કથાસરિત્સાગર, વેતાલપઞ્ચવિંશતિકા · અધ્યાય 12.17

સ ત્રિવિક્રમસેનો ઽથ ગત્વા તં શિંશપાતરોઃ ।
રાજા જગ્રાહ વેતાલં પુનર્ અંસે ચચાલ ચ ॥

પ્રયાન્તં ચ તમ્ આહ સ્મ વેતાલઃ સો ઽંસપૃષ્ઠગઃ ।
શ્રાન્તો ઽસિ રાજંસ્ તદ્ ઇમાં શૃણુ શ્રમહરાં કથામ્ ॥

અભૂત્ સકલભૂપાલમસ્તકન્યસ્તશાસનઃ ।
વીરબાહુર્ ઇતિ ખ્યાતો નામ્ના પાર્થિવસત્તમઃ ॥

તસ્યાનઙ્ગપુરં નામ બભૂવ નગરોત્તમમ્ ।
તત્રાસીદ્ અર્થદત્તાખ્યઃ સાર્થવાહો મહાધનઃ ॥

તસ્યાસીદ્ ધનદત્તાખ્યજ્યેષ્ઠપુત્રકનીયસી ।
સુતા મદનસેનેતિ કન્યારત્નં વણિક્પતેઃ ॥

તામ્ એકદા નિજોદ્યાને ક્રીડન્તીં સસખીજનામ્ ।
દદર્શ ધર્મદત્તાખ્યો ભ્રાતૃમિત્રં વણિક્સુતઃ ॥

સ તામ્ આલોક્ય લાવણ્યરસનિઃભરનિઃઝરામ્ ।
આલક્ષ્ય કુચકુમ્ભાગ્રાં વલિત્રયતરઙ્ગિતામ્ ॥

યૌવનદ્વિરદસ્યેવ ક્રીડામજ્જનવાપિકામ્ ।
સદ્યો ઽભૂત્ સ્મરબાણૌઘસંતાપહૃતચેતનઃ ॥

અહો ધારાધિરૂઢેન રૂપેણ દ્યોતિતામુના ।
ઇયં મે માનસં ભેત્તું ભલ્લી મારેણ નિર્મિતા ॥

ઇત્ય્ આદિ યાવદ્ ધ્યાયન્ સ નિર્વર્ણયતિ તાં ચિરમ્ ।
તાવત્ તસ્યાતિચક્રામ ચક્રાહ્વસ્યેવ વાસરઃ ॥

તતો મદનસેના સા વિવેશ સ્વગૃહાન્તરમ્ ।
ચિત્તં ચ ધર્મદત્તસ્ય તદનાલોકનવ્યથા ॥

તદ-દર્શનદુઃખાગ્નિસંતાપેનેવ ચ જ્વલન્ ।
લોહિતો નિપપાતાશુ ભાસ્વાન્ અપ્ય્ અપરામ્બુધૌ ॥

તાં વિજ્ઞાયૈવ સુમુખીં નક્તમ્ અભ્યન્તરે ગતામ્ ।
ઉદિયાય શનૈશ્ ચન્દ્રસ્ તન્મુખાબ્જવિનિર્જિતઃ ॥

તાવદ્ ગત્વા ગૃહં તાં સ ધર્મદત્તો ઽનુચિન્તયન્ ।
તસ્થૌ નિપત્ય શયને ચન્દ્રપાદાહતો લુઠન્ ॥

યત્નેન પૃચ્છ્યમાનો ઽપિ સખિભિર્ બન્ધુભિસ્ તથા ।
ન કિમ્ચિત્ કથયામાસ સ્મરગ્રહવિમોહિતઃ ॥

નિશિ કૃચ્છ્રાચ્ ચ સંપ્રાપ્તનિદ્રઃ સ્વપ્ને તથૈવ તામ્ ।
પશ્યન્ન્ અનુનયન્ કાન્તાં કિં કિં ચક્રે ન સોત્સુકઃ ॥

પ્રાતઃ પ્રબુદ્ધો ગત્વા ચ દદર્શૈકાકિનીં રહઃ ।
સખીં પ્રતીક્ષમાનાં તાં તત્રોદ્યાનસ્થિતાં પુનઃ ॥

ઉપેત્ય ચ પરિષ્વઙ્ગલાલસઃ પ્રેમપેશલૈઃ ।
તામ્ ઉપચ્છન્દયામાસ વચોભિશ્ ચરણાનતઃ ॥

કન્યાહં પરદારાશ્ ચ ન તવાસ્મીહ સંપ્રતમ્ ।
પિત્રા સમુદ્રદત્તાય દત્તાહં વણિજે યતઃ ॥

દિનૈઃ કતિપયૈર્ એવ વિવાહો ભવિતા ચ મે ।
તદ્ ગચ્છ તૂષ્ણીં મા કશ્ચિત્ પશ્યેદ્ દોષો ભવેત્ તતઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તઃ સ તયાત્ય્ અર્થં ધર્મદત્તો જગાદ તામ્ ।
યદ્ અસ્તુ મે ન જીવેયં વિના હિ ભવતીમ્ અહમ્ ॥

તચ્ છ્રુત્વા સા વાણિક્કન્યા બલાત્કારભયાકુલા ।
તમ્ ઉવાચ વિવાહો મે તાવત્ સંપદ્યતામ્ ઇહ ॥

કન્યાદાનફલં તાતઃ પ્રાપ્નોતુ ચિરકાઙ્ક્ષિતમ્ ।
તતો ઽહં ત્વામ્ ઉપૈષ્યામિ નિઃચિતં પ્રણયાર્જિતા ॥

શ્રુત્વૈતત્ સો ઽબ્રવીન્ નેષ્ટા હ્ય્ અન્યપૂર્વા મમ પ્રિયા ।
પરભુક્તે હિ કમલે કિમ્ અલેર્ જાયતે રતિઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તા તેન સાવાદીત્ કૃતોદ્વાહૈવ તર્હ્ય્ અહમ્ ।
પૂર્વં ત્વામ્ ઉપયાસ્યામિ તતો ઽભ્યેષ્યામિ તં પતિમ્ ॥

એવમ્ ઉક્તવતીં તસ્મિન્ નોજ્ઝતિ પ્રત્યયં વિના ।
વણિક્પુત્રે સશપથં સત્યવાચં બબન્ધ સા ॥

તતસ્ તેનોજ્ઝતા વિગ્ના સા વિવેશ સ્વમન્દિરમ્ ।
પ્રાપ્તે ચ લગ્નદિવસે નિઃવૃત્તોદ્વાહમઙ્ગલા ॥

ગત્વા પતિગૃહં નીત્વા સોત્સવેન ચ તદ્દિનમ્ ।
સા પત્યા સમમ્ અધ્યાસ્ત શયનીયગૃહં નિશિ ॥

તત્ર શય્યાનિષણ્ણાપિ ન તસ્ય પ્રત્યપદ્યત ।
પત્યુઃ સમુદ્રદત્તસ્ય પરિષ્વઙ્ગમ્ અસંમુખી ॥

તેનાનુનીયમાનાપિ યદ્ ઉદશ્રુર્ બભૂવ સા ।
તત્ સ નાભિમતો ઽસ્મ્ય્ અસ્યા નૂનમ્ ઇત્ય્ અકરોદ્ ધૃદિ ॥

જગાદ ચાનભિમતો યદ્ય્ અહં તવ સુન્દરિ ।
તન્ મે નાર્થસ્ ત્વયા ગચ્છ યઃ પ્રિયસ્ તવ તં પ્રતિ ॥

તચ્ છ્રુત્વા સા નતમુખી શનૈર્ એવમ્ ઉવાચ તમ્ ।
ત્વં મે પ્રાણાધિકઃ પ્રેયાન્ વિજ્ઞપ્તિં કિં તુ મે શૃણુ ॥

અનુતિષ્ઠ સહર્ષં ચ પ્રયચ્છ ચ મમાભયમ્ ।
કુરુષ્વ શપથં યાવદ્ આર્યપુત્ર વદામિ તે ॥

એવમ્ ઉક્તવતી કૃચ્છ્રાત્ તથા તેન કૃતે પુનઃ ।
સલજ્જં સવિષાદં ચ સભયં ચ જગાદ સા ॥

એકાકિનીં ગૃહોદ્યાને દૃષ્ટ્વા મામ્ એકદા યુવા ।
અરુણદ્ ધર્મદત્તાખ્યઃ સખા ભ્રાતુઃ સ્મરાતુરઃ ॥

રક્ષન્ત્યા સપરીવાદં કન્યાદાનફલં પિતુઃ ।
મયા હઠપ્રવૃત્તસ્ય તસ્ય વાક્સંયમઃ કૃતઃ ॥

પૂર્વં કૃતવિવાહા ત્વામ્ ઉપૈષ્યામિ તતઃ પ્રિયમ્ ।
તન્ મે સત્યવચઃ પાલ્યમ્ અનુમન્યસ્વ તત્ પ્રભો ॥

યાવત્ તન્ નિકટં ગત્વા ક્ષણેનોપૈમિ તે ઽન્તિકમ્ ।
ન હિ શક્નોમ્ય્ અતિક્રાન્તું સત્યમ્ આબાલ્ય સેવિતમ્ ॥

ઇતિ તસ્યા વચઃવજ્રપાતેન સહસા હતઃ ।
સમુદ્રદત્તઃ સત્યેન બદ્ધઃ ક્ષણમ્ અચિન્તયત્ ॥

અહો ધિગ્ અન્યરક્તેયં ગન્તવ્યં ધ્રુવમ્ એતયા ।
તત્સત્યં હન્મિ કિં યાતુ કો ઽસ્યાઃ પરિણયગ્રહઃ ॥

ઇત્ય્ આલોચ્યાનુમેને તાં યથેષ્ટગમનાય સઃ ।
સાપ્ય્ ઉત્થાય તતસ્ તસ્માન્ નિર્યયૌ પતિવેશ્મનઃ ॥

તાવદ્ અત્રોદયાદ્રીન્દ્રહર્મ્યાગ્રં હિમદીધિતિઃ ।
આરુરોહ કરાક્રાન્તહસત્પૂર્વદિગઙ્ગનઃ ॥

તતસ્ તમઃસ્વ્ અપ્ય્ આશ્લિષ્ય સ્થિતેષ્વ્ અદ્રિદરી પ્રિયાઃ ।
સેવમાનેષુ ભૃઙ્ગેષ્વ્ અપ્ય્ અપરં કુમુદાકરમ્ ॥

યાન્તી મદનસેના સા માર્ગે દૃષ્ટ્વૈકકા નિશિ ।
ચૌરેણાધાવ્ય કેનાપિ રુરુધે વસનાઞ્ચલે ॥

કા ત્વં બ્રૂહિ ક્વ યાસીતિ તેનોક્તા બિભ્યતી ચ સા ।
ઉવાચ કિં તવાનેન મુઞ્ચ કાર્યમ્ ઇહાસ્તિ મે ॥

તતશ્ ચૌરો ઽબ્રવીન્ મત્તશ્ ચૌરાત્ ત્વં મુચ્યસે કથમ્ ।
તચ્ છ્રુત્વા સાવદત્ તં ચ ગૃહાણાભરણાનિ મે ॥

અથ ચૌરો ઽભ્યધાન્ મુગ્ધે કિમ્ એભિર્ ઉપલૈર્ મમ ।
ચન્દ્રકાન્તાનનાં તાર્ક્ષ્યરત્નાસિતશિરઃરુહામ્ ॥

વજ્રમધ્યાં સુવર્ણાઙ્ગીં પદ્મરાગાઙ્ઘ્રિહારિણીમ્ ।
જગદાભરણં નૈવ મોક્ષ્યામિ ભવતીમ્ અહમ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તા તેન ચૌરેણ વિવશા સા વણિક્સુતા ।
આખ્યાય નિજવૃત્તાન્તમ્ એવં પ્રાર્થયતે સ્મ તમ્ ॥

ક્ષમસ્વ મે ક્ષણં યાવત્ કૃત્વા સત્યાનુપાલનમ્ ।
ઇહસ્થસ્યૈવ તે પાર્શ્વમ્ આગમિષ્યામિ સત્વરમ્ ॥

નાહમ્ ઉલ્લઙ્ઘયિષ્યામિ ભદ્ર સત્યામ્ ઇમાં ગિરમ્ ।
શ્રુત્વૈતત્ સત્યસંધાં તાં મત્વા ચૌરો મુમોચ સઃ ॥

તસ્થૌ પ્રતીક્ષમાનશ્ ચ તત્રૈવ સ તદાગમમ્ ।
સાપિ તસ્યાન્તિકં ધર્મદત્તસ્ય વણિજો યયૌ ॥

સ ચાભીષ્ટામ્ અપિ પ્રાપ્તાં તથા તાં વિજને સ્થિતામ્ ।
દૃષ્ટ્વા પૃષ્ટ્વા યથાવૃત્તં વિચિન્ત્ય ક્ષણમ્ અબ્રવીત્ ॥

સત્યેન તવ તુષ્ટો ઽસ્મિ કિં ત્વયા મે પરસ્ત્રિયા ।
યાવત્ ત્વાં નેક્ષતે કશ્ચિત્ તાવદ્ ગચ્છ યથાગતમ્ ॥

ઇતિ તેન પરિત્યક્તા સા તથેત્ય્ આયયૌ તતઃ ।
ચૌરસ્ય નિકટં તસ્ય પ્રતિપાલયતઃ પથિ ॥

બ્રૂહિ કસ્ તે ઽત્ર વૃત્તાન્તો ગતાયા ઇતિ પૃચ્છતે ।
તસ્મૈ સા તેન વણિજા યથા મુક્તા તથાબ્રવીત્ ॥

તતઃ સ ચૌરો ઽવાદીત્ તાં યદ્ય્ એવં તન્ મયાપ્ય્ અસિ ।
વિમુક્તા સત્યતુષ્ટેન ગૃહં સાભરણા વ્રજ ॥

એવં તેનાપિ સા ત્યક્તા રક્ષિતા ચાનુયાયિના ।
અલુપ્તશીલા મુદિતા પત્યુર્ એવાયયૌ ગૃહમ્ ॥

તત્ર ગુપ્તં પ્રવિષ્ટા સા પ્રહૃષ્ટોપાગતા સતી ।
દૃષ્ટ્વા પૃષ્ટવતે તસ્મૈ પત્યે સર્વમ્ અવર્ણયત્ ॥

સો ઽપ્ય્ અલુપ્તમુખછાયાં તામ્ અસંભોગલક્ષણામ્ ।
સંભાવ્યાભગ્નચારિત્રાં સત્યલાભરતાં સતીમ્ ॥

અદૃષ્ટમનસં ભાર્યામ્ અભિનન્દ્ય કુલોચિતમ્ ।
તસ્થૌ સમુદ્રદત્તો ઽથ તયા સહ યથાસુખમ્ ॥

ઇતિ તત્ર કથામ્ ઉક્ત્વા પિતૃવનભૂમૌ તદા સ વેતાલઃ ।
વદતિ સ્મ તં ત્રિવિક્રમસેનં વસુધાધિપં ભૂયઃ ॥

તદ્ બ્રૂહિ ચૌરવણિજામ્ એષાં મધ્યાન્ નરેન્દ્ર કસ્ ત્યાગી ।
જાનન્ યદિ ન વદિષ્યસિ વિદલિષ્યતિ તે શિરઃ શતધા ॥

તચ્ છ્રુત્વા સ મહીપતિર્ ઉજ્ઝિતમૌનસ્ તમ્ આહ વેતાલમ્ ।
એષાં ચૌરસ્ ત્યાગી ન પુનર્ વણિજાવ્ ઉભાવ્ અપિ તૌ ॥

યો હિ પતિસ્ તામ્ અજહાદ્ અત્યાજ્યાં તાદૃશીં વિવાહ્ય્ અપિ ।
કુલજઃ સો ઽન્યાસક્તાં ભાર્યાં જાનન્ કથં વહતુ ॥

યો ઽપ્ય્ અપરઃ સ ભયાત્ તામ્ અત્યાક્ષીત્ કાલજીર્ણસંવેગઃ ।
વિદિતાર્થો ભર્તાસ્યાઃ પ્રાતર્ બ્રૂયાન્ નૃપાયેતિ ॥

ચૌરસ્ તુ ગુપ્તચારી નિરપેક્ષઃ પાપકર્મકૃત્ પ્રાપ્તમ્ ।
સ્ત્રીરત્નં યદ્ અમુઞ્ચત્ સાભરણં તેન સ ત્યાગી ॥

એતચ્ છ્રુત્વૈવાંસતસ્ તસ્ય રાજ્ઞો વેતાલો ઽગાત્ પૂર્વવત્ સ્વં પદં સઃ ।
રાજા ભૂયો ઽપ્ય્ અત્ર સંપ્રાપ્તુમ્ એતત્ પ્રાયાદ્ એવા-ખન્ડિતોદ્દામધૈર્યઃ ॥