કાઠકસંહિતા · અધ્યાય 6

અથ ષષ્ઠં વચનમ્ ।
જીમૂતાનુવચનમ્।
જીમૂતસ્યેવ ભવતિ પ્રતીક યદ્વર્મી યાતિ સમદામુપસ્થે ।
અનાવિદ્ધયા તન્વા જય ત્વઁ સ ત્વા વર્મણો મહિમા પિપર્તુ ॥
ધન્વના ગા ધન્વનાજિં જયેમ ધન્વના તીવ્રાસ્સમદો જયેમ ।
ધનુશ્શત્રોરપકામં કૃણોતિ ધન્વના સર્વાઃ પ્રદિશો જયેમ ॥
વક્ષ્યન્તીવેદાગનીગન્તિ કર્ણં પ્રિયઁ સખાયં પરિષસ્વજાના।
યોષેવ શિઙ્ક્તે વિતતાધિ ધન્વઞ્જ્યા ઇયઁ સમને પારયન્તી ॥
તે આચરન્તી સમનેવ યોષા માતેવ પુત્રં બિભૃતામુપસ્થે।
અપ શત્રૂન્ વિધ્યતાઁ સંવિદાને આર્ત્ની ઇમે વિસ્ફુરન્તી અમિત્રાન્ ।
બહ્વીનાં પિતા બહુરસ્ય પુત્રશ્ચિશ્ચા કૃણોતિ સમનાવગત્ય ।
ઇષુધિસ્સઙ્કાઃ પૃતનાશ્ચ સર્વાઃ પૃષ્ઠે નિનદ્ધો જયતિ પ્રસૂતઃ ॥
રથે તિષ્ઠન્નયતિ વાજિનઃ પુરો યત્ર યત્ર કામયતે સુષારથિઃ ।
અભીશૂનાં મહિમાનં પનાયત મનઃ પશ્ચાદનુયચ્છન્તિ રશ્મયઃ॥
તીવાન્ ઘોષાન્ કૃણ્વતે વૃષપાણયોઽશ્વા રથેભિસ્સહ વાજયન્તઃ।
અવક્રામન્તઃ પ્રપદૈરામિત્રાન્ ક્ષિણન્તિ શત્રૂઁરનપવ્યયન્તઃ ॥
રથવાહનઁ હવિરસ્ય નામ યત્રાયુધં નિહિતમસ્ય વર્મ।
તત્રા રથમુપ શગ્મઁ સદેમ વિશ્વાહા વયઁ સુમનસ્યમાનાઃ ॥
સ્વાદુષઁસદઃ પિતરો વયોધાઃ કુચ્છ્રેશ્રિતશ્શક્તીવન્તો ગભીરાઃ।
ચિત્રસેના ઇષુબલા અમૃધ્રાસ્સતોવીરા ઉરવો વ્રાતસાહાઃ ॥
બ્રાહ્મણાસઃ પિતરસ્સોમ્યાસશ્શિવે નો દ્યાવાપૃથિવી અનેહસા ।
પૂષા નઃ પાતુ દુરિતાદૃતાવૃધો રક્ષા માકિર્નો અઘશઁસ ઈશત ॥
સુપર્ણં વસ્તે મૃગો અસ્યા દન્તો ગોભિસ્સંનદ્ધા પતતિ પ્રસૂતા ।
યત્રા નરસ્સં ચ વિ ચ દ્રવન્તિ તત્રાસ્મભ્યમિષવશ્શર્મ યઁસન્ ॥
વૃજીતે પરિવૃઙ્ધિ નોઽશ્મા ભવતુ નસ્તનૂઃ । સોમો અધિબ્રવીતુ નોઽદિતિશ્શર્મ યચ્છતુ ॥
અહિરિવ ભોગૈઃ પર્યેતિ બાહું જ્યાયા હેતિં પરિબાધમાનઃ ।
હસ્તઘ્નો વિશ્વા વયુનાનિ વિદ્વાન્ પુમાન્ પુમાઁસં પરિપાતુ વિશ્વતઃ ॥
આજઙ્ઘન્તિ સાન્વેષાં જઘનાઁ ઉપજિઘ્નતે । અશ્વાજનિ પ્રચેતસોઽશ્વાન્ સમત્સુ ચોદય ॥
વનસ્પતે વીડ્વઙ્ગો હિ ભૂયા અસ્મત્સખા પ્રતરણસ્સુવીરઃ।
ગોભિસ્સંનદ્ધો અસિ વીડયસ્વાસ્થાતા તે જયતુ જેત્વાનિ ॥
દિવઃ પૃથિવ્યાઃ પર્યોજ ઉદ્ભૃતં વનસ્પતિભ્યઃ પર્યાભૃતઁ સહઃ ।
અપામોજ્માનં પરિ ગોભિરાવૃતમિન્દ્રસ્ય વજ્રઁ હવિષા રથં યજ ॥
ઇન્દ્રસ્ય વજ્રો મરુતામનીકં મિત્રસ્ય ગર્ભો વરુણસ્ય નાભિઃ ।
સેમાં નો હવ્યદાતિં જુષાણો દેવ રથ પ્રતિ હવ્યા ગૃભાય ॥
ઉપશ્વાસય પૃથિવીમુત દ્યાં પુરુત્રા તે મનુતાં વિષ્ઠિતં જગત્ ।
સ દુન્દુભે સજૂરિન્દ્રેણ દેવૈર્દૂરાદ્દવીયો અપસેધ શત્રૂન્ ।
આક્રન્દય બલમોજો ન આધા નિષ્ટનિહિ દુરિતા બાધમાનઃ ।
અપપ્રોથ દુન્દુભે દુચ્છુના ઇત ઇન્દ્રસ્ય મુષ્ટિરસિ વીડયસ્વ ॥
આમૂરજ પ્રત્યાવર્તયેમાઃ કેતુમદ્દુન્દુભિર્વાવદીતિ ।
સમશ્વપર્ણાશ્ચરન્તિ નો નરોઽસ્માકમિન્દ્ર રથિનો જયન્તુ

સમિદ્ધો અઞ્જન્ કૃદરં મતીનાં ઘૃતમગ્ને મધુમત્ પિન્વમાનઃ ।
વાજી વહન્ વાજિનં જાતવેદો દેવાનાં વક્ષિ પ્રિયમા સધસ્થમ્ ॥
ઘૃતેનાઞ્જન્ સં પથો દેવયાનાન્ પ્રજાનન્ વાજ્યપ્યેતુ દેવાન્ ।
અનુ ત્વા સપ્તે પ્રદિશસ્સચન્તાઁ સ્વધામસ્મૈ યજમાનાય ધેહિ ॥
ઈડ્યશ્ચાસિ વન્દ્યશ્ચ વાજિન્નાશુશ્ચાસિ મેધ્યશ્ચ સપ્તે ।
અગ્નિષ્ટ્વા દેવૈર્વસુભિસ્સજોષાઃ પ્રીતં વહ્નિં વહતુ જાતવેદાઃ ॥
સ્તીર્ણં બર્હિસ્સુષ્ટરીમા જુષાણોરુ પૃથુ પ્રથમાનં પૃથિવ્યામ્ ।
દેવેભિરક્તમદિતિસ્સજોષાસ્યોનં કૃણ્વાના સુવિતે દધાતુ ॥
એતા ઉ વસ્સુભગા વિશ્વવારા વિ પક્ષોભિશ્શ્રયમાણા ઉદાતૈઃ ।
ઋષ્વાસ્સતીઃ કવયશ્શુમ્ભમાના દ્વારો દેવીસ્સુપ્રયાણા ભવન્તુ ।
અન્તરા મિત્રાવરુણા ચરન્તી મુખં યજ્ઞાનામભિસંવિદાને ।
ઉષાસા વાઁ સુહિરણ્યે સુશિલ્પે ઋતસ્ય યોના ઇહ સાદયામિ ॥
પ્રથમા વાઁ સરથિના સુવર્ણા દેવૌ પશ્યન્તૌ ભુવનાનિ વિશ્વા ।
અપિપ્રયં ચોદના વાં મિમાના હોતારા જ્યોતિઃ પ્રદિશા દિશન્તા ॥
આદિત્યૈર્નો ભારતી વષ્ટુ યજ્ઞઁ સરસ્વતી સહ રુદ્રૈર્ન આવીત્ ।
ઇડોપહૂતા વસુભિસ્સજોષા યજ્ઞં નો દેવીરમૃતેષુ ધત્ત ॥
ત્વષ્ટા વીરં દેવકામં જજાન ત્વષ્ટુરર્વા જાયત આશુરશ્વઃ ।
ત્વષ્ટેદં વિશ્વં ભુવનં જજાન બહોઃ કર્તારમિહ યક્ષિ હોતઃ ॥
અશ્વો ઘૃતેન ત્મન્યા સમક્ત ઉપ દેવાઁ ઋતુશઃ પાથ એતુ ।
વનસ્પતિર્દેવલોકં પ્રજાનન્નગ્નિના હવ્યા સ્વદિતાનિ વક્ષત્ ॥
પ્રજાપતેસ્તપસા વાવૃધાનસ્સદ્યો જાતો મમિષે યજ્ઞમગ્ને ।
સ્વાહાકૃતેન હવિષા પુરોગા યાહિ સખ્યા હવિરદન્તુ દેવાઃ

યદક્રન્દઃ ॥
આત્માનં તે મનસારાદજાનામવો દિવા પતયન્તં પતઙ્ગમ્ ।
શિરો અપશ્યં પથિભિસ્સુગેભિરરેણુભિર્જેહમાનં પતત્રિ ॥
અત્રા તે રૂપમુત્તમપશ્યં જિગીષમાણમિષ આ પદે ગોઃ ।
યદા તે મર્તો અનુ ભોગમાનડાદિદ્ગ્રસિષ્ઠ ઓષધીરજીગઃ ॥
અનુ ત્વા રથો અનુ મર્યો અર્વન્નનુ ગાવોઽનુ ભગઃ કનીનામ્ ।
અનુ વ્રાતાસસ્તવ સખ્યમીયુરનુ દેવા મમિરે વીર્યં તે ॥
હિરણ્યશૃઙ્ગોઽયો અસ્ય પાદા મનોજવા અવર ઇન્દ્ર આસીત્ ।
દેવા ઇદસ્ય હવિરદ્યમાયન્યો અર્વન્તં પ્રથમો અધ્યતિષ્ઠત્ ॥
ઈર્માન્તાસસ્સિલિકમધ્યમાસસ્સઁ શૂરણાસો દિવ્યાસો અત્યાઃ ।
હઁસા ઇવ શ્રેણિશો યતન્તે યદાક્ષિષુર્દિવ્યમજ્મમશ્વાઃ ॥
તવ શરીરં પતયિષ્ણવર્વન્ તવ ચિત્તં વાત ઇવ ધ્રજીમાન્ ।
તવ શૃઙ્ગાનિ વિષ્ઠિતા પુરુત્રારણ્યેષુ જર્ભુરાણા ચરન્તિ ॥
અજઃ પુરો નીયતે નાભિરસ્યાનુ પશ્ચાત્ કવયો યન્તિ રેભાઃ॥
ઉપ પ્રાગાત્ પરમં યત્ સધસ્થમર્વાઁ અચ્છા પિતરં માતરં ચ ।
અદ્યા દેવાઞ્જુષ્ટતમો હિ ગમ્યા અથાશાસ્તે દાશુષે વાર્યાણિ

મા નો મિત્રો વરુણો અર્યમાયુરિન્દ્ર ઋભુક્ષા મરુતઃ પરિખ્યન્ ।
યદ્વાજિનો દેવજાતસ્ય સપ્તેઃ પ્રવક્ષ્યામો વિદથે વાર્યાણિ ॥
યન્નિર્ણિજા રેક્ણસા પ્રાવૃતસ્ય રાતિં ગૃભીતાં મુખતો નયન્તિ ।
સુપ્રાઙજો મેમ્યદ્વિશ્વરૂપ ઇન્દ્રાપૂષ્ણોઃ પ્રિયમપ્યેતુ પાથઃ ॥
એષ ચ્છાગઃ પુરો અશ્વેન વાજિના પૂષ્ણો ભાગો નીયતે વિશ્વદેવઃ ।
અભિપ્રિયં યત્ પુરોડાશમર્વતા ત્વષ્ટેદેનઁ સૌશ્રવસાય જિન્વન્તિ ।
યદ્ધવિષ્યમૃતુશો દેવયાનં ત્રિર્માનુષાઃ પર્યશ્વં નયન્તિ ।
તત્રા પૂષ્ણઃ પ્રથમો ભાગ એતિ યજ્ઞં દેવેભ્યઃ પરિવેદયન્નજઃ ॥
હોતાધ્વર્યુરાવયા અગ્નિમિન્ધો ગ્રાવગ્રાભ ઉત શઁસ્તા સુવિપ્રઃ।
તેન યજ્ઞેન સ્વરંકૃતેન સ્વિષ્ટેન વક્ષણા આપૃણધ્વમ્ ॥
યૂપવ્રસ્કા ઉત યે યૂપવાહાશ્ચષાલં યે અશ્વયૂપાય તક્ષતિ ।
યે ચાર્વતે પચનઁ સંભરન્ત્યુતો તેષામભિગૂર્તિર્ન ઇન્વતુ ॥
ઉપ પ્રાગાત્ સુમન્મેઽધાયિ મન્મ દેવાનામાશા ઉપ વીતપૃષ્ઠઃ ।
અન્વેનં વિપ્રા ઋષયો મદન્તુ દેવાનાં પુષ્ટે ચકમા સુબન્ધુમ્ ॥
યદ્વાજિનો દામ સંદાનમર્વતો યા શીર્ષણ્યા રશના રજ્જુરસ્ય ।
યદ્વા ઘાસ્ય પ્રભૃતમાસ્યે તૃણઁ સર્વા તા તે અપિ દેવેષ્વસ્તુ ॥
યદશ્વસ્ય ક્રવિષો મક્ષિકાશ યદ્વા સ્વરૌ સ્વધિતૌ રિપ્તમસ્તિ ।
યદ્ધસ્તયોશ્શમિતુર્યન્નખેષુ સર્વા તા તે અપિ દેવેષ્વસ્તુ ॥
યદૂવધ્યમુદરસ્યાપવાતિ ય આમસ્ય ઋવિષો ગન્ધો અસ્તિ ।
સુકૃતા તચ્છમિતારઃ કૃણ્વન્તૂત મેધઁ શૃતપાકં પચન્તુ ॥
યન્નીક્ષણં માઁસ્પચન્યા ઉખાયા યા પાત્રાણિ યૂષ્ણ આસેચનાનિ ।
ઊષ્મણ્યાપિધાના ચરૂણામઙ્કાસ્સૂનાઃ પરિભૂષન્ત્યશ્વમ્

યત્ તે ગાત્રાદગ્નિના પચ્યમાનાદભિ શૂલં નિહતસ્યાવધાવતિ ।
મા તદ્ભૂમ્યામાશ્રિષન્મા તૃણેષુ દેવેભ્યસ્તદુશદ્ભ્યો રાતમસ્તુ ।
યે વાજિનં પરિપશ્યન્તિ પક્કં ય ઈમાહૂસ્સુરભિર્નિર્હરેતિ ।
યે ચાર્વતો માઁસભિક્ષામુપાસત ઉતો તેષામભિગૂર્તિર્ન ઇન્વતુ ॥
મા ત્વાગ્નિર્ધ્વનયેદ્ધૂમગન્ધિર્મોખા ભ્રાજન્ત્યભિવિક્ત જઘ્નિઃ ।
ઇષ્ટં વીતમભિગૂર્તં વષટ્કૃતં તં દેવાસઃ પ્રતિગૃભ્ણન્ત્યશ્વમ્ ॥
નિક્રમણં નિષદનં વિવર્તનં યચ્ચ પડ્બીશમર્વતઃ।
યચ્ચ પપૌ યચ્ચ ઘાસિં જઘાસ સર્વા તા તે અપિ દેવેષ્વસ્તુ ॥
યત્ તે સાદે મહસા શૂકૃતસ્ય પાર્ષ્ણ્યા વા કશયા વા તુતોદ ।
સ્રુચેવ તા હવિષો અધ્વરેષુ સર્વા તા તે બ્રહ્મણા સૂદયામિ ॥
યદશ્વાય વાસ ઉપસ્તૃણન્ત્યધીવાસં યા હિરણ્યાન્યસ્મૈ ।
સંદાનમર્વન્તં પડ્બીશં પ્રિયા દેવેષ્વાયામયન્તિ ॥
ચતુસ્ત્રિઁશદ્વાજિનો દેવબન્ધોર્વઙ્ક્રીરશ્વસ્ય સ્વધિતિસ્સમેતિ ।
અચ્છિદ્રા ગાત્રા વયુના કૃણોત પરુષ્પરુરનુઘુષ્યા વિશસ્ત ॥
એકસ્ત્વષ્ટુરશ્વસ્ય વિશસ્તા દ્વા યન્તારા ભવતસ્તથર્તુઃ।
યા તે ગાત્રાણામૃતુથા કૃણોમિ તા તા પિણ્ડાનાં પ્રજુહોમ્યગ્નૌ ॥
મા ત્વા તપત્ પ્રિય આત્માપિયન્તં મા સ્વધિતિસ્તન્વ આતિષ્ઠિપત્ તે।
મા તે ગૃધ્નુરવિશસ્તાતિહાય ચ્છિદ્રા ગાયત્રાણ્યસિના મિથૂ કઃ ॥
ન વા ઉ એતન્મ્રિયસે ન રિષ્યસિ દેવાઁ ઇદેષિ પથિભિસ્સુગેભિઃ।
હરી તે યુઞ્જા પૃષતી અભૂતામુપાસ્થાદ્વાજી ધુરિ રાસભસ્ય ॥
સુગવ્યં નો વાજી સ્વશ્વ્યં પુઁસઃ પુત્રાઁ ઉત વિશ્વપુષં રયિમ્ ।
અનાગાસ્ત્વં નો અદિતિઃ કૃણોતુ ક્ષત્રં નો અશ્વો વનતે હવિષ્માન્

॥ ઇતિ શ્રીયજુષિ કાઠકે ચરકશાખાયામશ્વમેધનામનિ પઞ્ચમે ગ્રન્થે જીમૂતાનુવચનં નામ ષષ્ઠં વચનં સંપૂર્ણમ્