કાઠકસંહિતા · શ્લોક 3-2

અથ તૃતીયં સ્થાનકમ્ ।
જ્યોતિરિકમ્ ॥
જ્યોતિરાસિ વિશ્વરૂપં મરુતાં પૃષતી દેવેભ્યસ્ત્વા યજ્ઞિયેભ્યો ગૃહ્ણામિ ॥
ત્વઁ સોમ તનૂકૃદ્ભ્યો દ્વેષેભ્યોઽન્યકૃતેભ્યઃ । ઉરુ યન્તાસિ વરૂથમ્ ॥
સ્વાહા જુષાણો અપ્તુરાજ્યસ્ય વેતુ સ્વાહા ॥
અગ્ને નય સુપથા રાયે અસ્માન્ વિશ્વાનિ દેવ વયુનાનિ વિદ્વાન્ । યુયોધ્યસ્મજ્જુહુરાણમેનો ભૂયિષ્ઠાં તે નમૌક્તિં વિધેમ ॥
ઉરુ વિષ્ણો વિક્રમસ્વોરુ ક્ષયાય નસ્કૃધિ । ઘૃતં ઘૃતયોને પિબ પ્ર પ્ર યજ્ઞપતિં તિર ॥ સ્વાહોર્વન્તરિક્ષં વીહ્યદિત્યાસ્ત્વગસ્યદિત્યાસ્સદને સીદ ॥ દેવ સવિતરેષ તે સોમસ્તં રક્ષસ્વ મા ત્વા દભન્નેતત્ત્વં દેવ સોમ દેવાનુપાગા ઇદમહં મનુષ્યાન્ સહ પ્રજયા સહ રાયસ્પોષેણ નમો દેવેભ્યસ્સ્વધા પિતૃભ્યો નિર્દ્રુહો નિર્વરુણસ્ય પાશાન્મુક્ષીય સ્વરભિવ્યખ્યં જ્યોતિર્વૈશ્વાનરમગ્ને વ્રતપા અસ્મે વ્રતપાસ્ત્વે વ્રતપા વ્રતિનાં વ્રતાનિ યાગ્ને મમ તનૂસ્ત્વય્યભૂદિયઁ સા મયિ યા તવ તનૂર્મય્યભૂદેષા સા ત્વયિ યથાયથં નો વ્રતપા વ્રતિનાં વ્રતાનિ સ્વાહા યજ્ઞં મનસિ સ્વાહા દિવિ સ્વાહા પૃથિવ્યાઁ સ્વાહોરા અન્તરિક્ષે સ્વાહા વાતે વાચિ વિસૃજે

ઉરુ વિષ્ણો વિક્રમસ્વોરુ ક્ષયાય નસ્કૃધિ । ઘૃતં ઘૃતયોને પિબ પ્ર પ્ર યજ્ઞપતિં તિર ॥
સ્વાહાત્યન્યાનગાં નાન્યાનુપાગાં યાન્નાજુજોષં પરિ તાનવૃજમર્વાક્ત્વા પરેભ્યોઽવિદં પરોઽવરેભ્યસ્તં ત્વા જુષામહે વનસ્પતે દેવયજ્યાયૈ જુષ્ટં વિષ્ણવે વિષ્ણવે ત્વા દેવસ્ત્વા સવિતા મધ્વાનક્ત્વોષધે ત્રાયસ્વૈનઁ સ્વધિતે મૈંનઁ હિઁસીર્દ્યાં મા લેખીરન્તરિક્ષં મા હિંસીઃ પૃથિવ્યા સંભવ ॥
વનસ્પતે શતવલ્શો બિરોહ સહસ્રવલ્શા વિ વયં રુહેમ ॥
યં ત્વાયઁ સ્વધતિસ્તેતજાનઃ પ્રણિનાય મહતે સૌભગાય ।
અચ્છિન્નરાયઁ સુવીરઃ

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામદદ ઇદમહં રક્ષસો ગ્રીવા અપિકૃન્તામીદમહં યો નસ્સમાનો યોઽસમાનોઽરાતીયતિ તસ્ય ગ્રીવા અપિકૃન્તામિ પૃથિવ્યૈ ત્વાન્તરિક્ષાય ત્વા દિવે ત્વા શુન્ધન્તાં લોકાઃ પિતૃષદના યવોઽસિ યાવયાસ્મદ્દ્વેષં યાવયારાતિં પિતૃષદનં ત્વા લોકમાસ્તૃણામિ સ્વાવેશોઽસ્યગ્રેગા નેતૄણાં વનસ્પતિસ્ત્વાધિષ્ઠાસ્યતિ તસ્ય વિત્તાદ્ ઘૃતેન દ્યાવાપૃથિવી
આપૃણેથાં દેવસ્ત્વા સવિતા મધ્વાનક્તુ સુપિપ્પલા ઓષધીસ્કૃધિ દ્યામગ્રેણાસ્પૃક્ષ આન્તરિક્ષં મધ્યેનાપ્રાઃ પૃથિવીમુપરેણાદૃઁહીઃ ॥
તા વાં વાસ્તૂન્યુશ્મસિ ગમધ્યૈ યંત્ર ગાવો ભૂરિશૃઙ્ગા અયાસઃ ।
અત્રાહ તદુરુગાયસ્ય વિષ્ણોઃ પરમં પદમવભાતિ ભૂરિ ॥
વિષ્ણોઃ કર્માણિ પશ્યત યતો વ્રતાનિ પસ્પશે । ઇન્દ્રસ્ય યુજ્યઃ સખા ॥
બ્રહ્મવનિં ત્વા ક્ષત્રવનિં દેવવનિં સજાતવનિં રાયસ્પોષવનિં પર્યૂહામિ બ્રહ્મ દૃંહ ક્ષત્રં દૃંહ પ્રજાં દૃઁહ રાયસ્પોષં દૃઁહ ॥
તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદં સદા પશ્યન્તિ સૂરયઃ । દિવીવ ચક્ષુરાતતમ્ ॥
પરિવીરસિ પરિ ત્વા દૈવીર્વિશો વ્યયન્તાં પરીમં રાયો મનુષ્યમન્તરિક્ષસ્ય સાનૂપેષ દ્યાં તે ધૂમો ગચ્છત્વન્તરિક્ષમર્ચિઃ પૃથિવીં ભસ્મ સ્વાહા

ઇષે ત્વોપાવીરસ્યુપ દેવાન્દૈવીર્વિશઃ પ્રાગુર્વહ્નય ઉશિજો બૃહસ્પતે ધારયા વસૂનિ હવ્યા તે અસ્વદન્ દેવ ત્વષ્ટર્વસુ રણ રેવતી રમધ્વમગ્નેર્જનિત્રમસિ વૃષણૌ સ્થ ઉર્વશ્યસ્યાયુરસિ પુરૂરવા અસિ ગાયત્રં છન્દોઽનુપ્રજાયસ્વ ત્રૈષ્ટુભં છન્દોઽનુપ્રજાયસ્વ જાગતં છન્દોઽનુપ્રજાયસ્વ ॥
ભવતં નસ્સમનસૌ સમોકસા અરેપસૌ ।
મા હિઁસિષ્ટં યજ્ઞપતિં મા યજ્ઞં જાતવેદસૌ શિવૌ ભવતમદ્ય નઃ ॥
અગ્ના અગ્નિશ્ચરતિ પ્રવિષ્ટ ઋષીણાં પુત્રો અધિરાજ એષઃ ।
સ ગાયત્ર્યા ત્રિષ્ટુભા જગત્યાનુષ્ટુભા દેવેભ્યો હવ્યં વહતુ પ્રજાનન્

દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામાદદ ઋતસ્ય ત્વા દેવહવિઃ પાશેન પ્રતિમુઞ્ચામ્યમુષ્મૈ જુષ્ટં ધર્ષા માનુષઁ અદ્ભ્યસ્ત્વૌષધીભ્યોઽનુ ત્વા માતા મન્યતામનુ પિતાનુ ભ્રાતા સગર્ભ્યોઽનુ સખા સયૂથ્ય આવહ દેવાન્ દેવયતે યજમાનાયાપાં પેરુરસિ સ્વાત્તઁ હવ્યં દેવેભ્યો ઘૃતવત્ સં તે વાયુઃ પ્રાણેન ગચ્છતાઁ સં યજત્રૈરઙ્ગાનિ સં યજ્ઞપતિરાશિષા

ઘૃતેનાક્તૌ પશું ત્રાયેથાં રેવતિ પ્રેધા યજ્ઞપતિમાવિશોરો અન્તરિક્ષ સજૂર્દેવેન વાતેનાસ્ય હવિષસ્ત્મના યજ સમસ્ય તન્વા ભવ વર્ષીયો વર્ષીયસો યજ્ઞં યજ્ઞપતૌ ધા નમસ્ત આતાનાનર્વા પ્રેહિ ઘૃતસ્ય કુલ્યામનુ સહ પ્રજયા સહ રાયસ્પોષેણ દેવીરાપશ્શુદ્ધા યૂયં દેવાન્ યૂઢ્વઁ શુદ્ધા વયં પરિવિષ્ટાઃ પરિવેષ્ટારો વો ભૂયાસ્મ પ્રાણં તે મા હિંસિષં ચક્ષુસ્તે મા હિઁસિષઁ શ્રોત્રં તે મા હિઁસિષં વાચં તે મા હિઁસિષં યત્તે ક્રૂરતરં યદાસ્થિતં તત્ત એતેન કલ્પતાં તત્તે મા હિઁસિષં ચરિત્રાઁસ્તે મા હિંસિષં નાભિં તે મા હિઁસિષં મેઢ્રં તે મા હિસિષં પાયું તે મા હિઁસિષં દેવેભ્યશ્શુન્ધસ્વ સમદ્ભ્ય ઓષધે ત્રાયસ્વૈનઁ સ્વધિતે મૈનઁ હિંસી રક્ષસાં ભાગોઽસીદમહં રક્ષોઽવબાધ ઇદમહં રક્ષોઽધમં તમો નયામીષે ત્વોર્જે ઘૃતેન દ્યાવાપૃથિવી પ્રોર્ણુવાથાં દેવેભ્યશ્શુન્ધસ્વ દેવેભ્યશ્શુમ્ભસ્વામુષ્મૈ ત્યા જુષ્ટામુર્વન્તરિક્ષં વીહિ વાયો વેષ્ટોકાનાં પ્રત્યુષ્ટં રક્ષઃ પ્રત્યષ્ટારાતિર્દેવેભ્યસ્સ્વાહા સ્વાહા દેવેભ્યઃ પ્રયુતા દ્વેષાઁસિ સ્વાહોર્ધ્વનભસં મારુતં ગચ્છતમ્

રેડસ્યગ્નિસ્ત્વા શ્રીણાત્વાપસ્સમરિણન્ વાતસ્ય ત્વા ધ્રાજ્યૈ પૂષ્ણો રઁહ્યા ઊષ્મણોઽવ્યથિષ્યા અપામોષધીનાં રોહિષ્યા ઐન્દ્રઃ પ્રાણો અઙ્ગે અઙ્ગે નિદીધ્યદૈન્દ્રો વ્યાનો અઙ્ગે અઙ્ગે નિદીધ્યદૈન્દ્રોઽપાનો અઙ્ગે અઙ્ગે નિદધ્યત્ ॥
દેવ ત્વષ્ટર્ભૂરિ તે સઁ સમેતુ સલક્ષ્મ યદ્વિષુરૂપં બભૂવ ॥
દેવત્રા યન્તમવસે સખાયમનુ ત્વા માતા પિતરો મદન્તુ ॥।
ઘૃતં વૃતપાવાનઃ પિબત વસાં વસાપાવાનઃ પિવતાન્તરિક્ષસ્ય હવિરસિ સ્વાહા ત્વા વાતાય દિશઃ પ્રદિશ આદિશો વિદિશ ઉદ્દિશો દિશસ્સ્વાહા દિગ્ભ્યો નમો દિગ્ભ્યઃ

સમુદ્રં ગચ્છ સ્વાહાન્તરિક્ષં ગચ્છ સ્વાહા દેવઁ સવિતારં ગચ્છ સ્વાહાહોરાત્રે ગચ્છ સ્વાહા મિત્રાવરુણૌ ગચ્છ સ્વાહા દ્યાવાપૃથિવી ગચ્છ સ્વાહા છન્દો ગચ્છ સ્વાહા સોમં ગચ્છ સ્વાહા યજ્ઞં ગચ્છ સ્વાહા નભો ગચ્છ સ્વાહાગ્નિં વૈશ્વાનરં ગચ્છ સ્વાહા મનો મે હાર્દિં યચ્છ પુત્રં નપ્તારમશીયૌષધીભ્યસ્સ્વાહા ॥ ધામ્નો ધામ્નો રાજન્નિતો વરુણ નો મુઞ્ચ યદાપો અઘ્ન્યા વરુણેતિ શપામહે તતો વરુણ નો મુઞ્ચ । ।
ઉદુત્તમં વરુણ પાશમસ્મદવાધમં વિ મધ્યમં શ્રથાય ।
અથા વયમાદિત્ય વ્રતે તવનાગસો અદિતયે સ્યામ ॥
સુમિત્રા ણ આપ ઓષધયો ભવન્તુ દુર્મિત્રાસ્તસ્મૈ સન્તુ યોઽસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મઃ॥
દ્વીપે રાજ્ઞો વરુણસ્ય ગૃહો હિરણ્યયો મિતઃ ॥
તતો ધૃતવ્રતો રાજા ધામ્નો ધામ્ન ઇહ મુઞ્ચતુ

હવિષ્મતીરિમા આપો હવિષ્માન્ દેવો અધ્વરઃ ॥
હવિષ્માં આવિવાસતિ હવિષ્માનસ્તુ સૂર્યઃ ॥
અગ્નેર્વોઽપન્નગૃહસ્ય સદસિ સાદયામિ સુમ્નાયવસ્સુમ્ન્યાય સુમ્ન્યં ધત્તેન્દ્રાગ્ન્યોર્ભાગધેયીસ્સ્થ મિત્રાવરુણયોર્ભાગધેયીસ્સ્થ વિશ્વેષાં દેવાનાં ભાગધેયીસ્સ્થ સોમસ્ય વસતીવરીર્હૃદે ત્વા મનસે ત્વા દિવે ત્વા સૂર્યાય ત્વોર્ધ્વમિમમધ્વરં દિવિ દેવેષુ હોત્રા યચ્છ સોમ રાજન્ વિશ્વાઃ પ્રજા ઉપાવરોહ વિશ્વાસ્ત્વા પ્રજા ઉપાવરોહન્તુ ॥
શૃણોત્વગ્નિસ્સમિધા હવં મે શૃણ્વન્ત્વાપો ધિષણાશ્ચ દેવીઃ ।
શૃણોતુ ગ્રાવાણો વિદુષો નુ યજ્ઞઁ શૃણોતુ દેવસ્સવિતા હવં મે ।
દેવીરાપો અપાં નપાદ્ય ઊર્મિર્હવિષ્ય ઇન્દ્રિયાવાન્ મદિન્તમસ્તં દેવેભ્યો દેવત્રા દાત શુક્રપેભ્યો યેષાં ભાગસ્સ્થ સ્વાહા કાર્ય્રસિ સમુદ્રસ્ય વોઽક્ષિત્યા ઉન્નયે ॥
સે વો દધાતુ વરુણો મિત્રો અગ્નિસ્સમિન્દ્રસ્સં બૃહસ્પતિઃ ।
ત્વષ્ટા વિષ્ણુઃ પ્રજયા સંરરાણા યજમાનાય દ્રવિણં દધાતુ ॥
યથાધૂરન્ધૂરો ધૂર્ભિઃ કલ્પન્તામ્ ॥
યમગ્ને પૃત્સુ મર્ત્યમવા વાજેષુ યં જુનાઃ । સ યન્તા શશ્વતીરિષઃ ॥
સ્વાહા વસૂનાં રુદ્રાણામાદિત્યાનાં પન્નેજનીસ્સ્થ ॥ વસવો રુદ્રા આદિત્યા એતા વઃ પન્નેજનીસ્સમુદ્રં ગન્ધર્વેષ્ઠામન્વાતિષ્ઠથ વાતસ્ય પત્મન્નીડિતા વામી તે સંદૃશિ વિશ્વં રેતો ધિષીય તવ વામ્યનુ સંદૃશિ

નિગ્રાભ્યાસ્સ્થ દેવશ્રુતશ્શુક્રાશ્શુક્રભૃત આયુર્મે તર્પયત પ્રાણં મે તર્પયત વ્યાનં મે તર્પયતાપાનં મે તર્પયત ચક્ષુર્મે તર્પયત શ્રોત્રં મે તર્પયત વાચં મે તર્પયતાત્માનં મે તર્પયત પ્રજાં મે તર્પયત ગૃહાન્ મે તર્પયત પશૂન્ મે તર્પયત ગણાન્ મે તર્પયત તૃપ્તા મા તર્પયત પ્રીતા મા પ્રીણીત તે મે મા વિતૃષન્ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામાદદે ગ્રાવાધ્વરકૃદ્દેવેભ્ય ઊર્ધ્વમિમમધ્વરં કૃધ્યુત્તમેન પવિનેન્દ્રાય સુષુત્તમં મધુમન્તં પયસ્વન્તમિન્દ્રાય ત્વાભિમાતિઘ્ન ઇન્દ્રાય ત્વા સહોદ ઇન્દ્રાય ત્વા વસુમત ઇન્દ્રાય ત્વા રુદ્રવત ઇન્દ્રાય ત્વાદિત્યવતેઽગ્નયે ત્વા રાયસ્પોષદે વિષ્ણવે ત્વા શ્યેનાય ત્વા સોમભૃતે વિષ્ણવે ત્વા યત્તે સોમ દિવિ જ્યોતિર્યત્ પૃથિવ્યાં યદુરા અન્તરિક્ષે તેનાસ્મૈ યજ્ઞપતય ઉરુ રાયે કૃધ્યધિ ધાત્રે વોચશ્શ્વાત્રાસ્સ્થ વૃત્રતુરો રાધોગૂર્તા અમૃતસ્ય પત્નીસ્તા દેવીર્દેવત્રેમં યજ્ઞં કૃત્વોપહૂતાસ્સોમસ્ય પિબત મા ભૈર્મા સંવિત્થા ધિષણે વીતે વીડયેથામૂર્જં દધથામૂર્જમસ્માસુ ધત્તં મા વાઁ હિઁસિષં મા યુવમસ્માન્ હિઁસિષ્ટં પ્રાગપાગુદગધરાક્તાસ્ત્વા દિશ અધાવન્ત્વમ્બ નિસ્વર સમરિર્વિદઃ

ઇતિ શ્રીયજુષિ કાઠકે ચરકશાખાયામિઠિમિકાયાં જ્યોતિરિકં નામ તૃતીયં સ્થાનકં સંપૂર્ણમ્