કાઠકસંહિતા · અધ્યાય 4

અથ ચતુર્થં વચનમ્ ।
મેષાનુવચનમ્ ।
મેષસ્ત્વા પચતૈરવતુ લોહિતગ્રીવશ્છાગૈશ્શલ્મલિરૃદ્ધ્યા પર્ણો બ્રહ્મણા પ્લક્ષો મેધેન ન્યગ્રોધશ્ચમસૈરુદુમ્બર ઊર્જા ગાયત્રી છન્દોભિસ્ત્રિવૃત્સ્તોમૈરવન્તીસ્સ્થાવન્તીસ્ત્વાવન્તુ પ્રિયં ત્વા પ્રિયાણાં વર્ષિષ્ઠમાપ્યાનાં ગણાનાં ત્વા ગણપતિઁ હવામહે વસો મમ પ્રિયાણાં ત્વા પ્રિયપતિઁ હવામહે વસો મમ નિધીનાં ત્વા નિધિપતિઁ હવામહે વસો મમ

કૂપ્યાભ્યસ્સ્વાહા કુલ્યાભ્યસ્સ્વાહા સ્થાલ્યાભ્યસ્સ્વાહાવટ્યાભ્યસ્સ્વાહા ખલ્યાભ્યસ્સ્વાહા હ્રદ્યાભ્યસ્સ્વાહા સૂદ્યાભ્યસ્સ્વાહા પલ્વલ્યાભ્યસ્સ્વાહા વૈશન્તીભ્યસ્સ્વાહા સરસ્યાભ્યસ્સ્વાહા વર્ષ્યાભ્યસ્સ્વાહાવર્ષ્યાભ્યસ્સ્વાહા પ્રુષ્ટાભ્યસ્સ્વાહા હ્રાદુનિભ્યસ્સ્વાહા સ્થાવરાભ્યસ્સ્વાહા સ્યન્દમાનાભ્યસ્સ્વાહા નાદેયીભ્યસ્સ્વાહા સૈન્ધવીભ્યસ્સ્વાહા સમુદ્રિયાભ્યસ્સ્વાહા સર્વાભ્યસ્સ્વાહા

અદ્ભ્યસ્સ્વાહા વહન્તીભ્યસ્સ્વાહા સમુદ્રં વહન્તીભ્યસ્સ્વાહા સમન્તં વહન્તીભ્યસ્સ્વાહોગ્રં વહન્તીભ્યસ્સ્વાહા ભીમં વહન્તીભ્યસ્સ્વાહા શીભં વહન્તીભ્યસ્સ્વાહા શીઘ્રં વહન્તીભ્યસ્સ્વાહામ્ભોભ્યસ્સ્વાહા નભોભ્યસ્સ્વાહા મહોભ્યસ્સ્વાહા

યો અર્વન્તં જિઘાઁસતિ તમભ્યમીતિ વરુણઃ । પરો મર્તઃ પરશ્શ્વા ॥
અહં ચ ત્વં ચ વૃત્રહન્ સઁસનુયાવ વરીષ્વા ।
અરાતીવા ચિદદ્રિવોઽનુ નૌ શૂર મઁસતે ભદ્રા ઇન્દ્રસ્ય રાતયઃ॥
અભિ ક્રત્વેન્દ્ર ભૂરથ જ્મન્ન તે વિવ્યઙ્ મહિમાનં રજાઁસિ ।
સ્વેના હિ વૃત્રઁ શવસા જગન્થ ન શત્રુરન્તં વિવિદદ્યુધા તે

નમો રાજ્ઞે નમો વરુણાય નમોઽશ્વાય નમઃ પ્રજાપતયે નમોઽધિપતયેઽધિપતિરસ્યધિપતિં મા કુર્વધિપતિરહં પ્રજાનાં ભૂયાસં માં ધેહિ મયિ ધેહ્યુપાકૃતાય સ્વાહાલબ્ધાય સ્વાહા હુતાય સ્વાહા

મયોભૂર્વાતો અભિવાત્યુસ્રા ઊર્જસ્વતીરોષધીરાવિશન્તામ્ ।
પીવસ્વતીર્જીવધન્યાઃ પિબન્ત્યવસાય પદ્વતે રુદ્ર નો મૃડ ॥
યાસ્સરૂપા વિરૂપા એકરૂપા યાસામગ્નિર્નિષ્ટ્યા નામાનિ વેદ ।
યા અઙ્ગિરસસ્તપસેહ ચક્રુસ્તાભ્યઃ પર્જન્ય મહિ શર્મ યચ્છ ॥
યા દેવેષુ તન્વમૈરયન્ત યાસાઁ સોમો વિશ્વા રૂપાણિ વેદ ।
તા અસ્મભ્યં પયસા પિન્વમાનાઃ પ્રજાવતીરિન્દ્ર ગોષ્ઠે રિરીહિ ॥
પ્રજાપતિર્મહ્યમેતા રરાણો વિશ્વૈર્દેવૈર્યજ્ઞિયૈસ્સંવિદાનઃ ।
બહ્વીર્ભવન્તીરુપ નો ગોષ્ઠમાશુસ્તાસાં વયં પ્રજયા સઁસદેમ ॥
ઇહ ધૃતિસ્સ્વાહેહ વિધૃતિસ્સ્વાહેહ રન્તિસ્વાહેહ રમતિસ્સ્વાહા મહામૂ ષુ સુત્રામાણમ્

કસ્સ્વિદેકાકી ચરતિ ક ઉ સ્વિજ્જાયતે પુનઃ ।
કિઁ સ્વિદ્ધિમસ્ય ભેષજં કિઁ સ્વદાવપનં મહત્ ॥
સૂર્ય એકાકી ચરતિ ચન્દ્રમા જાયતે પુનઃ । અગ્નિર્હિમસ્ય ભેષજં ભૂમિરાવપનં મહત્ ॥
કા સ્વિદાસીત્ પૂર્વચિત્તિઃ કિં સ્વિદાસીદ્બૃહદ્વયઃ ।
કા સ્વિદાસીત્ પિલિપ્પિલા કા સ્વિદાસીત્ પિશઙ્ગિલા ॥
દ્યૌરાસીત્ પૂર્વચિત્તિરશ્વ આસીદ્બૃહદ્વયઃ।
અવિરાસીત્ પિલિપ્પિલા રાત્રિરાસીન્ પિશઙ્ગિલા ॥
પૃચ્છામિ ત્વા પરમન્તં પૃથિવ્યાઃ પૃચ્છામિ ત્વા ભુવનસ્ય નાભિમ્ ।
પૃચ્છામિ ત્વા વૃષ્ણો અશ્વસ્ય રેતઃ પૃચ્છામિ વાચઃ પરમં વ્યોમ ॥
વેદિમાહુઃ પરમન્તં પૃથિવ્યા યજ્ઞમાહુર્ભુવનસ્ય નાભિમ્ ।
સોમમાહુર્વૃષ્ણો અશ્વસ્ય રેતો બ્રહ્મૈવ વાચઃ પરમં વ્યોમ

અમ્બે અમ્બાલ્યમ્બિકે ન મા નયતિ કશ્ચન । સસસ્ત્યશ્વકસ્સુભગે કામ્પીલવાસિનિ ॥
સ્વર્ગે લોકે સંપ્રોર્ણુવાથામાહમજામિ ગર્ભધમા ત્વમજાસિ ગર્ભધં તૌ સહ ચતુરઃ પદસ્સંપ્રસારયાવહૈ વૃષા વાં રેતોધા રેતો દધાતૂત્સક્થ્યોર્ગૃદં ધેહ્યઞ્જિમુદઞ્જિમન્વજ ॥
યસ્સ્ત્રીણાં જીવ ભોજનો ય આસાં બિલધાવનઃ।
પ્રિયસ્ત્રીણામપીચ્યો ય આસાં કૃષ્ણે લક્ષ્મણિ સર્દિગૃદિં પરાવધીત્ ॥
અમ્બે અમ્બાલ્યમ્બિકે ન મા નયતિ કશ્ચન । સસસ્ત્યશ્વકઃ ॥
ઊર્ધ્વામેનામુચ્છ્રયતાદ્વેણુભારં ગિરા ઇવ ।
અધાસ્યા મધ્યમેધતાઁ શીતે વાતે પુનન્નિવ ॥
અમ્બ ઇત્યુક્તમ્ ॥
યદ્ધરિણી યવમત્તિ ન પુષ્ટં પશુ મન્યતે । શૂદ્રા યદર્યજારા ન પોષાય ધનાયતિ ॥ અમ્બ ઇત્યુક્તમ્ ॥
ઇયં યકા શકુન્તિકાહલમિતિ વઞ્ચતિ । આહતં ગભે પસો નિજલ્ગલીતિ ધાનિકા ॥
અમ્બ ઇત્યુક્તમ્॥
માતા ચ તે પિતા ચ તેઽયં વૃક્ષસ્ય રોહતઃ ।
પ્રસુલામીતિ તે પિતા ગભે મુષ્ટિમતઁસયત્ ॥
દધિક્રાવ્ણો અકારિષમાપો હિ ષ્ઠેતિ તિસ્રઃ

ભૂર્ભુવસ્સ્વર્વસવસ્ત્વાઞ્જન્તુ ગાયત્રેણ ચ્છન્દસા રુદ્રાસ્ત્વાઞ્જન્તુ ત્રૈષ્ટુભેન ચ્છન્દસાદિત્યાસ્ત્વાઞ્જન્તુ જાગતેન ચ્છન્દસા॥
યદ્વાતો અપો અગમદિન્દ્રસ્ય તન્વં પ્રિયામ્ ।
એતઁ સ્તોતરેતેન પથા પુનરશ્વમાવર્તયાસિ નઃ॥
લાજી૩ઞ્છાચી૩ન્યશો મમા૩ યવ્યાયૈ ગવ્યાયા એતદ્દેવા અન્નમત્તૈતદન્નમદ્ધિ પ્રજાપતે॥
યુઞ્જન્તિ બ્રધ્નમરુષં ચરન્તં પરિ તસ્થુષઃ । રોચન્તે રોચના દિવિ ॥
યુઞ્જન્ત્યસ્ય કામ્યા હરી વિપક્ષસા રથે । શોણા ધૃષ્ણૂ નૃવાહસા ॥
કેતું કૃણ્વન્નકેતવે પેશો મર્યા અપેશસે । સમુષદ્ભિરજાયથાઃ

પ્રાણાય સ્વાહા વ્યાનાય સ્વાહાપાનાય સ્વાહા સ્નાવભ્યસ્સ્વાહા સંતાનેભ્યસ્સ્વાહા પરિસંતાનેભ્યસ્સ્વાહા પર્વભ્યસ્સ્વાહા સંધાનેભ્યસ્સ્વાહા શરીરેભ્યસ્સ્વાહા યજ્ઞાય સ્વાહા દક્ષિણાયૈ સ્વાહા સ્વર્ગાય સ્વાહા લોકાય સ્વાહા સર્વસ્મૈ સ્વાહા

॥ ઇતિ શ્રીયજુષિ કાઠકે ચરકશાખાયામશ્વમેધનામનિ પઞ્ચમે ગ્રન્થે મેષાનુવચનં નામ ચતુર્થં વચનં સંપૂર્ણમ્