કાઠકસંહિતા · અધ્યાય 35

અથ પઞ્ચત્રિંશં સ્થાનકમ્ ।
પ્રાયશ્ચિત્તિઃ।
ભદ્રં કર્ણેભિશ્શૃણુયામ દેવા ભદ્રં પશ્યેમાક્ષિભિર્યજત્રાઃ । સ્થિરૈરઙ્ગૈસ્તુષ્ટુવાંસસ્તનૂભિર્વ્યશેમ દેવહિતં યદાયુઃ ॥
સ્વસ્તિ ન ઇન્દ્રો વૃદ્ધશ્રવાસ્સ્વસ્તિ નઃ પૂષા વિશ્વવેદાઃ ।
સ્વસ્તિ નસ્તાર્ક્ષ્યો અરિષ્ટનેમિસ્સ્વસ્તિ નો બૃહસ્પતિર્દધાતુ ॥
પૃષદશ્વા મરુતઃ પૃશ્નિમાતરશ્શુભંયાવાનો વિદથેષુ જગ્મયઃ ।
અગ્નિજિહ્વા મનવસ્સૂરચક્ષસો વિશ્વે મા દેવા અવસાગમન્નિહ ॥
શતમિન્નુ શરદો અન્તિ દેવા યત્રા નશ્ચક્રા જરસં તનૂનામ્ ।
પુત્રાસો યત્ર પિતરો ભવન્તિ મા નો મધ્યા રીરિષતાયુર્ગન્તોઃ ॥
પ્રેદ્ધો અગ્ને દીદિહિ પુરો નોઽજસ્રયા સૂર્મ્યા યવિષ્ઠ । ત્વાઁ શશ્વન્ત ઉપયન્તિ વાજાઃ॥
શ્રુત્કર્ણાય કવયે વેદ્યાય વચોભિર્નાકમુપયામિ શઁસન્ ।
યતો ભયમભયત્વં નો અસ્ત્વગ્ને દેવાનામવ હેડ ઇક્ષ્વ ॥
અગ્નિં વો દેવમગ્નિભિસ્સજોષા યજિષ્ઠં દૂતમધ્વરે કૃણુધ્વમ્ ।
યો મર્ત્યેષુ નિધ્રુવિરૃતાવા તપુર્મૂર્ધા ઘૃતાન્નઃ પાવકઃ ॥
ઘૃતપ્રતીકો ઘૃતપૃષ્ઠો અગ્નિર્ઘૃતાહવનો ઘૃતમસ્ય ધામ ॥
ઘૃતપ્રુષો હરિતસ્ત્વાવહન્તુ ઘૃતં પિબન્ યજતાદ્દેવ દેવાન્

ઇમો અગ્ને વીતતમાનિ હવ્યાજસ્રા વક્ષિ દેવતાતિમચ્છ । પ્રતિ ન ઈઁ સુરભીણિ વ્યન્તુ ॥
સપ્ત તે અગ્ને ત્રયસ્ત્રિંશદ્યન્મે મનસો વિશ્વકર્માગ્નિં યુનજ્મીન્ધાનાસ્ત્વાગ્નિર્ન ઈડિત ઈડિતવ્યૈર્દેવૈઃ પાર્થિવૈઃ પાતુ વાયુર્ન ઈડિત ઈડિતવ્યૈર્દેવૈરન્તરિક્ષ્યૈઃ પાતુ સૂર્યો ન ઈડિત ઇંડિતવ્યૈર્દેવૈર્દિવ્યૈઃ પાતુ વિષ્ણુર્ન ઈડિત ઈડિતવ્યૈર્દેવૈર્દિશ્યૈઃ પાત્વગ્નિર્યજુર્ભિઃ પૂષા સ્વગાકારૈસ્ત ઇમં યજ્ઞમવન્તુ તે મામવન્ત્વનુ વ આરભેઽનુ મારભધ્વમ્

પૃથિવિ વિભૂવરિ સિનીવાલ્યુરંધ આચિત્તે મનસ્તે ભુવો વિવસ્તે ય ઊર્મિર્હવિષ્ય ઇન્દ્રિયાવાંસ્તં વ ઋધ્યાસઁ સોમસ્યાજ્યમસિ હવિષો હવિર્જ્યોતિષો જ્યોતિર્વિશ્વેષાં દેવાનાં ભાગધેયીસ્સ્થ દેવવીતયે વો ગૃહ્ણામિ ॥
સં વસ્સિઞ્ચન્તુ મરુતસ્સં પૂષા સં ધાતા સમિન્દ્રસ્સં બૃહસ્પતિઃ ।
સં વોઽયમગ્નિસ્સિઞ્ચતુ પ્રજયા ચ ધનેન ચ । આયુષ્મન્તં કૃણોત મા ॥
માન્દા વશાઃ ॥
આપો દેવીર્ઘૃતમિદાપ આસન્નગ્નીષોમૌ બિભ્રત્યાપ ઇત્તાઃ।
તીવ્રો રસો મધુપૃચામરંગમ આ મા પ્રાણેન સહ વર્ચસાગન્ ॥
આદિત્ પશ્યામ્યુત વા શૃણોમ્યા મા ઘોષો ગચ્છતિ વાઙ્મ આસામ્ ।
મેને ભેજાનો અમૃતસ્ય તર્હિ હિરણ્યવર્ણા અતૃપં યદા વઃ॥
સમન્યા યન્ત્યુપ યન્ત્યન્યાસ્સમાનમૂર્વં નદ્યઃ પૃણન્તિ ।
તમૂ શુચિં શુચયો દીદિવાઁસમપાં નપાતં પરિતસ્થુરાપઃ ॥
આપો હિ ષ્ઠા મયોભુવસ્તા ન ઊર્જે દધાતન । મહે રણાય ચક્ષસે ॥
યો વશ્શિવતમો રસસ્તસ્ય ભાજયતેહ નઃ । ઉશતીરિવ માતરઃ॥
તસ્મા અરં ગમામ વો યસ્ય ક્ષયાય જિન્વથ । આપો જનયથા ચ નઃ॥
સ ઈં વૃષા જનયઁસ્તાસુ ગર્ભઁ સ ઈઁ શિશુર્ધયતિ તં રિહન્તિ ।
સો અપાં નપાદૂર્જયન્નપ્સ્વન્તર્વસુધેયાય વિધતે વિભાતિ ॥
ઇહ ગાવઃ પ્રજાયધ્વમિહાશ્વા ઇહ પૂરુષાઃ ।
ઇહો સહસ્રદક્ષિણો રાયસ્પોષઃ પ્રજાયતામ્ ॥
અયં યજ્ઞો વર્ધતાં ગોભિરશ્વૈરિયં વેદિસ્સ્વપત્યા સુવીરા ।
ઇદં બર્હિરતિ બર્હીઁષ્યન્યેમં યજ્ઞં વિશ્વે અવન્તુ દેવાઃ ॥
સ આ દમે સુદુઘા યસ્ય ધેનુસ્સ્વધાં પીપાય સુભ્વન્નમત્તિ ।
સો અપાં નપાદનભિમ્લાતવર્ણોઽન્યસ્યેવેહ તન્વા વિવેષ

સ્કન્ના દ્યૌસ્સ્કન્ના પૃથિવી સ્કન્નં વિશ્વમિદં હવિઃ ।
સ્કન્નાદો વિશ્વા ભૂતાનિ પ્ર સ્કન્નં જાયતાઁ હવિઃ ॥
ઇહ ગાવોઽયં યજ્ઞઃ॥
પયસ્વતીરાપ ઓષધયઃ પયસ્વન્મામકં વચઃ ।
અપાં પયસ્વદ્યત્ પયસ્તેન નસ્સહ વર્ધતામ્ ॥
યદવામૃક્ષચ્છકુનિર્મુખેન નિરૃતે તવ । અનિષ્ટત્ સર્વઁ શુન્ધતુ હવ્યાડ્ ઘૃતસૂદનઃ ॥ યદામૃક્ષચ્છ્કુનિર્મુખેન નિઋતે તવ । અનિષ્ટત્ સર્વઁ શુન્ધતુ હવ્યવાડ્ ઘૃતસૂદનઃ ॥ ભૂતિર્દધ્ના ઘૃતેન વર્ધતાં યજ્ઞં યજ્ઞાય મુઞ્ચતુ સ્વાહા ઘૃતેન વર્ધતાં ભૂતિર્મુઞ્ચેમં યજ્ઞં મુઞ્ચ યજ્ઞપતિમઁહસસ્સ્વાહા ॥
યાસ્તે અગ્ને સમિધો અપ્સ્વન્તર્વર્ષ્મન્ પૃથિવ્યા ઉપ સૂર્યે યાઃ ।
તાસ્તે ગચ્છન્ત્વાહુતીર્ઘૃતસ્ય દેવાવ્યે યજમાનાય શર્મ

યજ્ઞસ્ય હિ સ્થ ઋત્વિજા ઇન્દ્રાગ્ની કલ્પના યુવમ્ ।
હુતાહુતસ્ય તૃમ્પતમહુતસ્ય હુતસ્ય ચ ॥
હુતસ્ય ચાહુતસ્ય ચાહુતસ્ય હુતસ્ય ચ ॥
પીતાપીતસ્ય સોમસ્યાસ્ય હવ્યસ્યેન્દ્રાગ્ની વીતં પિબતમાગતમ્ ॥
મેમં યજ્ઞં તમો વિદન્મર્ત્વિજો મો ઇમાઃ પ્રજાઃ।
મા યસ્સોમં પિબાદિમઁ સઁસૃષ્ટમુભયં કૃતમ્ ॥
મા નો ધ્વારિષુઃ પિતરો મોત દેવા મા નસ્સબન્ધુરુત વાન્યબન્ધુઃ ।
મા નો દુશ્શઁસો અઘશઁસ ઈશતાહ્રુતોઽયં યજ્ઞો અપ્યેતુ દેવાન્ ॥
સપ્તર્ત્વિજસ્સપ્ત સદાઁસ્યેષાં દેશ ક્ષિપો અશ્વિના પઞ્ચવાજા ।
પ્રાણો વ્યાનોઽપાનો મન આકૂતમગ્નિસ્સ્વાહા દેવા હવિરિદં જુષન્તામ્

આત્મા યજ્ઞસ્ય રંહ્યા સુષ્વાણઃ પવતે સુતઃ । પ્રત્નાનિ પાતિ કાવ્યઃ ॥
ગોષા ઇન્દો નૃષા અસ્યશ્વસા વાજસા ઉત । આત્મા યજ્ઞસ્ય પૂર્વ્યઃ॥
આત્મન્વનભો દુહ્યતે ઘૃતં પય ઋતસ્ય યોનિરમૃતં વિજાયતે ।
સમીચીનાસ્સુદાનવઃ પ્રીણન્તિ તન્નરો હિતમવમેહન્તિ પેરવઃ ॥
દેવા દેવેષુ શ્રયન્તાં પ્રથમા દ્વિતીયેષુ શ્રયન્તાં દ્વિતીયાસ્તૃતીયેષુ શ્રયન્તાં યે સ્થ ત્રય એકાદશાસ્ત્રયશ્ચ ત્રિઁશચ્ચ ત્રયશ્ચ ત્રી ચ શતા ચ ત્રયશ્ચ ત્રી ચ સહસ્રા ત ઇમં યજ્ઞમવન્તુ તે મામવન્ત્વનુ વ આરભેઽનુ મારભધ્વમ્

વસવસ્ત્વોદીરયન્તુ રુદ્રાસ્ત્વોદીર્પયન્ત્વાદિત્યાસ્ત્વોચ્છ્રયન્તુ વિશ્વે ત્વા દેવા દૃઁહન્તુ ॥
ધ્રુવા દ્યૌર્ધ્રુવા પૃથિવી ધ્રુવં વિશ્વમિદં જગત્ ।
દેવા હ ધર્મણા ધ્રુવા યજમાનઃ પશુભિર્ધ્રુવઃ ॥
દિવિ દિવ્યાન્ દૃઁહાન્તરિક્ષેઽન્તરિક્ષ્યાન્ દૃઁહ પૃથિવ્યાં પાર્થિવાન્ દૃઁહ ॥
આ ત્વાહાર્ષમન્તરભૂર્રુઇરવસ્તિષ્ઠાવિચાચલત્ ।
વિશસ્ત્વા સર્વા વાચ્છન્તુ મા ત્વદ્યજ્ઞો અધિભ્રશત્ ॥
ધ્રુવં ધ્રુવેણ હવિષા હવિરવ સોમં નયામસિ ।
યથા ન ઇન્દ્રઃ કેવલીર્વિશો બલિહૃતસ્કરત્ ॥
સ્વાહા દિવ આપ્યાયસ્વ સ્વાહાન્તરિક્ષાદાપ્યાયસ્વ સ્વાહા પૃથિવ્યા આપ્યાયસ્વાયુર્ધા અસિ ધુવાયુર્મે ધેહિ વયોધા અસિ ધ્રુવ વયો મે ધેહિ તનૂપા અસિ ધ્રુવ તન્વં મે પાહિ ચક્ષુષ્પા અસિ ધ્રુવ ચક્ષુર્મે પાહિ વર્ચોધા અસિ ધ્રુવ વર્ચો મે ધેહિ ॥
અધ્વર્યોઽયં યજ્ઞો અસ્તુ દેવા ઓષધીભ્યઃ પશુભ્યો મે ધનાય ॥
વિશ્વસ્મૈ ભૂતાય ધ્રુવો અસ્તુ દેવાસ્સ પિન્વસ્વ ઘૃતવદ્દેવ યજ્ઞ ॥
ઇહૈવૈધિ માપચ્યોષ્ઠાઃ પર્વત ઇવાવિચાચલત્ ।
ઇન્દ્ર ઇવેહ ધ્રુવસ્તિષ્ઠેહ યજ્ઞમુ ધારય ॥
ઇમમિન્દ્રો અદીધરદ્ ધ્રુવં ધ્રુવેણ હવિષા હવિઃ ।
તસ્મૈ સોમો અધિબ્રુવત્ તસ્મા ઉ બ્રહ્મણસ્પતિઃ ॥
ધ્રુવા દ્યૌર્ધ્રુવા પૃથિવી ધ્રુવાસઃ પર્વતા ઇમે ।
ધ્રુવં વિશ્વમિદં જગદ્ ધ્રુવો રાજા વિશામસિ

અસવે સ્વાહા વસવે સ્વાહા વસુધેયાય સ્વાહા ભૂપતયે સ્વાહા ભુવનપતયે સ્વાહા ભૂતાનાં પતયે સ્વાહા ભૂતાય સ્વાહા ॥
દ્રપ્સશ્ચસ્કન્દ પૃથિવીમનુ દ્યામિમં ચ યોનિમનુ યશ્ચ પૂર્વઃ ।
સમાનં યોનિમનુ સંચરન્તં દ્રપ્સં જુહોમ્યનુ સપ્ત હોત્રાઃ ॥
યસ્તે દ્રપ્સસ્સ્કન્દતિ યસ્તે અઁશુર્બાહુચ્યુતો ધિષણાયા ઉપસ્થે ।
અધ્વર્યોર્વા પરિ વા યઃ પવિત્રાત્ તત્ તે જુહોમિ મનસા વષટ્કૃતમ્ ॥
યો દ્રપ્સો અઁશુઃ પતિતઃ પૃથિવ્યાં પરિવાપાત્ પુરોડાશાત કરમ્ભાત્ ।
ધાનાસોમાન્મન્થિન ઇન્દ્ર શુક્રાત્ સ્વાહાકૃતમિન્દ્રાય તં જુહોમિ ॥
યસ્તે દ્રપ્સો મધુમાઁ ઇન્દ્રિયાવાન્ સ્વાહાકૃતઃ પુનરપ્યેતિ દેવાન્ ।
અધ્વર્યોર્વા પરિ વા યઃ પવિત્રાત્ તત્ તે જુહોમિ મનસા વષટ્કૃતમ્ ॥
યસ્તે દ્રપ્સસ્સ્કન્દતિ યસ્તે અઁશુરવશ્ચ યઃ પરો દિવઃ।
અયં દેવો બૃહસ્પતિસ્સં તત્ સિઞ્ચતુ રાધસા

વિસૃષ્ટધેનાસ્સલિલા ઘૃતશ્ચ્યુતો વસન્તો ગ્રીષ્મો મધુમન્તિ વર્ષાઃ ।
શરદ્ધેમન્ત ઋતવો મયોભુવ ઉદપ્રુતો નભસી સંવસન્તામ્ ॥
આ નઃ પ્રજામા દેવાનાં ત્વમગ્ને વ્રતપા અસિ ॥
યદ્વો વયં પ્રમિનામ વ્રતાનિ વિદુષાં દેવા અવિદુષ્ટરાસઃ ।
અગ્નિષ્ટદ્વિશ્વમાપૃણાતિ વિદ્વાન્ યેભિર્દેવાઁ ઋતુભિઃ કલ્પયાતિ ॥
મધુશ્ચ માધવશ્ચ વાસન્તિકા ઋતૂ શુક્રશ્ચ શુચિશ્ચ ગ્રૈષ્મા ઋતૂ નભશ્ચ નભસ્યશ્ચ વાર્ષિકા ઋતૂ ઇષશ્ચોર્જશ્ચ શારદા ઋતૂ સહશ્ચ સહસ્યશ્ચ હૈમન્તિકા ઋતૂ તપશ્ચ તપસ્યશ્ચ શૈશિરા ઋતૂ ત ઇમં યજ્ઞમવન્તુ તે મામવન્ત્વનુ વ આરભેઽનુ મારભધ્વમ્

અસવે સ્વાહા વસવે સ્વાહા વિભવે સ્વાહા વિવસ્વતે સ્વાહા શૂષાય સ્વાહા સઁસર્પાય સ્વાહા મલિમ્લુચાય સ્વાહા ગણશ્રિયે સ્વાહા ચન્દ્રાય સ્વાહા જ્યોતિષે સ્વાહાભિભવે સ્વાહાધિપતયે સ્વાહા દિવાપતયે સ્વાહેન્દ્રસ્ય ગ્રહોઽસ્યગૃહીતો ગ્રાહ્યો દેવાનાં પૂરસિ તાં ત્વા પ્રવિશામિ તાં ત્વા પ્રપદ્યે સહ ગૃહૈસ્સહ પ્રજયા સહ પશુભિસ્સહર્ત્વિગ્ભિસ્સહ સદસ્યૈસ્સહ સોમ્યૈસ્સહ દક્ષિણીયૈસ્સહ યજ્ઞેન સહ યજ્ઞપતિના ॥ ઇન્દ્રાગ્ની પરિધી મમ વાતા દેવ પુરા કૃતા તત્ત્વેન્દ્રગ્રહ પ્રપદ્યે સંગુસ્સાશ્વસપૂરુષસ્સહ યન્મેઽસ્તિ તેન ॥ અરિષ્ટ્યા અવ્યથ્યૈ સંવેશાયોપવેશાય ગાયત્ર્યૈ છન્દસેઽભિભુવે સ્વાહારિષ્ટ્યા અવ્યથ્યૈ સંવેશાયોપવેશાય ત્રિષ્ટુભે જગત્યા અનુષ્ટુભે છન્દસેઽભિભુવે સ્વાહા

દ્યૌશ્ચ ત્વા પૃથિવી ચ શ્રીણીતામહશ્ચ ત્વા રાત્રી ચ શ્રીણીતાં વાક્ ચ ત્વા મનશ્ચ શ્રીણીતામાપશ્ચ ત્વૌષધયશ્ચ શ્રીણન્ત્વૃક્ ચ ત્વા સામ ચ શ્રીણીતાઁ સ્તોમશ્ચ ત્વા યજુશ્ચ શ્રીણીતાં બૃહચ્ચ ત્વા રથંતરં ચ શ્રીણીતાં યજ્ઞશ્ચ ત્વા દક્ષિણા ચ શ્રીણીતાઁ સૂર્યશ્ચ ત્વા ચન્દ્રમાશ્ચ શ્રીણીતાં દર્શશ્ચ ત્વા પૂર્ણમાસશ્ચ શ્રીણીતાં બ્રહ્મ ચ ત્વા ક્ષત્રં ચ શ્રીણીતામર્કશ્ચ ત્વાશ્વમેધશ્ચ શ્રીણીતાઁ શ્રીતસ્ત્વઁ શ્રીતોઽહમિન્દુરિન્દુમવાગઁસ્તસ્ય ત ઇન્દ ઇન્દ્રિયાવત ઇન્દ્રપીતસ્ય સર્વગણસ્સર્વગણસ્યોપહૂત ઉપહૂતસ્ય ભક્ષયામિ

વિશ્વા અગ્ને ત્વયા વયં ધારા ઉદન્યા ઇવ ।
અતિગાહેમહિ દ્વિષઃ ॥
યા દેવ્યષ્ટકાસ્યપસામપસ્તમા સ્વપા અસિ ।
તસ્યૈ ત એના હવિષા વિધેમ ત્વં યજ્ઞે વરુણસ્વાવયા અસિ ॥
શ્રુત્કર્ણાય ॥
અનુમતેઽનુમન્યસ્વ ન ઇદં યદ્ભેષજં કૃણુમહે તનૂષુ ।
યદ્વો તોકેષુ તનુષુ પ્રજાસુ યદ્ગોષ્વોષધીષ્વપ્સુ

હિરણ્યગર્ભઃ॥
તદિત્ પદં ન વિચિકેત વિદ્વાન્ યન્મૃતઃ પુનરપ્યેતિ જીવાન્ ।
ત્રિવૃદ્ભુવનં યદ્રથવજ્જીવો ગર્ભો ન મૃતસ્સ્વાહા ॥
આપ્યાયસ્વ સં તે પયાંસિ ॥
આપ્યાયસ્વ મદિન્તમ સોમ વિશ્વેભિરઁશુભિઃ । ભવા નસ્સુશ્રવસ્તમસ્સખા વૃધે

અપ્સ્વગ્ને ॥
તપોઽષ્વગ્ને અન્તરાઁ અમિત્રાન્તપા શઁસમરરુષઃ પરસ્ય ।
તપો વસો ચિકિતાનો અચિત્તાન્ વિ તે તિષ્ઠન્તામજરા અયાસઃ ॥
યો નસ્સનુત્યો અભિદાસદગ્ને યો અન્તરો મિત્રમહો અનુષ્યાત્ ।
તમજરેભિર્વૃષભિસ્તવ સ્વૈસ્તપા તપિષ્ઠ તપસા તપસ્વાન્ ॥
સ સ્મા કૃણોતુ કેતુમા નક્તં ચિદ્દૂર આ સતે ।
પાવકો યદ્વનસ્પતીન્ પ્ર સ્મા મિનાત્યજરઃ ॥
નહિ તે અગ્ને તન્વઃ ક્રૂરમાનાશ મર્તઃ । કપિર્બભસ્તિ તેજનઁ સ્વં જરાયુ ગૌરિવ ॥
મેષ ઇવયદુપ ચ વિ ચ ચર્વતિ યદપ્સરદ્રૂરુપરસ્ય ખાદતિ ।
શીર્ષ્ણા શિરો વક્ષસા વક્ષ એજયન્નઁશું બભસ્તિ હરિતેભિરાસભિઃ ॥
સુપર્ણા વાચમક્રતોપ દ્યવ્યાખરે કૃષ્ણા ઇષિરા અનર્તિષુઃ ।
ન્યઙ્ નિયન્ત્યુપરસ્ય નિષ્કૃતં પુરૂ રેતો દધિરે સૂર્યશ્વિતઃ

અગ્નિના તપોઽન્વાભવત્ સૂર્યેણ તેજો વાયુના પ્રાણા ઇન્દ્રેણ દેવા યમેન પિતરસ્સરસ્વત્યા મનુષ્યાસ્સપ્તદશેન સ્તોમા વામદેવ્યેન સામાનિ ગાયત્ર્યા છન્દાઁસિ મણ્યા રૂપાણિ હિરણ્યેન વર્ચાઁસિ તિરશ્ચિરાજિના સર્પા અજગરેણાપ્સવ્યાશ્શ્યેનેન પતત્રિણો વ્યાઘ્રેણારણ્યાઃ પશવસ્સુપર્ણેન વયાઁસ્યશ્વત્થેન વનસ્પતય ઓદનેનાન્નાનિ યવેનૌષધયોઽશ્વવૃષેણૈકશફાઃ પશવો વૃષભેણ ગાવો વૃષ્ણિનાવયો બસ્તેનાજાશ્ચન્દ્રમસા નક્ષત્રાણિ બ્રાહ્મણેન વાચો વાચા દેવતાસ્સ્ત્રિયા વિરાડ્ ગ્રાવ્ણા પર્વતાસ્સમુદ્રેણાપોઽદ્ભિસ્સત્યઁ સત્યેનર્તમૃતેન તપસ્તપસા પરમેષ્ઠી પરમેષ્ઠિના મૃત્યુર્મૃત્યુના પ્રજાઃ પ્રજાભિસ્સગરસ્તનૂભિ પ્રજાપતિસ્તૈર્દેવૈરન્વાભૂતિરનુ ચ ભૂયાસમતિ ચ ભૂયાસં બ્રાહ્મણાનાઁ શ્રેષ્ઠશ્ચ ભૂયાસમ્

યસ્ય દ્રોણકલશ ઉપદસ્યતિ કલશમેવ તસ્યોપવાયન્તં પ્રાણોઽનૂપદસ્યતિ પ્રાણોં હિ સોમસ્તદાહુઃ પયોઽવનયેદિત્યથો ખલ્વાહુરન્તર્હિતમિવ વા એતદ્યત્ પયો હિરણ્યમેવાપોઽભ્યવનયેદ્ધિરણ્યમભ્યુન્નયેદમૃતં વા આપ આયુર્હિરણ્યમમૃતાદેવાધ્યાયુરાત્મન્ ધત્તે ચત્વારો વરા દેયા બ્રહ્મણ ઉદ્ગાત્રે હોત્રેઽધ્વર્યવ એતે વૈ યજ્ઞસ્યેન્દ્રાસ્તાનેવ પ્રીણાતિ સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિર્યસ્ય ચમસ ઉપદસ્યતિ ચમસમેવ તસ્યોપવાયન્તં પ્રાણોઽનૂપદસ્યતિ પ્રાણો હિ સોમો યમધ્વર્યુરન્તમં ગ્રહં ગૃહ્ણીયાત્ તસ્ય સંપાતમવનયેત્ પ્રાયશ્ચિત્ત્યૈ વૈ સોમો ગૃહ્યતે પ્રાયશ્ચિત્ત્યૈવાસ્મૈ પ્રાયશ્ચિત્તિં કરોતિ સર્વમાયુરેતિ સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિર્યસ્ય ગ્રાવાપિશીર્યતે પશુભિર્વ્યૃધ્યતે પશવો હિ ગ્રાવાણો દ્યુતાનસ્ય મારુતસ્ય બ્રહ્મસામેન સ્તુવીરન્ પશવો વૈ દ્યુતાનો મારુતસ્સ્વેનૈવૈનઁ સામ્ના સંદધાતિ પશુમાન્ ભવતિ સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ પ્રજાપતયે સ્વાહેત્યભક્ષણીયાનુપરવેષ્વવનયેત્ પ્રાજાપત્યો વૈ સોમઃ પ્રતિષ્ઠામેવૈનં ગમયતિ સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિર્યસ્ય સોમમભિદહેદ્ગ્રહાનધ્વર્યુસ્સ્પાશયેત સ્તોત્રાણ્યુદ્ગાતા શસ્ત્રાણિ હોતાથ યથાપૂર્વં યજ્ઞેન ચરેયુઃ પઞ્ચ વરા દેયાઃ પાઙ્ક્તો યજ્ઞો યજ્ઞમેવાવરુન્દ્ધેઽવભૃથં ગત્વા પુનરુદેત્ય પુરા દ્વાદશ્યાઃ પુનર્દીક્ષેત યદ્ દ્વાદશીમતિનયેદન્તર્ધીયેત તત્ર તા દક્ષિણા દદ્યાદ્યાઃ પૂર્વસ્મિન્ દાસ્યન્ ભવતિ સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ

સર્વાન્ વા એષોઽગ્નૌ કામાન્ પ્રવેશયતે યોઽગ્નિમન્વાધાય વ્રતમુપૈતિ સ યદનિષ્ટ્વા પ્રયાયાદકામપ્રીતા એનં કામા નાનુ પ્રયાયુરતેજા અવીર્યસ્સ્યાત્ સ પ્રયાસ્યઞ્જુહુયાત્ ॥
તુભ્યં તા અઙ્ગિરસ્તમ વિશ્વાસ્સુક્ષિતયઃ પૃથક્ । અગ્ને કામાય યેમિરે ॥
ઇતિ કામાનેવાસ્મિન્ દધાતિ કામપ્રીતા એનં કામા અનુ પ્રયાન્તિ તેજસ્વી વીર્યાવાન્ ભવતિ સંતતિર્વા એષા યજ્ઞસ્ય યોઽગ્નિમન્વાધાય વ્રતમુપૈતિ સ યદનિષ્ટ ઉદ્વાયાદ્વિચ્છિત્તિરેવાસ્ય સા પ્રાઞ્ચમુદ્ધૃત્ય મનસોપતિષ્ઠેત મન ઇવ વૈ પ્રજાપતિઃ પ્રાજાપત્યો યજ્ઞો યજ્ઞમેવ સંતનોતિ ભૂરિતિ વ્યાહરેદ્ભૂતો વૈ પ્રજાપતિર્ભૂતિમેવોપૈત્યાયુષા વા એષ વીર્યેણ વ્યૃધ્યતે યસ્યાહિતાગ્નેરગ્નિરપક્ષાયતિ સ યાવચ્છમ્યયા પરાવિધ્યેદ્યદિ તાવદપક્ષાયેત્ તઁ સંભરેત્ ॥
ઇદં ત એકં પર ઊ ત એકં તૃતીયેન જ્યોતિષા સંવિશસ્વ ।
સંવેશનસ્તન્વે ચારુરેધિ પ્રિયો દેવાનાં પરમે જનિત્રે ॥
ઇતિ બ્રહ્મણૈવૈનઁ સંભરતિ સૈવ તંત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિર્યદિ પરસ્તરામપક્ષાયેદનુપ્રયાય વસેત્ સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિરોષધીર્વા એતસ્ય પયઃ પશૂન્ પ્રવિશતિ યસ્ય હવિષેઽપાકૃતા વત્સા ધયન્તિ વાયવ્યા યવાગૂં નિર્વપેદ્વાયુર્વૈ પયસઃ પ્રદાતા તમેવ ભાગધેયેનોપધાવતિ સોઽસ્મૈ પયઃ પ્રયચ્છત્યથોત્તરસ્મૈ હવિષે વત્સાનપાવર્તયેત્ સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ

અર્ધં વા એતસ્ય યજ્ઞસ્ય મીયતે યસ્ય સાયં દુગ્ધઁ હવિરાર્તિમાર્છતીન્દ્રાય વ્રીહીન્નિરુપ્યોપવસેત્ પયો વા ઓષધયઃ પય એવારભ્યોપવસતિ યત્ પ્રાતસ્યાત્ તચ્છતં કુર્યુરૈન્દ્ર ઇતરઃ પુરોડાશસ્સ્યાત્ પયો વા ઓષધયઃ પયસૈવાસ્મૈ પયઃ પ્રદાપયત્યથોત્તરસ્મૈ હવિષે વત્સાનપાવર્તયેત્ સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિરુભયાન્ વા એષ દેવાન્ ભાગધેયેન વ્યર્ધયતિ યે યજમાનસ્ય સાયં ચ પ્રાતશ્ચ ગૃહમાગચ્છન્તિ યસ્ય સાયં પ્રાતર્દુગ્ધઁ હવિરાર્તિમાર્છત્યોદનં પઞ્ચશરાવં નિર્વપેદગ્નિં દેવતાનાં પ્રથમં યજેદગ્નિમુખા એવ દેવતાઃ પ્રીણાત્યગ્નિં યા અન્વન્યા દેવતા ઇન્દ્રમન્યાસ્તા એવોભયીઃ પ્રીણાત્યથોત્તરસ્મૈ હવિષે વત્સાનપાવર્તયેત્ સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિર્યત્ કીટાવપન્નેન જુહુયાદપ્રજા અપશુર્યજમાનસ્સ્યાદ્યદનાયતને નિનયેદનાયતનસ્સ્યાન્મધ્યમેન પર્ણેન દ્યાવાપૃથિવ્યયર્ચાન્તઃપરિધિ નિનયેદ્ દ્યાવાપૃથિવી વૈ યજ્ઞસ્ય પ્રતિષ્ઠા પ્રતિષ્ઠામેવૈનં ગમયતિ સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિર્યત્ પ્રયાજેષ્વનિષ્ટેષુ પ્રાઙઙ્ગારસ્સ્કન્દેદધ્વર્યવે ચ યજમાનાય ચાકઁ સ્યાદ્યદ્દક્ષિણા બ્રહ્મણે ચ યજમાનાય ચાકઁ સ્યાદ્યત્ પ્રત્યઙ્ હોત્રે ચ પત્ન્યૈ ચાકઁ સ્યાદ્યદુદઙ્ઙગ્નિધે ચ યજમાનસ્ય ચ પશુભ્યોઽકઁ સ્યાત્ તં પ્રહરેત્ ॥
સહસ્રશૃઙ્ગો વૃષભો જાતવેદાસ્સ્તોમપૃષ્ઠો ઘૃતવાન્ સુપ્રતીકઃ।
મા મા હાસીન્નાથિતો નેત્ત્વા જહાનિ સહસ્રપોષસ્સ ગોપોષં ચ યચ્છ ॥
ઇતિ બ્રહ્મણૈવૈનં પ્રહરતિ સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિરર્ધં વા એતસ્ય યજ્ઞસ્ય મીયતે યસ્ય વ્રત્યેઽહન્ પત્ન્યનાલમ્બુકા ભવતિ તામપરુધ્ય યજેત સર્વેણૈવ યજ્ઞેન યજતે તામિષ્ટ્વોપહ્વયેત ॥
સા ત્વમસ્યમોઽહમમોઽહમસ્મિ સા ત્વમ્ । તા એહિ સંરભાવહૈ પુઁસે પુત્રાય કર્તવે।
રાયસ્પોષાય સુપ્રજાસ્ત્વાય સુવીર્યાય ॥
ઇત્યર્ધ એવૈનામાભજતિ સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ

યદવવૃષ્ટેન જુહુયાદપરૂપમસ્યાત્મઞ્જાયેત યત્ પ્રત્યેયાત્ પાપીયાન્ સ્યાદ્યન્ન જુહુયાદાર્તિમાર્છેત્ ॥
મિત્રો જનાન્યાતયતિ પ્રજાનન્મિત્રો દાધાર પૃથિવીમુત દ્યામ્ ।
મિત્રઃ કૃષ્ટીરનિમિષાભિચષ્ટે મિત્રાય હવ્યં ઘૃતવદ્વિધેમ ॥
ઇતિ મૈત્ર્યર્ચા સમિધમાધાય હોતવ્યં મિત્રો વૈ યજ્ઞસ્ય શાન્તિર્મિત્રેણૈવૈનચ્છમયતિ તદ્ધુત્વાથાન્યાં દુગ્ધ્વા પુનર્હોતવ્યઁ સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિર્યત્ કીટાવપન્નેન જુહુયાદપ્રજા અપશુર્યજમાનસ્યાદ્યન્ન જુહુયાદાર્તિમાર્છેત્ પ્રાજાપત્યર્ચા વલ્મીકવપાયામવનયેત્ પ્રાજાપત્યો વૈ વલ્મીકો યજ્ઞઃ પ્રજાપતિર્યજ્ઞ એવ યજ્ઞં પ્રતિષ્ઠાપયતિ તદ્ધુત્વાથાન્યાં દુગ્ધ્વા પુનર્હોતવ્યઁ સૈવ તંત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ ॥ યદિ પૂર્વસ્યામાહુત્યાઁ હુતાયામુત્તરાહુતિસ્સ્કન્દેદ્ દ્વિપાદ્ભિઃ પશુભિર્યજમાનો વ્યૃધ્યેત યદભિજુહુયાચ્ચતુષ્પાદ્ભિઃ પશુભિર્યજમાનો વ્યૃધ્યતે॥
યત્ર વેત્થ વનસ્પતે દેવાનાં ગુહ્યા નામાનિ । તત્ર હવ્યાનિ ગામય ॥
ઇતિ વાનસ્પત્યયર્ચા સમિધમાધાય હોતવ્યં વનસ્પતિનૈવાસ્યાર્તાં ચાનાર્તાં ચાહુતી વિદાધાર તદ્ધુત્વાથાન્યાં દુગ્ધ્વા પુનર્હોતવ્યઁ સૈવ તત્ર પ્રાયશ્ચિત્તિઃ

દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચાસ્મિંલ્લોકે આસન્ સ પ્રજાપતિરકામયત પરાસુરાન્નુદેય પ્રજાસ્સૃજેયેતિ સ એતાનિ ચાતુર્માસ્યાન્યપશ્યત્ સ ચાતુર્માસ્યૈરેવાસુરાન્ પ્રાણુદત ચાતુર્માસ્યૈઃ પ્રજા અસૃજત ય એવં વિદ્વાઁશ્ચાતુર્માસ્યૈર્યજતે પરા ભ્રાતૃવ્યં નુદતે પ્ર પ્રજયા પ્ર પશુભિર્જાયતેઽગ્નિષ્ટોમાદ્વૈશ્વદેવં યજ્ઞક્રતું નિર્માય પ્રજાપતિઃ પ્રજા અસૃજતોક્થ્યાદ્વરુણપ્રઘાસાન્ યજ્ઞક્રતું નિર્માય પ્રજા વરુણેનાગ્રાહયદતિરાત્રાત્ સાકમેધાન્ યજ્ઞક્રતું નિર્માયેન્દ્રો વૃત્રમહન્ વૈશ્વદેવેન વૈ સોઽસુરાન્ પ્રાણુદત વૈશ્વદેવેન પ્રજા અસૃજત ॥ સૃષ્ટા વા અન્યાઃ પ્રજા આસન્નસૃષ્ટા અન્યા અથ પ્રજાપતિરકામયત પ્રજાસ્સૃજેયેતિ સંવત્સરો વૈ યજ્ઞો યજ્ઞઃ પ્રજાપતિસ્સ એતે આત્મનોઽધિ પયસી નિરમિમીતોધન્યં ચ વહ્યં ચાથૈતાભ્યો દેવતાભ્ય એતાનિ હવીંષિ ભાગં નિરવપત્ તૈઃ પ્રજા અસૃજતર્તુભ્યો વૈ તાઃ પ્રજાઃ પ્રાજાયન્તર્તવ એતાનિ પઞ્ચ હવીંષિ પઞ્ચ હ્યૃતવસ્તત એવં પ્રજાયતેઽગ્નિરેવ પ્રાવાપયત્ સોમો રેતોઽદધાન્મિથુનં વા અગ્નિશ્ચ સોમશ્ચ સવિતા પ્રાસુવત્ સંવત્સરો વૈ સવિતા દ્વાદશ માસાસ્સંવત્સરસ્તસ્માદ્ દ્વાદશકપાલોઽથો વૈશ્વદેવત્વાયૈવ દ્વાદશકપાલ ઉપાઁશુ યજત્યનિરુક્તો હિ સંવત્સરસ્સરસ્વત્યેવ સૃષ્ટામુ વાચમદધાત્ પૂષણં પ્રતિષ્ઠામભ્યસૃજન્ત ॥ વાગ્વૈ સરસ્વતી પશવઃ પૂષા મિથુનં વાક્ ચ પશવશ્ચ મધ્યતો વૈ પ્રજા વિસૃજ્યન્તેઽન્તતો મિથુનાદ્વિષૂચીઃ પ્રજાયન્તે તદેતત્ પ્રજાપતેરેવાધિ મધ્યતઃ પ્રજા વિસૃજ્યન્તેઽથાદોઽન્તતો મિથુનાદુભયતો વિષૂચીઃ પ્રજાયન્તે વાર્ત્રઘ્નાનિ વા એતાનિ હવીઁ ષ્યગ્નિના વા અનીકેનેન્દ્રો વૃત્રમહન્ સોમેન રાજ્ઞા સવિત્રા પ્રસૂતસ્સરસ્વત્યા ચૈત્ર્યાં પૂષા વીર્યૈરન્વતિષ્ઠત વિજિતિરેવૈતાનિ હવીઁષિ

]
॥ ઇતિ શ્રીયજુષિ કાઠકે ચરકશાખાયામોરિમિકાયાં પ્રાયશ્ચિત્તિર્નામ પઞ્ચત્રિંશં સ્થાનકં સંપૂર્ણમ્