કાઠકસંહિતા · અધ્યાય 38

અથાષ્ટાત્રિંશં સ્થાનકમ્ ।
સૌત્રામણી।
સોમો રાજામૃતઁ સુત ઋજીષેણાજહાન્મૃત્યુમ્ ।
ઋતેન સત્યમિન્દ્રિયં વિપાનઁ શુક્રમન્ધસ ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમિદં પયોઽમૃતં મધુ ॥ સોમમદ્ભ્યો વ્યપિબચ્છન્દસા હઁસશ્શુચિષત્ ।
ઋતેન સત્યમિન્દ્રિયં વિપાનઁ શુક્રમન્ધસ ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમિદં પયોઽમૃતં મધુ ॥
અદ્યઃરા ક્ષીરં વ્યપિબત્ ક્રુઙ્ઙાઙ્ગિરસો ધિયા ।
ઋતેન સત્યમિન્દ્રિયં વિપાનઁ શુક્રમન્ધસ ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમિદં પયોઽમૃતં મધુ ॥
અન્નાત્ પરિસ્રુતો રસં બ્રહ્મણા વ્યપિબત્ ક્ષત્રમ્ ।
ઋતેન સત્યમિન્દ્રિયં વિપાનઁ શુક્રમન્ધસ ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમિદં પયોઽમૃતં મધુ ॥
રેતો મૂત્રં વિજહાતિ યોનિં પ્રવિશદિન્દ્રિયમ્ ।
ગર્ભો જરાયુણાવૃત ઉલ્બં જહાતિ જન્મના ।
ઋતેન સત્યમિન્દ્રિયં વિપાનઁ શુક્રમન્ધસ ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમિદઁ પયોઽમૃતં મધુ ॥
વેદેન રૂપે વ્યપિબત્ સુતાસુતૌ પ્રજાપતિઃ ।
ઋતેન સત્યમિન્દ્રિયં વિપાનઁ શુક્રમન્ધસ ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમિદં પયોઽમૃતં મધુ ॥
દૃષ્ટ્વા રૂપે વ્યાકરોત્ સત્યાનૃતે પ્રજાપતિઃ । અશ્રદ્ધામનૃતેઽદધાચ્છ્રદ્ધાઁ સત્યે પ્રજાપતિઃ। ઋતેન સત્યમિન્દ્રિયં વિપાનઁ શુક્રમન્ધપ્સ ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમિદં પયોઽમૃતં મધુ ॥
દૃષ્ટ્વા પરિસ્રુતો રસઁ શુક્રેણ શુક્રં વ્યપિબત્ પયસ્સોમં પ્રજાપતિઃ ।
ઋતેન સત્યમિન્દ્રિયં વિપાનઁ શુક્રમન્ધસ ઇન્દ્રસ્યેન્દ્રિયમિદં પયોઽમૃતં મધુ

સુરાવન્તં બર્હિષદઁ સુવીરં યજ્ઞઁ હિન્વન્તિ મહિષા નમોભિઃ ।
દધાનાસ્સોમં દિવિ દેવતાસુ મદેનેન્દ્રં યજમાનાસ્સ્વર્કાઃ ॥
યસ્તે રસસ્સંભૃત ઔષધીષુ સોમસ્ય શુષ્મસ્સુરયા સુતસ્ય ।
તેન જિન્વ યજમાનં મદેન સરસ્વતીમશ્વિના ઇન્દ્રમગ્નિમ્ ॥
યમશ્વિના નમુચેરાસુરાદધિ સરસ્વત્યસનોદિન્દ્રિયાય ।
ઇમં તઁ શુક્રં મધુમન્તમિન્દુઁ સોમં રાજાનમિહ ભક્ષયામિ ॥
યદત્ર રિપ્તં રસિનસ્સુતસ્ય યદિન્દ્રો અપિબચ્છચીભિઃ ।
અહં તદસ્ય મનસા શિવેન સોમં રાજાનમિહ ભક્ષયામિ ॥
પિતૃભ્યસ્વધાયિભ્યસ્સ્વધા નમઃ પિતામહેભ્યસ્સ્વધાયિભ્યસ્સ્વધા નમઃ પ્રપિતામહેભ્યસ્સ્વધાયિભ્યસ્સ્વધા નમોઽક્ષન્ પિતરોઽમીમદન્ત પિતરોઽતીતૃપન્ત પિતરઃ પિતરશ્શુન્ધધ્વમ્ ॥
પુનન્તુ મા પિતરસ્સોમ્યાસઃ પુન૑ન્તુ મા પિતામહાઃ ।
પુનન્તુ પ્રપિતામહાઃ પવિત્રેણ શતાયુષા ॥
પુનન્તુ મા પિતામહાઃ પુનન્તુ પ્રપિતામહાઃ। પવિત્રેણ શતાયુષા વિશ્વમાયુર્વ્યશ્નવૈ ॥ અગ્ન આયૂઁષિ પવસે ॥
પુનન્તુ મા દેવજનાઃ પુનન્તુ મનસા ધિયઃ। પુનન્તુ વિશ્વા ભૂતાનિ જાતવેદઃ પુનીહિ મા॥
પવિત્રેણ પુનીહિ મા શુક્રેણ દેવ દીદ્યત્ । અગ્ને ક્રત્વા ક્રતૂઁરનુ ।
યત્ તે પવિત્રમર્ચિષ્યગ્ને વિતતમન્તરા । બ્રહ્મ તેન પુનાતુ મા ॥
પવમાનસ્સ્વર્જનઃ પવિત્રેણ વિચર્ષણિઃ । યઃ પોતા સ પુનાતુ મા॥
ઉભાભ્યાં દેવ સવિતઃ પવિત્રેણ સવેન ચ । માં પુનીહિ વિશ્વતઃ ॥
વૈશ્વદેવી પુનતી દેવ્યાગાદ્યસ્યા ઇમાસ્તન્વો વીતપૃષ્ઠાઃ ।
તયા મદન્તસ્સધમાદ્યેષુ વયઁ સ્યામ પતયો રયીણામ્ ॥
યે સમાનાસ્સમનસઃ પિતરો યમરાજ્યે । તેષાં લોકસ્સ્વધા નમો યજ્ઞો દેવેષુ કલ્પતામ્ ॥
યે સમાનાસ્સમનસો જીવા જીવેષુ મામકાઃ ।
તેષાઁ શ્રીર્મયિ કલ્પતામસ્મિંલ્લોકે શતઁ સમાઃ ॥
દ્વે સ્રુતી અશૃણવં પિતૄણામહં દેવાનામુત મર્ત્યાનામ્ ।
તાભ્યામિદં વિશ્વમેજત્ સમેતિ યદન્તરા પિતરં માતરં ચ ॥
ઇદઁ હવિઃ પ્રજનનં મે અસ્તુ દશવીરઁ સર્વગણઁ સ્વસ્તયે ।
આત્મસનિ પ્રજાસનિ પશુસન્યભયસનિ લોકસનિ ।
અગ્નિઃ પ્રજાં બહુલાં મે કરોત્વન્નં પયો રેતો અસ્માસુ ધત્ત

સીસેન તન્ત્રં મનસા મનીષિણ ઊર્ણાસૂત્રેણ કવયો વયન્તિ ।
અશ્વિના યજ્ઞઁ સવિતા સરસ્વતીન્દ્રસ્ય રૂપં વરુણો ભિષજ્યમ્ ॥
તદસ્ય રૂપમમૃતઁ શચીભિસ્તિસ્રો દદુર્દેવતાસ્સંરરાણાઃ ।
લોમાનિ શષ્પૈર્બહુધા ન તોક્મભિસ્ત્વગસ્ય માઁસમભવન્ન લાજાઃ ॥
તદશ્વિના ભિષજા રુદ્રવર્તની સરસ્વતી વયતિ પેશો અન્તરમ્ ।
અસ્થિ મજ્જાનં માસરૈઃ કરોતરેણ દધતો ગવાં ત્વચિ ॥
સરસ્વતી મનસા પેશલં વસુ નાસત્યાભ્યાં વયતિ દર્શતં વપુઃ ।
રસં પરિસ્રુતા ન રોહિતં નગ્નહુર્વીરસ્તસરં ન વેમ ॥
પયસા શુક્રમમૃતં જનિત્રઁ સુરાયા મૂત્રાજ્જનયન્તિ રેતઃ ।
અપામતિં દુર્મતિં બાધમાના ઊબધ્યં વાતઁ સબ્વં તદારાત્ ॥
ઇન્દ્રસ્સુત્રામા હૃદયેન સત્યં પુરોડાશેન સવિતા જજાન ।
યકૃત્ ક્લોમાનં વરુણો ભિષજ્યન્ મતસ્ને વાયવ્યૈર્ન મિનાતિ પિત્તમ્ ॥
અન્ત્રાણિ સ્થાલી મધુ પિન્વમાના ગુદાઃ પાત્રાણિ સુદુઘા ન ધેનુઃ ।
શ્યેનસ્ય પત્રં ન પ્લીહા શચીભિરાસન્દી નાભિરુદરં ન માતા ॥
કુમ્ભો વનિષ્ઠુર્જનિતા શચીભિર્યસ્મિન્નગ્રે યોન્યાં ગર્ભો અન્તઃ ।
પ્લાશિર્વ્યક્તશ્શતધાર ઉત્સો દુહે ન કુમ્ભી સ્વધાં પિતૃભ્યઃ ॥
મુખઁ સદસ્ય શિર ઇત્સતેન જિહ્વા પવિત્રમશ્વિનાસન્ સરસ્વતી ।
ચપ્યં ન પાયુર્ભિષગસ્ય વારો વસ્તિર્ન શેપો હરસા તરસ્વી ॥
અશ્વિભ્યાં ચક્ષુરમૃતં ગ્રહાભ્યાં છાગેન તેજો હવિષા શૃતેન ।
પક્ષ્માણિ ગોધૂમૈઃ કુવલૈરુતાનિ પેશો ન શુક્લમસિતં વસાતે ॥
અવિર્ન મેષો નસિ વીર્યાય પ્રાણસ્ય પન્થા અમૃતો ગ્રહાભ્યામ્ ।
સરસ્વત્યુપવાકૈર્વ્યાનં નસ્યાનિ બર્હિર્બદરૈર્જજાન ॥
ઇન્દ્રસ્ય રૂપમૃષભો બલાય કર્ણાભ્યાઁ શ્રોત્રમમૃતં ગ્રહાભ્યામ્ ।
યવા ન બર્હિર્ભ્રુવિ કેસરાણિ કર્કન્ધુ જજ્ઞે મધુ સારઘં મુખાત્ ॥
આત્મન્નુપસ્થે ન વૃકસ્ય લોમ મુખે શ્મશ્રૂણિ ન વ્યાઘ્રલોમ ।
કેશા ન શીર્ષન્ યશસે શ્રિયૈ શિખા સિંહસ્ય લોમ ત્વિષિરિન્દ્રિયાણિ ॥
અઙ્ગાન્યાત્મન્ ભિષજા તદશ્વિનાત્માનમઙ્ગૈસ્સમધાત્ સરસ્વતી ।
ઇન્દ્રસ્ય રૂપઁ શતમાનમાયુશ્ચન્દ્રેણ જ્યોતિરમૃતં દધાના ॥
સરસ્વતી યોન્યાં ગર્ભમન્તરશ્વિભ્યાં પત્ની સુકૃતં બિભર્તિ ।
અપાં રસેન વરુણેન સામ્નેન્દ્રઁ શ્રિયૈ જનયન્નપ્સુ રાજા ॥
તેજઃ પશૂનાઁ હવિરિન્દ્રિયાવત્ પરિસ્રુતા પયસા સારઘં મધુ ।
અશ્વિભ્યાં દુગ્ધં ભિષજા સરસ્વત્યા સુતાસુતાભ્યામમૃતસ્સોમ ઇન્દુઃ

ક્ષત્રસ્ય નાભિરસિ ક્ષત્રસ્ય યોનિરસિ સ્યોનાસિ સુષદાસિ સ્યોનામાસીદ સુષદામાસીદ મા ત્વા હિંસીન્મા મા હિઁસીઃ ॥
નિષસાદ ધૃતવ્રતો વરુણઃ પસ્ત્યાસ્વા । સામ્રાજ્યાય સુક્રતુઃ ॥
દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામશ્વિનોર્ભૈષજ્યેન તેજસે બ્રહ્મવર્ચસાયાભિષિઞ્ચામિ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યાઁ સરસ્વત્યા ભૈષજ્યેન વીર્યાયાન્નાદ્યાયાભિષિઞ્ચામિ દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામિન્દ્રસ્યેન્દ્રિયેણ બલાય શ્રિયૈ યશસેઽભિષિઞ્ચામિ કોઽસિ કો નામાસિ કસ્મૈ ત્વા કાય ત્વા સુશ્લોકા૩ સુમઙ્ગલા૩ સત્યરાજા૩ન્ ॥
શિરો મે શ્રીર્યશો મુખં ત્વિષિઃ કેશાશ્ચ શ્મશ્રૂણિ ।
રાજા મે પ્રાણોં અમૃતઁ સમ્રાટ્ ચક્ષુર્વિરાટ્છ્રોત્રમ્ ॥
જિહ્વા મે ભદ્રં વાઙ્ મહો મનો મન્યુસ્સ્વરાડ્ ભામઃ ।
મોદાઃ પ્રમોદા અઙ્ગુલીરઙ્ગાનિ મિત્રં મે સહઃ ॥
બાહૂ મે બલમિન્દ્રિયઁ હસ્તૌ મે કર્મ વીર્યમ્ । આત્મા ક્ષત્રમુરો મમ ॥
પૃષ્ટીર્મે રાષ્ટ્રમુદરમઁસૌ ગ્રીવાશ્ચ શ્રોણ્યૌ । ઊરૂ અરત્ની જાનુની વિશો મેઽઙ્ગાનિ સર્વતઃ ॥
નાભિર્મે ચિત્તં વિજ્ઞાનં પાયુર્મેઽપચિતિર્ભસત્ ।
આનન્દનન્દા અણ્ડૌ મે ભગસ્સૌભાગ્યં પસઃ ॥
જઙ્ઘાભ્યાં પદ્ભ્યાં ધર્મોઽસ્મિ વિશિ રાજા પ્રતિષ્ઠિતઃ।
પ્રતિ ક્ષત્રે પ્રતિતિષ્ઠામિ રાષ્ટ્રે પ્રત્યશ્વેષુ પ્રતિતિષ્ઠામિ ગોષુ ॥
પ્રત્યઙ્ગેષુ પ્રતિતિષ્ઠામ્યાત્મન્ પ્રતિ પ્રાણેષુ પ્રતિતિષ્ઠામિ પુષ્ટે ।
પ્રતિ દ્યાવાપૃથિવ્યોઃ પ્રતિતિષ્ઠામિ યજ્ઞે ॥
ત્રયો દેવા એકાદશ ત્રયસ્ત્રિઁશાસ્સુરાધસઃ । બૃહસ્પતિપ્રસૂતા દેવસ્ય સવિતુસ્સવે ॥
દેવા દેવૈરવન્તુ મા પ્રથમા દ્વિતીયૈર્દ્વિતીયાસ્તૃતીયૈસ્તૃતીયાસ્સત્યેન સત્યં યજ્ઞેન યજ્ઞો યજુર્ભિર્યજૂઁષિ સામભિસ્સામાન્યૃગ્ભિરૃચો યાજ્યાભિર્યાજ્યા વષટ્કારૈર્વષટ્કારા આહુતિભિરાહુતયો મે કામાન્ સમર્ધયન્તુ ભૂસ્સ્વાહા ॥
લોમાનિ પ્રયતિર્મમ ત્વઙ્ મ આનતિરાગતિઃ ।
માઁસં મ ઉપનતિર્વસ્વસ્થિ મજ્જા મ આનતિઃ

યદ્દેવા દેવહેડનં દેવાસશ્ચકૃમા વયમ્ । અગ્નિર્મા તસ્માદેનસો વિશ્વાન્મુઞ્ચત્વઁહસઃ॥
યદિ દિવા યદિ નક્તમેનાઁસિ ચકૃમા વયમ્ । વાયુર્મા તસ્માદેનસો વિશ્વાન્મુઞ્ચત્વઁહસઃ॥
યદિ જાગ્રદ્યદિ સ્વપ્ન એનાઁસિ ચકૃમા વયમ્ । સૂર્યો મા તસ્માદેનસો વિશ્વાન્મુઞ્ચત્વઁહસઃ॥
યદ્ગ્રામે યદરણ્યે યત્ સભાયાં યદિન્દ્રિયે । યચ્છૂદ્રે યદર્ય એનશ્ચકૃમા વયમ્ ।
યદેકસ્યાધિ ધર્મણિ તસ્યાવયજનમસિ ॥
યદાપો અઘ્ન્યા વરુણેતિ શપામહે તતો વરુણ નો મુઞ્ચાવભૃથ નિચુઙ્કુણ નિચેરુરસિ નિચુઙ્કુણોઽવ દેવૈર્દેવકૃતમેનોઽયાડવ મર્ત્યૈર્મર્ત્યકૃતમુરોરા નો દેવ રિષસ્પાહિ ॥
સમુદ્રે તે હૃદયમપ્સ્વન્તસ્સં ત્વા વિશન્ત્વોષધીરુતાપઃ ॥
સુમિત્રા ણ આપ ઓષધયો ભવન્તુ દુર્મિત્રાસ્તસ્મૈ ભૂયાસુર્યોઽસ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં ચ વયં દ્વિષ્મઃ

દ્રુપદાદિવેન્મુમુચાનસ્સ્વિન્નસ્સ્નાત્વી મલાદિવ ।
પૂતં પવિત્રેણેવાજ્યમાપશ્શુન્ધન્તુ મૈનસઃ॥
ઉદ્વયં તમસસ્પરિ પશ્યન્તો જ્યોતિરુત્તરમ્ । દેવં દેવત્રા સૂર્યમગન્મ જ્યોતિરુત્તમમ્ ॥
પ્રત્યસ્તો વરુણસ્ય પાશઃ પ્રતિયુતો વરુણસ્ય પાશઃ ॥ એધોઽસ્યેધિષીમહિ સમિદસિ ॥ તેજોઽસિ તેજો મયિ ધેહિ ॥
અપો અદ્યાન્વચારિષં રસેન સમગન્મહિ । પયસ્વાનગ્ન આગમં તં મા સઁસૃજ વર્ચસા ॥
સમાવવર્તિ પૃથિવી સમુષાસ્સમુ સૂર્યઃ । વૈશ્વાનરજ્યોતિર્ભૂયાસં વિભું કામં વ્યશ્નવૈ ॥
ભૂસ્સ્વાહા

સમિદ્ધ ઇન્દ્ર ઉષસામનીકે પુરોરુચા પૂર્વકૃદ્વાવૃધાનઃ ।
ત્રિભિર્દેવૈસ્ત્રિંશતા વજ્રબાહુર્જઘાન વૃત્રં વિ દુરો વવાર ॥
નરાશઁસઃ પ્રતિ શૂરો મિમાનસ્તનૂનપાત્ પ્રતિ યજ્ઞસ્ય ધામ ।
ગોભિર્વપાવાન્ મધુના સમઞ્જન્ હિરણ્યૈશ્ચન્દ્રી યજતુ પ્રચેતાઃ॥
ઈડિતો દેવૈર્હરિવાઁ અભિષ્ટિરાજુહ્વાનો હવિષા શર્ધમાનઃ।
પુરંદરો ગોત્રભિદ્વજ્રબાહુરાયાતુ યજ્ઞમુપ નો જુષાણઃ ॥
જુષાણો બહિર્હરિવાન્ન ઇન્દ્રઃ પ્રાચીનઁ સીદત્ પ્રદિશા પૃથિવ્યાઃ ।
ઉરુપ્રથાઃ પ્રથમાનઁ સ્યોનમાદિત્યૈરક્તં વસુભિસ્સજોષાઃ ॥
ઇન્દ્રં દુરઃ કવષ્યો ધાવમાના વૃષાણં યન્તુ જનયસ્સુપત્નીઃ।
દ્વારો દેવીરભિતો વિશ્રયન્તાઁ સુવીરા વીરં પ્રથમાના મહોભિઃ॥
ઉષાસાનક્તા બૃહતી બૃહન્તં પયસ્વતી સુદુઘે શૂરમિન્દ્રમ્ ।
પેશસ્વતી તન્તુના સંવ્યયન્તી દેવાનાં દેવં યજતસ્સુરુક્મે ॥
દૈવ્યા મિમાના મનસા પુરુત્રા હોતારા ઇન્દ્રં પ્રથમા સુવાચા ।
મૂર્ધન્ યજ્ઞસ્ય મધુના દધાના પ્રાચીનં જ્યોતિર્હવિષા વૃધાતઃ ॥
તિસ્રો દેવીર્હવિષા વર્ધમાના ઇન્દ્રં જુષાણા વૃષણં ન પત્નીઃ ।
અચ્છિન્નં તન્તું પયસા સરસ્વતીડા દેવી ભારતી વિશ્વતૂર્તિઃ ॥
ત્વષ્ટા દધદિન્દ્રાય શુષ્મમપાકોઽચિષ્ટુર્યશસે પુરૂણિ ।
વૃષા યજન્ વૃષણં ભૂરિરેતા મૂર્ધન્ યજ્ઞસ્ય સમનક્તુ દેવાન્ ॥
વનસ્પતિરવસૃષ્ટો ન પાશૈસ્ત્મન્યા સમઞ્જઞ્છમિતા ન દેવઃ।
ઇન્દ્રસ્ય હવ્યૈર્જઠરં પૃણાનસ્સ્વદાતિ યજ્ઞં મધુના ઘૃતેન ॥
સ્તોકાનામિન્દું પ્રતિ શૂર ઇન્દ્રો વૃષાયમાણો વૃષભસ્તુરાષાટ્ ।
ઘૃતપ્રુષા મનસા હવ્યમુન્દન્ મૂર્ધન્ યજ્ઞસ્ય જુષતાઁ સ્વાહા

આ ચર્ષણિપ્રા વૃષભો જનાનાં રાજા કૃષ્ટીનાં પુરુહૂત ઇન્દ્રઃ ।
સ્તુતશ્શ્રવસ્યન્નવસોપ મદ્રિગ્યુક્ત્વા હરી વૃષણા યાહ્યર્વાક્ ॥
વિવેષ યન્મા ધિષણા જજાન સ્તવૈ પુરા પાર્યાદિન્દ્રમહ્નઃ ।
અઁહસો યત્ર પીપરદ્યથા નો નાવેવ યાન્તમુભયે હવન્તે ॥
તઁ સધ્રીચીરૂતયો વૃષ્ણ્યાનિ પૌઁસ્યાનિ નિયુતસ્સશ્ચુરિન્દ્રમ્ ।
સમુદ્રં ન સિન્ધવ ઉક્થશુષ્મા ઉરુવ્યચસં ગિર આવિશન્તિ ॥
સત્યમિત્ તન્ન ત્વાવાઁ અન્યો અસ્તીન્દ્ર દેવો ન મર્ત્યો જ્યાયાન્ ।
અહન્નહિં પરિશયાનમર્ણોઽવાસૃજો અપો અચ્છા સમુદ્રમ્ ॥
પ્ર સસાહિષે પુરુહૂત શત્રૂઞ્જ્યેષ્ઠસ્તે શુષ્મ ઇહ રાતિરસ્તુ ।
ઇન્દ્રાભર દક્ષિણેના વસૂનિ પતિસ્સિન્ધૂનામસિ રેવતીનામ્ ॥
સ શેવૃધમધિધા દ્યુમ્નમસ્મે મહિ ક્ષત્રં જનાષાડિન્દ્ર તવ્યમ્ ।
રક્ષા ચ નો મઘોનઃ પાહિ સૂરીન્ રાયે ચ નસ્સ્વપત્યા ઇષે ધાઃ

સમિદ્ધો અગ્નિરશ્વિના તપ્તો ઘર્મો વિરાટ્ સુતઃ ।
દુહે ધેનુસ્સરસ્વતી સામઁ શુક્રમિહેન્દ્રિયમ્ ॥
તનૂપા ભિષજા સુતેઽશ્વિનોભા સરસ્વતી । મધ્વા રજાઁસીન્દ્રિયમિન્દ્રાય પથિભિર્વહાન્ ॥
ઇન્દ્રાયેન્દુઁ સરસ્વતી નરાશઁસેન નગ્નહુમ્ । અધાતામશ્વિના મધુ ભેષજં ભિષજા સુતે ॥
આજુહ્વાના સરસ્વતીન્દ્રાયેન્દ્રિયાણિ વીર્યમ્ । ઇડાભિરશ્વિના ઇષઁ સમૂર્જઁ સં રયિં દધુઃ॥
અશ્વિના નમુચેસ્સુતઁ સોમઁ શુક્રં પરિસ્રુતા । સરસ્વતી તમાભરદ્બર્હિષેન્દ્રાય પાતવે ॥
કવષ્યો ન વ્યચસ્વતીરશ્વિભ્યાં ન દુરો દિશઃ ।
ઇન્દ્રો ન રોદસી દુઘે દુહે કામાન્ સરસ્વતી ॥
ઉષાસા નક્તમશ્વિના દિવેન્દ્રઁ સાયમિન્દ્રિયૈઃ । સંજાનાને સુપેશસા સમઞ્જાતે સરસ્વત્યા॥
પાતં નો અશ્વિના દિવા પાહિ નક્તઁ સરસ્વતિ ।
દૈવ્યા હોતારા ભિષજા પાતમિન્દ્રઁ સચા સુતે ॥
તિસ્રસ્ત્રેધા સરસ્વત્યશ્વિના ભારતીડા । તીવ્રં પરિસ્રુતા સોમમિન્દ્રાયાસુષવુર્મદમ્ ॥
આશ્વિના ભેષજં મધુ ભેષજં નસ્સરસ્વતી।
ગોભિર્ન સોમમશ્વિના માસરેણ પરિસ્રુતમ્ ।
સમધાતાઁ સરસ્વત્યા સ્વાહેન્દ્રે સુતં મધુ

અશ્વિના હવિરિન્દ્રિયં નમુચેર્ધિયા સરસ્વતી ।
આ શુક્રમાસુરાદ્વસુ મઘમિન્દ્રાય જભ્રિરે ॥
યમશ્વિના સરસ્વતી હવિષેન્દ્રમવર્ધયન્ ।
સ બિભેદ બલં મઘં નમુચા આસુરે સચા ॥
તમિન્દ્રં પશવસ્સચાશ્વિનોભા સરસ્વતી ।
દધાના અભ્યનૂષત હવિષા યજ્ઞ ઇન્દ્રિયમ્ ॥
ય ઇન્દ્ર ઇન્દ્રિયં દધુસ્સવિતા વરુણો ભગઃ।
સ સુત્રામા હવિષ્પતિર્યજમાનાય સશ્ચત॥
સવિતા વરુણો દધદ્યજમાનાય દાશુષે । આદત્ત નમુચેર્વસુ સુત્રામા બલમિન્દ્રિયમ્ ॥
વરુણઃ ક્ષત્રમિન્દ્રિયં ભગેન સવિતા શ્રિયમ્ । સુત્રામા યશસા બલં દધાના યજ્ઞમાશત॥
અશ્વિના ગોભિરિન્દ્રિયમશ્વેભિર્વીર્યં બલમ્ । હવિષેન્દ્રઁ સરસ્વતી યજમાનમવર્ધયન્ ॥
તા નાસત્યા સુપેશસા હિરણ્યવર્તની નરા । સરસ્વતી હવિષ્મતીન્દ્ર કર્મસુ નોઽવત ॥
તા ભિષજા સુકર્મણા સા સુદુઘા સરસ્વતી । સ વૃત્રહા શતક્રતુરિન્દ્રાય દધુરિન્દ્રિયમ્॥
યુવઁ સુરામમશ્વિના નમુચા આસુરે સચા। વિપિપાના શુભસ્પતી ઇન્દ્રં કર્મસ્વાવતમ્ ॥
પુત્રમિવ પિતરા અશ્વિનોભેન્દ્રાવથુઃ કાવ્યૈર્દઁસનાભિઃ ।
યત્ સુરામં વ્યપિબશ્શચીભિસ્સરસ્વતી ત્વા મઘવન્નભિષ્ણક્ ॥
યસ્મિન્નશ્વાસ ઋષભાસ ઉક્ષણો વશા મેષા અવસૃષ્ટા આહુતાઃ।
કીલાલપે સોમપૃષ્ઠાય વેધસે હૃદા મતિં જનય ચારુમગ્નયે ॥
અહાવ્યગ્ને હવિરાસ્યે તે સુચીવ ઘૃતં ચમ્વીવ સોમઃ ।
વાજસનિં રયિમસ્મે સુવીરં પ્રશસ્તં ધેહિ યશસં બૃહન્તમ્

સમિદ્ધો અગ્નિસ્સમિધા સુષમિદ્ધો વરેણ્યઃ । ગાયત્રી છન્દ ઇન્દ્રિયં ત્રિયવિર્ગૌર્વયો દધુઃ॥
તનૂનપાચ્છુચિવ્રતસ્તનૂપાશ્ચ સરસ્વતી । ઉષ્ણિહા છન્દ ઇન્દ્રિયં દિત્યવાડ્ ગૌર્વયો દધુઃ॥
ઇડાભિરગ્નિરીડ્યસ્સોમો દેવો અમર્ત્યઃ । અનુષ્ટુપ્ છન્દ ઇન્દ્રિયં પઞ્ચાવિર્ગૌર્વયો દધુઃ ॥
સુબર્હિરગ્નિઃ પૂષણ્વાઁ સ્તીર્ણબર્હિરમર્ત્યઃ । બૃહતી છન્દ ઇન્દ્રિયં ત્રિવત્સો ગૌર્વયો દધુઃ ॥
દુરો દેવીર્દિશો મહીર્બ્રહ્મા દેવો બૃહસ્પતિઃ।
પઙ્ક્તિશ્છન્દ ઇહેન્દ્રિયં તુર્યવાડ્ગૌર્વયો દધુઃ ॥
ઉષે યહ્વી સુપેશસા વિશ્વે દેવા અમર્ત્યાઃ । ત્રિષ્ટુપ્ છન્દ ઇહેન્દ્રિયં પષ્ઠવાડ્ગૌર્વયો દધુઃ॥
દૈવ્યા હોતારા ભિષજેન્દ્રેણ સયુજા યુજા।
જગતી છન્દ ઇન્દ્રિયમનડ્વાન્ ગૌર્વયો દધુઃ ॥
તિસ્ત્ર ઇડા સરસ્વતી ભારતી મરુતો વિશઃ।
વિરાટ્ છન્દ ઇહેન્દ્રિયં ધેનુર્ગૌર્ન વયો દધુઃ ॥
ત્વષ્ટા તુરીપો અદ્ભુત ઇન્દ્રાગ્ની પુષ્ટિવર્ધના ।
દ્વિપદા છન્દ ઇન્દ્રિયમુક્ષા ગૌર્ન વયો દધુઃ ॥
શમિતા નો વનસ્પતિસ્સવિતા પ્રસુવન્ ભગમ્ ।
કકુપ્ છન્દ ઇહેન્દ્રિયં વશા વેહદ્વયો દધુઃ ॥
સ્વાહા યજ્ઞં વરુણસ્સુક્ષત્રો ભેષજં કરત્ ।
અતિચ્છન્દ ઇન્દ્રિયં બૃહદ્વૃષભો ગૌર્વયો દધુઃ

વસન્તેનર્તુના દેવા વસવસ્ત્રિવૃતા સ્તુતમ્ । રથન્તરેણ તેજસા હવિરિન્દ્રે વયો દધુઃ ॥
ગ્રીષ્મેણ દેવા ઋતુના રુદ્રાઃ પઞ્ચદશે સ્તુતમ્ ।
બૃહતા યશસા બલઁ હવિરિન્દ્રે વયો દધુઃ॥
વર્ષાભિરૃતુનાદિત્યાસ્તોમે સપ્તદશે સ્તુતમ્ । વૈરૂપેણ વિશૌજસા હવિરિન્દ્રે વયો દધુઃ॥
શારદેનર્તુના દેવા એકવિઁશ ઋભવસ્સ્તુતમ્ । વૈરાજેન શ્રિયા શ્રિયઁ હવિરિન્દ્રે વયો દધુઃ॥
હેમન્તેનર્તુના દેવાસ્ત્રિણવે મરુતસ્સ્તુતમ્ । બલેન શક્કરીસ્સહો હવિરિન્દ્રે વયો દધુઃ ॥
શૈશિરેણર્તુના દેવાસ્ત્રયસ્ત્રિંશેઽમૃતઁ સ્તુતમ્ ।
સત્યેન રેવતીઃ ક્ષત્રઁ હવિરિન્દ્રે વયો દધુઃ

બૃહસ્પતિપુરોહિતા દેવા દેવાનાં દેવા દેવાઃ પ્રથમજા દેવા દેવેષુ પરાક્રમધ્વં પ્રથમા દ્વિતીયેષુ દ્વિતીયાસ્તૃતીયેષુ ત્રિરેકાદશાસ્ત્રયસ્ત્રિઁશા અનુ વ આરભ ઇદઁ શકેયં યદિદં કરોમિ તે માવત તે મા જિન્વતાસ્મિન્ બ્રહ્મણ્યસ્મિન્ ક્ષત્રેઽસ્યામાશિષ્યસ્યાં પુરોધાયામસ્યાં દેવહૂત્યામ્ ॥
યોઽસ્ય કૌષ્ઠ જગતઃ પાર્થિવસ્યૈક ઇદ્વશી । યમં ભઙ્ગશ્રવો ગાય યો રાજાનપરોધ્યઃ॥
યમં ગાય ભઙ્ગશ્રવો યો રાજાનપરોધ્યઃ । યેનાપો નદ્યો ધન્વાનિ યેન દ્યૌઃ પૃથિવી દૃઢા॥
હિરણ્યકેશાન્ સુધુરાન્ હિરણ્યાક્ષાનયશ્શફાન્ ।
અશ્વાનનશ્યતો દાનં યમો રાજાધિતિષ્ઠતિ ॥
અયં યોઽસિ યસ્ય ત ઇદઁ શિર એતેન ત્વમત્ર શીર્ષણ્વાનેધિ ।
ઇદમસ્માકં ભુજે ભોગાય ભૂયાત્ ॥
ઉદેહ્યગ્ને અધિ માતુઃ પૃથિવ્યા વિશ આવિશ મહતસ્સધસ્થાત્ ।
આશું ત્વાજૌ દધિરે દેવયન્તો હવ્યવાહં ભુવનસ્ય ગોપામ્ ॥
ધનંજયસ્સહમાનઃ પૃતન્યુરગ્ન ઈષમૂર્જં યજમાનાય ધેહિ ।
વિશ્વાઃ પૃતનાસ્સહમાનસ્સહોભિરન્નં નો ધેહિ બહુધા વિરૂપં યત્ પ્રજા અનુ જીવન્તિ સર્વાઃ॥
દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામગ્નયે ત્વા વૈશ્વાનરાય ત્રૈષ્ટુભેન ચ્છન્દસાહરુપદધે દેવસ્ય ત્વા સવિતુઃ પ્રસવેઽશ્વિનોર્બાહુભ્યાં પૂષ્ણો હસ્તાભ્યામગ્નયે ત્વા વૈશ્વાનરાયાનુષ્ટુભેન ચ્છન્દસા રાત્રીમુપદધે ॥
પુનસ્ત્વાદિત્યા રુદ્રા વસવસ્સમિન્ધતાં પુનર્બ્રહ્માણો વસુનીથ યજ્ઞૈઃ।
ઘૃતેન તે તન્વં વર્ધયામિ સત્યાસ્સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ ॥
અગ્નિર્હોતા નો અધ્વરે વાજી સન્ પરિણીયતે । દેવો દેવેષુ યજ્ઞિયઃ ॥
પરિ ત્રિવિષ્ટ્યધ્વરં યાત્યગ્ની રથીરિવ । આ દેવેષુ પ્રયો દધત્ ॥
પરિ વાજપતિઃ કવિરગ્નિર્હવ્યાન્યક્રમીત્ । દધદ્રત્નાનિ દાશુષે ॥
પરિ ત્વાગ્ને પુરં વયં વિપ્રઁ સહસ્ય ધીમહિ । ધૃષદ્વર્ણં દિવે દિવે હન્તારં ભઙ્ગુરાવતામ્ ॥
પરિ પ્રાગાદ્દેવો અગ્ની રક્ષોહામીવચાતનઃ। સેધન્ વિશ્વા અપ દ્વિષો દહન રક્ષાઁસિ વિશ્વહા॥
ચિતસ્સ્થ પરિચિત ઊર્ધ્વશ્રિતશ્શ્રયધ્વમ્ । પ્રજામસ્મે રયિમસ્મે નિયચ્છત

વ્રજં કૃણુધ્વઁ સ હિ વો નૃપાણો વર્મ સીવ્યધ્વં બહુલા પૃથૂનિ ।
પુરઃ કૃણુધ્વમાયસીરધૃષ્ટા મા વસ્સુસ્રોચ્ચમસો દૃઁહતા તમ્ ॥
અજીજનન્નમૃતં મર્ત્યાસોઽસ્રેમાણં તરણિં વીડુજમ્ભમ્ ।
દશ સ્વસારો અગ્રુવસ્સમીચીઃ પુમાઁસં જાતમભિસંરભન્તામ્ ॥
સાકઁ હિ શુચિના શુચિઃ પ્રશાસ્તા ઋતુનાજનિ ।
વિદ્વાઁ અસ્ય વ્રતા ધ્રુવા વયા ઇવાનુરોહતિ ॥
અપાસ્મદેતુ નિરૃતિર્નેહાસ્યા અપિ કિ ચન । અગોતાં નાષ્ટ્રાં પાપ્માનઁ સર્વં તદપહન્મહે॥
અપાસ્ય નૈરૃતાન્ પાશાન્ મૃત્યોરેકશતં ચયે ।
અપાસ્ય યે સિનાઃ પાશા મૃત્યોરેકશતઁ સુવે ॥
યે તે પાશા એકશતં મૃત્યો મર્ત્યાય હન્તવે । તાઁસ્તે યજ્ઞસ્ય માયયા સર્વાનવયજામહે॥
દેવીમહં નિરૃતિં બાધમાનઃ પિતેવ પુત્રં દમયે વચોભિઃ ।
યા જાયમાનસ્ય જાયમાનસ્ય શિરો દેવી પ્રતિ સૂરિર્વિચષ્ટે ॥
શં નો દેવીરભિષ્ટય આપો ભવન્તુ પીતયે । શં યોરભિસ્રવન્તુ નઃ ॥
ઊર્જં બિભ્રદ્વસુવનિસ્સુમેધા ગૃહાણાં મોદમાના સુવર્ચાઃ ।
અઘોરેણ ચક્ષુષાહઁ શિવેન ગૃહાણાં પશ્યન્ વય ઉત્તિરામિ ॥
ગૃહાણામાયુઃ પ્ર વયં તિરામ ગૃહા અસ્માકં પ્રતિરન્ત્વાયુઃ ।
યેન દેવા જ્યોતિષોર્ધ્વા ઉદાયન્ યેનાદિત્યા વસવો યેન રુદ્રાઃ ।
યેનાઙ્ગિરસો મહિમાનમાનશુસ્તેનૈતુ યજમાનસ્સ્વસ્તિ ॥
સ્યોના પૃથિવિ ભવાનૃક્ષરા નિવેશની । યચ્છા નશ્શર્મ સપ્રથાઃ ॥
વાક્ત્વા સમુદ્ર ઉપદધાતુ પ્રજાવનિં રાયસ્પોષવનિં મહ્યં વાજિનાય મહી ધ્રુવા સલિલાસિ જ્યોતિષ્મતી સા સ્વર્ગં લોકં પ્રજાનીહિ પ્રજાપતિઃ પ્રજાપતૌ સાદયતુ તયાઙ્ગિરસ્વદ્ ધ્રુવા સીદ

ઉદસ્થાદ્ધનજિદ્ગોજિદશ્વજિદ્ધિરણ્યજિત્ સૂનૃતયા પરીવૃતઃ।
એતચક્રેણ સવિતા રથેનોર્જો ભાગં પૃથિવીમેત્યાપૃણન્ ।
સં વરત્રાન્ દધાતન નિરાહાવં કૃણોતન ।
સિઞ્ચામહા અવતં વયમુદ્રિણં વિશ્વાહાદસ્તમક્ષિતમ્ ॥
બ્રહ્મ જજ્ઞાનં પ્રથમં પુરસ્તાદ્વિ સીમતસ્સુરુચો વેન આવઃ ।
સ બુધ્ન્યા ઉપમા અસ્ય વિષ્ઠાસ્સતશ્ચ યોનિમસતશ્ચ વિવઃ ॥
અનાપ્તા યા વઃ પ્રથમા યસ્યાં કર્માણિ કુર્વતે ।
વીરાન્નો અત્ર મા દભઁસ્તદ્વ એતત્ પુરો દધે ॥
પર્યૂ ષુ પ્રધન્વ વાજસાતયે પરિ વૃત્રાણિ સક્ષણિઃ।
દ્વિષસ્તરધ્યા ઋણયા ન ઈયસે ॥
સહસ્રધારેઽવ તે સમસ્વરન્ દિવો નાકે મધુજિહ્વા અસશ્ચતઃ ।
તસ્ય સ્પશો ન નિમિષન્તિ ભૂર્ણયઃ પદે પદે પાશિનસ્સન્તિ સેતવઃ॥
મલિમ્લુચો નામાસિ ત્રયોદશો માસ ઇન્દ્રસ્ય શર્માસીન્દ્રસ્ય વર્માસીન્દ્રસ્ય વરૂથમસિ તં ત્વા પ્રપદ્યે સગુસ્સાશ્વસ્સપુરુષઃ ॥ સહ યન્મેઽસ્તિ તેન સ મે શર્મ ચ વર્મ ચ ભવ ગાયત્રીંલ્લોમભિઃ પ્રવિશામિ ત્રિષ્ટુભં ત્વચા પ્રવિશામિ જગતીં માઁસેન પ્રવિશામ્યનુષ્ટુભમસ્થ્ના પ્રવિશામિ પઙ્ક્તિં મજ્જ્ઞા પ્રવિશામિ ॥
ઐન્દ્રાગ્નં વર્મ બહુલં યદુગ્રં વિશ્વે દેવા નાતિ વિધ્યન્તિ શૂરાઃ।
તન્નસ્ત્રાયતાં તન્વસ્સર્વતો મહદાયુષ્મન્તો જરામુપગચ્છેમ જીવાઃ

॥ ઇતિ શ્રીયજુષિ કાઠકે ચરકશાખાયામોરિમિકાયાં સૌત્રામણીનામાષ્ટાત્રિંશં સ્થાનકં સંપૂર્ણમ્