કથાસરિત્સાગર, વેતાલપઞ્ચવિંશતિકા · અધ્યાય 12.16

તતો ગત્વા પુનસ્ તસ્માચ્ છિંશપાપાદપાન્ નૃપઃ ।
સ ત્રિવિક્રમસેનસ્ તં સ્કન્ધે વેતાલમ્ અગ્રહીત્ ॥

પ્રસ્થિતશ્ ચ તતસ્ તેન વેતાલેનાભ્યધાયિ સઃ ।
રાજન્ ક્વ રાજ્યં ક્વૈતસ્મિઞ્ શ્મશાને ભ્રમણં નિશિ ॥

કિમ્ એતન્ નેક્ષસે ભૂતસંકુલં રાત્રિભીષણમ્ ।
ચિતાધૂમૈર્ ઇવ ધ્વાન્તૈર્ નિરુદ્ધં પિતૃકાનનમ્ ॥

કષ્ટં કીદૃગ્ ગ્રહો ઽયં તે ભિક્ષોસ્ તસ્યાનુરોધતઃ ।
તદ્ ઇદં શૃણુ તાવન્ મે પ્રશ્નં માર્ગવિનોદનમ્ ॥

અવન્તિષ્વ્ અસ્તિ નગરી યુગાદૌ દેવનિર્મિતા ।
શૈવી તનુર્ ઇવોદ્દામભોગિભૂતિવિભૂષિતા ॥

પદ્માવતી ભોગવતી યા હિરણ્યવતીતિ ચ ।
કૃતાદિષુ ત્રિષુ ખ્યાતા કલાવ્ ઉજ્જયિનીતિ ચ ॥

તસ્યાં ચ વીરદેવાખ્યો રાજાભૂદ્ ભૂભૃતાં વરઃ ।
તસ્ય પદ્મરતિર્ નામ મહાદેવી બભૂવ ચ ॥

સો ઽથ રાજા તયા સાકં ગત્વા મન્દાકિનીતટે ।
હરમ્ આરાધયામાસ તપસા પુત્રકામ્યયા ॥

ચિરં તપઃસ્થિતશ્ ચાત્ર પરિતુષ્ટેશ્વરોદિતામ્ ।
કૃતસ્નાનાર્ચનવિધિઃ શુશ્રાવેમાં ગિરં દિવઃ ॥

રાજન્ન્ ઉત્પત્સ્યતે પુત્રઃ શૂરસ્ તવ કુલોદ્ભવઃ ।
કન્યા ચાનન્યસામાન્યલાવણ્યન્યક્કૃતાપ્સરાઃ ॥

શ્રુત્વૈતાં નાભસીં વાણીં સિદ્ધાભીષ્ટઃ સ ભૂપતિઃ ।
વીરદેવઃ સ્વનગરીમ્ આયયૌ મહિષીસખઃ ॥

તત્રાસ્ય શૂરદેવાખ્યે જાતે પ્રથમમ્ આત્મજે ।
તસ્યાં પદ્મરતૌ દેવ્યાં ક્રમાદ્ અજનિ કન્યકા ॥

અનઙ્ગસ્યાપિ રૂપેણ રતિમ્ ઉત્પાદયેદ્ ઇયમ્ ।
ઇત્ય્ અનઙ્ગરતિર્ નામ્ના પિત્રા તેન વ્યધાયિ સા ॥

વૃદ્ધિં ગતાયાસ્ તસ્યાશ્ ચ સ પિતા સદૃશં વરમ્ ।
પ્રેપ્સુર્ આનાયયત્ પૃથ્વ્યાં પટેષુ લિખિથાન્ નૃપાન્ ॥

તેષ્વ્ એકો ઽપિ ન યત્ તસ્ય તત્તુલ્યઃ પ્રત્યભાસત ।
તેન રાજા સ વાત્સલ્યાત્ તાં સુતાં પ્રત્યભાષત ॥

અહં તાવન્ ન પશ્યામિ સદૃશં પુત્રિ તે વરમ્ ।
તત્ કુરુષ્વ નૃપાન્ સર્વાન્ મેલયિત્વા સ્વયમ્વરમ્ ॥

એતત્ પિતૃવચઃ શ્રુત્વા રાજપુત્રી જગાદ સા ।
તાત સ્વયમ્વરં કર્તું હ્રેપણાન્ નાહમ્ ઉત્સહે ॥

કિં ત્વ્ એકં વેત્તિ યો ઽપૂર્વં વિજ્ઞાનં સ્વાકૃતિર્ યુવા ।
તસ્મૈ ત્વયાહં દાતવ્યા નાર્થો ઽન્યેનાધિકેન મે ॥

ઇત્ય્ અનઙ્ગરતેસ્ તસ્યાઃ શ્રુત્વા સ્વદુહિતુર્ વચઃ ।
તાદૃશં તદ્વરં યાવદ્ અન્વિષ્યતિ સ ભૂપતિઃ ॥

તાવત્ તલ્લોકતો બુદ્ધ્વા ચત્વારસ્ તમ્ ઉપાયયુઃ ।
વીરા વિજ્ઞાનિનો ભવ્યાઃ પુરુષા દક્ષિણાપથાત્ ॥

તે રાજ્ઞા પૂજિતાસ્ તસ્મૈ સ્વં સ્વં વિજ્ઞાનમ્ એકશઃ ।
શશંસુઃ સંનિધૌ તસ્યા રાજપુત્ર્યાસ્ તદર્થિનઃ ॥

એકો જગાદ શૂદ્રો ઽહમ્ આખ્યયા પઞ્ચપટ્ટિકઃ ।
પઞ્ચાગ્ર્યવસ્ત્રયુગ્માનિ કરોમ્ય્ એકો ઽહમ્ અન્વહમ્ ॥

તેભ્ય એકં પ્રયચ્છામિ દેવાયૈકં દ્વિજન્મને ।
એકં ચ પરિગૃહ્ણામિ વાસસોર્ આત્મનઃ કૃતે ॥

એકં દદામિ ભાર્યાયૈ યદિ સા ભવતીહ મે ।
એકં વિક્રીય ચાહારપાનાદિ વિદધામ્ય્ અહમ્ ॥

એવં વિજ્ઞાનિને ઽનઙ્ગરતિર્ મે દીયતામ્ ઇતિ ।
ઇત્ય્ એકેનોદિતે તેન દ્વિતીયઃ પુરુષો ઽબ્રવીત્ ॥

ભાષાજ્ઞો નામ વૈશ્યો ઽહં સર્વેષાં મૃગપક્ષિણામ્ ।
રુતં વેદ્મિ તદ્ એષા મે રાજપુત્રી પ્રદીયતામ્ ॥

એવમ્ ઉક્તે દ્વિતીયેન તૃતીયઃ પ્રોક્તવાંસ્ તતઃ ।
અહં ખડ્ગધરો નામ દોઃશાલી ક્ષત્રિયો નૃપ ॥

ન ખડ્ગવિદ્યાવિજ્ઞાને પ્રતિમલ્લો ઽસ્તિ મે ક્ષિતૌ ।
તદ્ એષા તનયા રાજંસ્ ત્વયા મહ્યં વિતીર્યતામ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે તુ તૃતીયેન ચતુર્થ ઇદમ્ અભ્યધાત્ ।
વિપ્રો ઽહં જીવદત્તાખ્યો વિજ્ઞાનં ચ મમેદૃશમ્ ॥

જન્તૂં મૃતાન્ અપ્ય્ આનીય દર્શયામ્ય્ આશુ જીવતઃ ।
તદ્વીરચર્યાસિદ્ધં માં પતિમ્ એષા પ્રપદ્યતામ્ ॥

એવં વક્તૄન્ સ તાન્ પશ્યન્ દિવ્યવેષાકૃતીન્ નૃપઃ ।
વીરદેવઃ સુતાયુક્તો દોલારૂઢ ઇવાભવત્ ॥

ઇત્ય્ આખ્યાય કથામ્ એતાં વેતાલઃ પૃષ્ટવાન્ નૃપમ્ ।
સ ત્રિવિક્રમસેનં તં દત્તપૂર્વોક્તશાપભીઃ ॥

તદ્ ભવાન્ વક્તુ તાવન્ મે કસ્મૈ દેયા વિશામ્પતે ।
તેષાં ચતુર્ણાં મધ્યાત્ સા કન્યાનઙ્ગરતિર્ ભવેત્ ॥

એતચ્ છ્રુત્વા સ રાજા તં વેતાલં પ્રત્યભાષત ।
મૌનં ત્યાજયતિ પ્રાયઃ કાલક્ષેપાય માં ભવાન્ ॥

અન્યથા ગહનઃ કો ઽયં પ્રશ્નો યોગેશ્વરોચ્યતામ્ ।
શૂદ્રાય હિ કુવિન્દાય ક્ષત્રિયા દીયતે કથમ્ ॥

વૈશ્યાયાપિ કથં દેયા ક્ષત્રિયા યચ્ ચ તદ્ ગતમ્ ।
મૃગાદિભાષાવિજ્ઞાનં કાર્યે તત્ ક્વોપયુજ્યતે ॥

યો ઽપિ વિપ્રસ્ તૃતીયો ઽત્ર તેનાપિ પતિતેન કિમ્ ।
સ્વકર્મપ્રચ્યુતેનેન્દ્રજાલિના વીરમાનિના ॥

તસ્માત્ તસ્મૈ ક્ષત્રિયાય ચતુર્થાય સમાય સા ।
દેયા ખડ્ગધરાયૈવ સ્વવિદ્યાવીર્યશાલિને ॥

એતત્ તસ્ય વચો નિશમ્ય નૃપતેર્ અંસસ્થલાત્ પૂર્વવત્ વેતાલઃ સ જગામ યોગબલતઃ સ્વસ્થાનમ્ એવાશુ તત્ ।
ભૂપાલો ઽપિ સ તં તથૈવ પુનર્ અપ્ય્ આનેતુમ્ અન્વગ્ યયૌ ઉત્સાહૈકઘને હિ વીરહૃદયે નાપ્નોતિ ખેદો ઽન્તરમ્ ॥