા તં સ્વદેશગતં નૃપમ્ ।
ઇયેષ પૂર્ણસપ્તાહા યાતું વૈદ્યાધરીં ગતિમ્ ॥

નાવિરાસીચ્ ચ વિદ્યાસ્યાઃ સ્મૃતાપ્ય્ ઉત્પતની તદા ।
તતઃ સા મુષિતેવાત્ર વિષાદમ્ અગમત્ પરમ્ ॥

કિમ્ અકસ્માદ્ વિષણ્ણેવ દૃશ્યસે વદ મે પ્રિયે ।
ઇત્ય્ ઉક્તા તેન રાજ્ઞા સા વિધ્યાદર્ય્ એવમ્ અબ્રવીત્ ॥

સ્થિતાહં શાપમુક્તાપિ ત્વત્સ્નેહાદ્ યદ્ ઇયચ્ ચિરમ્ ।
તેન વિદ્યા મમ ભ્રષ્ટા નષ્ટા દિવ્યા ચ સા ગતિઃ ॥

તચ્ છ્રુત્વા હન્ત સિદ્ધેયં મમ વિદ્યાધરીતિ સઃ ।
રાજા તતો યશઃકેતુઃ પૂર્ણં ચક્રે મહોત્સવમ્ ॥

તદ્ દૃષ્ટ્વા દીર્ઘદર્શી સ મન્ત્રી ગત્વા ગૃહં નિશિ ।
શયનીયગતો ઽકસ્માદ્ ધૃત્સ્ફોટેન વ્યપદ્યત ॥

તતો ઽનુભૂય તચ્છોકં ધૃતરાજ્યભરઃ સ્વયમ્ ।
યશઃકેતુશ્ ચિરં તસ્થૌ સ મૃગાઙ્કવતીયુતઃ ॥

ઇત્ય્ એતાં કથયિત્વા માર્ગે તસ્મૈ કથાં સ વેતાલઃ ।
અવદત્ પુનસ્ ત્રિવિક્રમસેનં નૃપતિં તમ્ અંસગતઃ ॥

તદ્ બ્રૂહિ ભૂપતે તે સંપન્ને સ્વામિનસ્ તથાભ્યુદયે ।
હૃદયં સપદિ સ્ફુટિતં તસ્ય મહામન્ત્રિણઃ કિમ્ ઇતિ ॥

દિવ્યસ્ત્રી ન મયા કિં પ્રાપ્તેતિ શુચાસ્ફુટદ્ ધૃદયમ્ ।
કિં વા રાજ્યમ્ અભીપ્સોર્ રાજાગમજેન દુઃખેન ॥

એતચ્ ચ યદિ ન વક્ષ્યસિ મહ્યં જાનન્ન્ અપીહ તદ્ રાજન્ ।
ધર્મશ્ ચ તવ વિનઙ્ક્ષ્યતિ યાસ્યતિ દલશશ્ ચ ઝટિતિ શિરઃ ॥

શ્રુત્વેતિ તુ ત્રિવિક્રમસેનો રાજા જગાદ વેતાલમ્ ।
નૈતત્ તસ્મિન્ દ્વયમ્ અપિ શુભચરિતે યુજ્યતે હિ મન્ત્રિવરે ॥

કિં તુ સ્ત્રીમાત્રરસાદ્ ઉપેક્ષિતં યેન ભૂભુજા રાજ્યમ્ ।
તસ્યાધુના તુ દિવ્યસ્ત્રીરક્તસ્યાત્ર કા વાર્તા ॥

તન્ મે કષ્ટે ઽપિ કૃતે પ્રત્યુત દોષો બતાધિકીભૂતઃ ।
ઇતિ તસ્ય વિભાવયતો હૃદયં તન્મન્ત્રિણઃ સ્ફુટિતમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે નરપતિના પુનઃ સ માયી વેતાલો નિજપદમ્ એવ તજ્ જગામ ।
રાજાપિ પ્રસભમ્ અવાપ્તુમ્ અન્વધાવદ્ ભૂયો ઽપિ દ્રુતમ્ અથ તં સ ધીરચેતાઃ ॥