કથાસરિત્સાગર, વેતાલપઞ્ચવિંશતિકા · અધ્યાય 12.10

અથ ભૂયો ઽપિ વેતાલમ્ આનેતું નૃપસત્તમઃ ।
સ ત્રિવિક્રમસેનસ્ તમ્ ઉપાગાચ્ છિંશમ્પાતરુમ્ ॥

તત્રસ્થમ્ એતં સંપ્રાપ્ય મૃતદેહગતં પુનઃ ।
સ્કન્ધે ગૃહીત્વૈવાગન્તું તૂષ્ણીં પ્રવવૃતે તતઃ ॥

પ્રયાન્તં ચ તમ્ આહ સ્મ સ વેતાલો ઽસ્ય પૃષ્ઠગઃ ।
ચિત્રં નોદ્વિજસે રાજન્ નિશિ કુર્વન્ ગમાગમમ્ ॥

તદ્ અખેદાય ભૂયસ્ તે વર્ણયામિ કથાં શૃણુ ।
અસ્તિ પાટલિપુત્રાખ્યં ખ્યાતં ભૂમણ્ડલે પુરમ્ ॥

તત્રાસીન્ નૃપતિઃ પૂર્વં નામ્ના વિક્રમકેસરી ।
ગુણાનામ્ ઇવ રત્નાનામ્ આશ્રયં યં વ્યધાદ્ વિધિઃ ॥

તત્ર શાપાવતીર્ણો ઽભૂદ્ દિવ્યવિજ્ઞાનવાઞ્ શુકઃ ।
વિદગ્ધચૂદમણિર્ ઇત્ય્ આખ્યયા સર્વશાસ્ત્રવિત્ ॥

તેનોપદિષ્ટાં સદૃશીં રાજપુત્રીં નૃપાત્મજઃ ।
માગધીમ્ ઉપયેમે સ ભાર્યાં ચન્દ્રપ્રભાભિધામ્ ॥

તસ્યા અપિ તથાભૂતા સર્વવિજ્ઞાનશાલિની ।
શારિકા સોમિકા નામ રાજપુત્ર્યાઃ કિલાભવત્ ॥

તે ચૈકપઞ્જરસ્થે દ્વે તત્રાસ્તાં શુકશારીકે ।
સેવમાને સ્વવિઞ્જાનૈર્ દંપતી તૌ નિજપ્રભૂ ॥

એકદા સાભિલાષસ્ તાં શારિકાં સો ઽબ્રવીચ્ છુકઃ ।
એકશય્યાસનાહારં સુભગે ભજ મામ્ ઇતિ ॥

નાહં પુરુષસંસર્ગમ્ ઇચ્છામિ પુરુષા યતઃ ।
દુષ્ટાઃ કૃતઘ્ના ઇતિ સા સારિકા પ્રત્યુવાચ તમ્ ॥

ન દુષ્ટાઃ પુરુષા દુષ્ટા નૃશંસહૃદયાઃ સ્ત્રિયઃ ।
ઇતિ ભૂયઃ શુકેનોક્તે વિવાદો ઽત્રાલગત્ તયોઃ ॥

કૃતદાસત્વભાર્યાત્વપણૌ તૌ શકુની મિથઃ ।
નિશ્ચયાયાથે સભ્યં તં રાજપુત્રમ્ ઉપેયતુઃ ॥

સ વિવાદપદં શ્રુત્વા તયોર્ આસ્થાનગઃ પિતુઃ ।
કથં કૃતઘ્નાઃ પુરુષા બ્રૂહીત્ય્ આહ સ્મ શારિકામ્ ॥

તતઃ સા શૃણુતેત્ય્ ઉક્ત્વા નિજપક્ષપ્રસિદ્ધયે ।
પુંદોષાખ્યાયિનીમ્ એતાં શારિકાકથયત્ કથામ્ ॥

અસ્તિ કામન્દિકા નામ યા મહાનગરી ભુવિ ।
અર્થદત્તાભિધાનો ઽસ્તિ વણિક્ તસ્યાં મહાધનઃ ॥

ધનદત્તાભિધાનશ્ ચ પુત્રસ્ તસ્યોદપદ્યત ।
પિતર્ય્ ઉપરતે સો ઽપિ બભૂવોચ્છૃઙ્ખલો યુવા ॥

દ્યૂતાદિસઙ્ગે દૂર્તાશ્ ચ મિલિત્વા તમ્ અપાતયન્ ।
કામં વ્યસનવૃક્ષસ્ય મૂલં દુઃજનસંગતિઃ ॥

અચિરાદ્ વ્યસનક્ષીણધનો દૌર્ગત્યલજ્જયા ।
સો ઽથ ત્યક્ત્વા સ્વદેશં તં ભ્રાન્તું દેશાન્તરાણ્ય્ અગાત્ ॥

ગચ્છંશ્ ચ ચન્દનપુરં નામ સ્થાનમ્ અવાપ્ય સઃ ।
વિવેશ ભોજનાર્થી સન્ન્ એકસ્ય વણિજો ગૃહમ્ ॥

સ વણિક્ સુકુમારં તં દૃષ્ટ્વા પૃષ્ટ્વાન્વયાદિકમ્ ।
જ્ઞાત્વા કુલીનં સત્કૃત્ય સ્વીચક્રે દૈવયોગતઃ ॥

દદૌ ચ સધનાં તસ્મૈ નામ્ના રત્નાવલીં સુતામ્ ।
તતઃ સ ધનદત્તો ઽત્ર તસ્થૌ શ્વશુરવેશ્મનિ ॥

દિનેષ્વ્ એવ ચ યાતેષુ સુખવિસ્મૃતદુઃગતિઃ ।
સ્વદેશં ગન્તુકામો ઽભૂત્ પ્રાપ્તાર્થો વ્યસનોન્મુખઃ ॥

તતો ઽનુમાન્ય કથમ્ અપ્ય્ અવશં શ્વશુરં શઠઃ ।
તં દુહિતૃએકસંતાનં ગૃહીત્વા તામ્ અલંકૃતામ્ ॥

ભાર્યાં રત્નાવલીં યુક્તામ્ એકયા વૃદ્ધયા સ્ત્રિયા ।
સ આત્મના તૃતીયઃ સન્દેશાત્ પ્રસ્થિતવાંસ્ તતઃ ॥

ક્રમાત્ પ્રાપ્યાટવીં દૂરામ્ ઉક્ત્વા તસ્કરજાં ભિયમ્ ।
ગૃહીત્વાભરણં તસ્યા ભાર્યાયાઃ સ્વીચકાર સઃ ॥

દૃશ્યતાં દ્યૂતવેશ્યાદિકષ્ટવ્યસનસઙ્ગિનામ્ ।
હૃદયં હા કૃતઘ્નાનાં પુંસાં નિસ્ત્રિંશકર્કશમ્ ॥

સો ઽથ પાપો ઽર્થહેતોસ્ તાં ભાર્યાં ગુણવતીમ્ અપિ ।
હન્તું શ્વભ્રે નિચિક્ષેપ તયા વૃદ્ધસ્ત્રિયા યુતામ્ ॥

ક્ષિપ્ત્વૈવ ચ ગતે તસ્મિન્ સાથ વૃદ્ધા વ્યપદ્યત ।
તદ્ ભાર્યા તુ લતાગુલ્મવિગ્નયા ન વ્યપાદિ સા ॥

ઉત્તસ્થૌ ચ તતઃ શ્વભ્રાત્ ક્રોશન્તી કરુણં શણૈઃ ।
આલમ્બ્ય તૃણગુલ્માદિ સશેષત્વાત્ કિલાયુષઃ ॥

આયયૌ વિક્ષતાઙ્ગી ચ પૃષ્ટ્વા માર્ગં પદે પદે ।
યથાગતેનૈવ પથા કૃચ્છ્રાત્ તત્ સદનં પિતુઃ ॥

તત્રાકસ્માત્ તથાભૂતા પ્રાપ્તા પૃષ્ટા સસંભ્રમમ્ ।
માત્રા પિત્રા ચ રુદતી સાધ્વી સૈવમ્ અભાષત ॥

મુષિતાઃ સ્મ પથિ સ્તેનૈર્ નીતો બદ્ધ્વા ચ મત્પતિઃ ।
વૃદ્ધા મૃતા નિપત્યાપિ શ્વભ્રે નાહં મૃતા પુનઃ ॥

અથાગતેન કેનાપિ પથિકેન કૃપાલુના ।
ઉદ્ધૃતાહં તતઃ શ્વભ્રાત્ પ્રાપ્તાસ્મીહ ચ દૈવતઃ ॥

એવમ્ ઉક્તવતી માત્રા પિત્રા ચાશ્વાસિતા તતઃ ।
ભર્તૃચિત્તૈવ સા તસ્થૌ તત્ર રત્નાવલી સતી ॥

યાતિ કાલે ચ તદ્ભર્તા સ સ્વદેશગતઃ પુનઃ ।
દ્યૂતક્ષપિતતદ્વિત્તો દનદત્તો વ્યચિન્તયત્ ॥

આનયામિ પુનર્ ગત્વા માર્ગિત્વા શ્વશુરાદ્ ધનમ્ ।
ગૃહે સ્થિતા મે ત્વત્ પુત્રીત્ય્ અભિધાસ્યે ચ તત્ર તમ્ ॥

એવં સ હૃદયે ધ્યાત્વા પ્રાયાચ્ છ્વશુરવેશ્મ તત્ ।
પ્રાપ્તં ચ તત્ર તં દૂરાત્ સ્વભાર્યા પશ્યતિ સ્મ સા ॥

ધાવિત્વા ચાપતત્ તસ્ય સા પાપસ્યાપિ પાદયોઃ ।
દુષ્ટે ઽપિ પત્યૌ સાધ્વીનાં નાન્યથાવૃત્તિમાનસમ્ ॥

ભીતાય ચ તતસ્ તસ્મૈ તદ્ અશેષં ન્યવેદયત્ ।
યન્ મૃષા ચૌરપાતાદિ પિત્રોઃ પ્રાગ્ વર્ણિતં તયા ॥

તતસ્ તયા સમં તત્ર નિર્ભયઃ શ્વાશુરે ગૃહે ।
પ્રવિષ્ટઃ શ્વશુરાભ્યાં સ હર્ષાદ્ દૃષ્ટ્વાભ્યનન્દ્યત ॥

દિષ્ટ્યા જીવન્ન્ અયં મુક્તશ્ ચૌરૈર્ ઇતિ મહોત્સવઃ ।
તેન તચ્છ્વશુરેણાથ ચક્રે મિલિતબન્ધુના ॥

તતઃ સ ધનદત્તો ઽત્ર ભુઞ્જાનઃ શ્વશુરશ્રિયમ્ ।
રત્નાવલ્યા તયા સાકમ્ આસીત્ પત્ન્યા યથાસુખમ્ ॥

એકદા તત્ર રાત્રૌ ચ સ નૃશંસશ્ ચાકર યત્ ।
કથોપરોધતઃ શાન્તમ્ અવાચ્યમ્ અપિ કથ્યતે ॥

હત્વાઙ્કસુપ્તાં ભાર્યાં તાં તદાભરણસંચયમ્ ।
અપહૃત્ય તતઃ પ્રાયાત્ સ સ્વદેશમ્ અલક્ષિતઃ ॥

ઈદૃશાઃ પુરુષાઃ પાપા ઇતિ શારિકયોદિતે ।
ત્વમ્ ઇદાનીં વદેત્ય્ આહ રાજપુત્રસ્ તદા શુકમ્ ॥

તતો જગાદ સ શુકો દેવ દુઃસહસાહસાઃ ।
સ્ત્રિયો દુઃચરિતાઃ પાપાસ્ તથા ચ શ્રૂયતાં કથા ॥

અસ્તિ હર્ષવતી નામ નગરી તત્ર ચાભવત્ ।
અગ્રણીર્ ધર્મદત્તાખ્યો બહુકોટીશ્વરો વણિક્ ॥

વસુદત્તાભિધાના ચ રૂપે ઽનન્યસમા સુતા ।
બભૂવ તસ્ય વણિજઃ પ્રાણેભ્યો ઽપ્ય્ અધિકપ્રિયા ॥

સા ચ તેન સમાનાય રૂપયૌવનશાલિને ।
દત્તા વરાઙ્ગનાનેત્રચકોરામૃતરશ્મયે ॥

નામ્ના સમુદ્રદત્તાય વણિક્પુત્રાય સાધવે ।
નગર્યામ્ આર્યજુષ્ટાયાં તામ્રલિપ્ત્યાં નિવાસિને ॥

કદાચિત્ સા સ્વદેશસ્થે પત્યૌ સ્વસ્ય પિતુર્ ગૃહે ।
સ્થિતા વણિક્સુતા દૂરાત્ કમ્ચિત્ પુરૂષમ્ ઐક્ષત ॥

તં યુવાનં સુકાન્તં સા ચપલા મારમોહિતા ।
ગુપ્તં સખીમુખાનીતં ભેજે પ્રચ્છન્નકામુકમ્ ॥

તતઃપ્રભૃતિ તેનૈવ સહ તત્ર સદા રહઃ ।
રાત્રૌ રાત્રાવ્ અરંસ્તાસૌ તદેકાસક્તમાનસા ॥

એકદા ચ સ કૌમારઃ પતિસ્ તસ્યાઃ સ્વદેશતઃ ।
આજગામાત્ર તત્પિત્રોઃ પ્રમોદ ઇવ મૂર્તિમાન્ ॥

સોત્સવે ચ દિને તસ્મિન્ સા નક્તં કૃતમણ્ડના ।
માત્રાનુપ્રેષિતા ભેજે શય્યાસ્થાપિ ન તં પતિમ્ ॥

પ્રાર્થિતા તેન ચાલીકસુપ્તં ચક્રે ઽન્યમાનસા ।
પાનમત્તો ઽધ્વખિન્નશ્ ચ સો ઽપિ જહ્રે ઽથ નિદ્રયા ॥

તતશ્ ચ સુપ્તે સર્વસ્મિન્ ભુક્તપીતે જને શનૈઃ ।
સંધિં ભિત્ત્વા વિવેશાત્ર ચૌરો વાસગૃહાન્તરે ॥

તત્કાલં તમ્ અપશ્યન્તી સાપ્ય્ ઉત્થાય વણિક્સુતા ।
સ્વજારકૃતસંકેતા નિરગાન્ નિભૃતં તતઃ ॥

તદાલોક્ય સ ચૌરો ઽત્ર વિઘ્નિતેચ્છો વ્યચિન્તયત્ ।
યેષામ્ અર્થે પ્રવિષ્ટો ઽહં તૈર્ એવાભરણૈર્ વૃતા ॥

નિશીથે નિર્ગતૈષા તદ્ વીક્ષે ઽહં સા ક્વ ગચ્છતિ ।
ઇત્ય્ આકલય્ય નિર્ગત્ય સ ચૌરસ્ તાં વણિક્સુતામ્ ॥

વસુદત્તામ્ અનુ યયૌ દત્તદૃષ્ટિર્ અલક્ષિતઃ ।
સાપિ પુષ્પાદિહસ્તૈકસસંકેતસખીયુતા ॥

ગત્વા બાહ્યં પ્રવિષ્ટાભૂદ્ ઉદ્યાનં નાતિદૂરગમ્ ।
તત્રાપશ્યચ્ ચ તં વૃક્ષે લમ્બમાનં સ્વકામુકમ્ ॥

સંકેતકાગતં રાત્રૌ લબ્ધ્વા નગરરક્ષિભિઃ ।
ઉલ્લમ્બિતં ચૌરબુદ્ધ્યા પાશકણ્ઠં મૃતં સ્થિતમ્ ॥

તતઃ સા વિહ્વલોદ્ભ્રાન્તા હા હતાસ્મીતિ વાદિની ।
પપાત ભૂમૌ કૃપણં વિલપન્તી રુરોદ ચ ॥

અવતાર્યાથ વૃક્ષાત્ તં ગતાસું નિજકામુકમ્ ।
ઉપવેશ્યાઙ્ગરાગેણ પુષ્પૈશ્ ચાલમ્ચકાર સા ॥

સમાલિઙ્ગ્ય ચ નિઃસંજ્ઞં રાગશોકાન્ધમાનસા ।
ઉન્નમય્ય મુખં યાવત્ તસ્યાર્તા પરિચુમ્બતિ ॥

તાવત્ સ તસ્યાઃ સહસા નિઃજીવઃ પરપૂરુષઃ ।
વેતાલાનુપ્રવિષ્ટઃ સદ્ દન્તૈશ્ ચિચ્છેદ નાસિકામ્ ॥

તેન સા વિહ્વલા તસ્માત્ સવ્યથાપસૃતાપ્ય્ અહો ।
કિં સ્વિજ્ જીવેદ્ ઇતિ હતા પુન એત્ય તમ્ ઐક્ષત ॥

દૃષ્ટ્વા ચ વીતવેતાલં નિઃચેષ્ટં મૃતમ્ એવ તમ્ ।
સા ભીતા પરિભૂત ચ ચચાલ રુદતી શનૈઃ ॥

તાવચ્ છન્નઃ સ્થિતઃ સો ઽથ ચૌરઃ સર્વં વ્યલોકયત્ ।
અચિન્તયચ્ ચ કિમ્ ઇદં પાપયા કૃતમ્ એતયા ॥

અહો બતાશયઃ સ્ત્રીણાં ભીષણો ઘનતામસઃ ।
અન્ધકૂપ ઇવાગાધઃ પાતાય ગહનઃ પરમ્ ॥

તદ્ ઇદાનીમ્ ઇયં કિં નુ કુર્યાદ્ ઇતિ વિચિન્ત્ય સઃ ।
કૌતુકાદ્ દૂરતશ્ ચૌરો ભૂયો ઽપ્ય્ અનુસસાર તામ્ ॥

સાપિ ગત્વા પ્રવિશ્યૈવ તત્ સુપ્તસ્થિતભર્તૃકમ્ ।
ગૃહં તદા સ્વકં પ્રૌચ્ચૈઃ પ્રરુદત્ય્ એવમ્ અબ્રવીત્ ॥

પરિત્રાયધ્વમ્ એતેન દુષ્ટેન મમ નાસિકા ।
છિન્ના નિરપરાધાયા ભર્તૃરૂપેણ શત્રુણા ॥

શ્રુત્વૈતં મુહુર્ આક્રન્દં તસ્યાઃ સર્વે સસંભ્રમમ્ ।
ઉદતિષ્ઠન્ પ્રબુધ્યાત્ર પતિઃ પરિજનઃ પિતા ॥

એત્યાથ તત્પિતા દૃષ્ટ્વા તામ્ આર્દ્રછિન્નનાસિકામ્ ।
ક્રુદ્ધસ્ તં બન્ધયામાસ ભાર્યાદ્રોહીતિ તત્ પતિમ્ ॥

સ તુ નૈવાબ્રવીત્ કિમ્ચિદ્ બધ્યમાનો ઽપિ મૂકવત્ ।
વિપર્યસ્તેષુ સર્વેષુ શૃણ્વત્સુ શ્વશુરાદિષુ ॥

તતો જ્ઞત્વૈવ તચ્ ચૌરે તસ્મિન્ન્ અપસૃતે લઘુ ।
કોલાહલેન તસ્યાં ચ વ્યતીતાયાં ક્રમાન્ નિશિ ॥

સ નિન્યે વણિજા તેન શ્વશુરેણ વણિક્સુતઃ ।
રાજાન્તિકં તયા સાર્ધં ભાર્યયા છિન્નનાસયા ॥

રાજા ચ કૃતવિજ્ઞપ્તિઃ સ્વદારદ્રોહ્ય્ અસાવ્ ઇતિ ।
તસ્યાદિશદ્ વણિક્સૂનોર્ વધં ન્યક્કૃતતદ્વચાઃ ॥

તતો વધ્યભુવં તસ્મિન્ નીયમાને સડિણ્ડિમમ્ ।
ઉપાગમ્ય સ ચૌરો ઽત્ર બભાષે રાજપૂરુષાન્ ॥

નિઃકારણં ન વધ્યો ઽયં યથાવૃત્તં તુ વેદ્મ્ય્ અહમ્ ।
માં પ્રાપયત રાજાગ્રં યાવત્ સર્વં વદામ્ય્ અતઃ ॥

ઇત્ય્ ઊચિવાન્ સ નીતસ્ તૈર્ નૃપસ્યાગ્રં વૃતાભયઃ ।
આ મૂલાદ્ રાત્રિવૃત્તાન્તં ચૌરઃ સર્વં ન્યવેદયત્ ॥

અબ્રવીચ્ ચ ન ચેદ્ દેવ મદ્વાચિ પ્રત્યયસ્ તવ ।
તત્ સા નાસા મુખે તસ્ય શવસ્યાદ્યાપિ વીક્ષ્યતામ્ ॥

તચ્ છ્રુત્વા વીક્ષિતું ભૃત્યાન્ પ્રેષ્ય સત્યમ્ અવેત્ય તત્ ।
સ રાજા તં વણિક્પુત્રં મુક્તવાન્ વધનિગ્રહાત્ ॥

તાં ચ કર્ણાવ્ અપિ છિત્વા દુષ્ટાં દેશાન્ નિરસ્તવાન્ ।
તદ્ ભાર્યાં શ્વશુરં ચાસ્ય તં સર્વસ્વમ્ અદણ્ડયત્ ॥

ચૌરં ચ તં પૂરાધ્યક્ષં તુષ્ટશ્ ચક્રે સ ભૂપતિઃ ।
એવં સ્ત્રિયો ભવન્તીહ નિસર્ગવિષમાઃ શઠાઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવાન્ એવ શુકો ભૂત્વા ચિત્રરથાભિધઃ ।
ક્ષીણેન્દ્રશાપો ગન્ધર્વો દિવ્યરૂપો દિવં યયૌ ॥

શારિકા સાપિ તત્કાલં ભૂત્વા સ્વઃસ્ત્રી તિલોત્તમા ।
તથૈવ ક્ષીણતચ્છાપા જગામ સહસા દિવમ્ ॥

વિવાદશ્ ચાપ્ય્ અનિર્ણિતઃ સભાયાં સો ઽભવત્ તયોઃ ।
ઇત્ય્ આખ્યાય કથાં ભૂયસ્ તં વેતાલો ઽબ્રવીન્ નૃપમ્ ॥

તદ્ ભવાન્ વક્તુ કિં પાપાઃ પુરુષાઃ કિમુત સ્ત્રિયઃ ।
અજલ્પતો જાન તસ્ તે શિરો યસ્યતિ ખણ્ડશઃ ॥

એતન્ નિશમ્ય વચનં વેતાલસ્યાંસવર્તિનસ્ તસ્ય ।
સ જગાદ ભૂપતિસ્ તં યોગેશ્વર યોષિતઃ પાપાઃ ॥

પુરુષઃ કો ઽપીહ તાદૃક્ ક્વાપિ કદાચિદ્ ભવેદ્ દુઃઆચારઃ ।
પ્રાયઃ સર્વત્ર સદા સ્ત્રિયસ્ તુ તાદૃગ્વિધા એવ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવતો નૃપતેઃ પ્રાગ્વત્ સ્કન્ધાત્ સ તસ્ય વેતાલઃ ।
નષ્ટો ઽભૂત્ સ ચ રાજા જગ્રાહ પુનસ્ તદાનયનયત્રમ્ ॥