કાઠકસંહિતા · અધ્યાય 30

અથ ત્રિંશં સ્થાનકમ્ ।
પાત્નીવતમ્ ।
પ્રજનનં વૈ પાત્નીવતો યદ્વૈ કિંચ યજ્ઞે પાત્નીવતં ક્રિયતે પ્રજનનમેવ તત્ પરાઙ્ વા એતર્હિ યજ્ઞઃ પરાચીર્દેવતાસ્ત્વાષ્ટ્રો ભવતિ પરાચીષ્વેવ દેવતાસુ ત્વષ્ટારં વૃષાણમપિસૃજતિ સોઽસ્મૈ મિથુનં કરોતિ વજ્રો વા એષ પુરસ્તાત્ સંમીયતે યદેકાદશિની સ ઈશ્વરઃ પ્રત્યઞ્ચં યજ્ઞઁ સંપુરો યત્ પાત્નીવતો મીયતે પ્રત્યુત્તબ્ધ્યૈ સયત્વાય મનોર્વૈ કપાલાન્યાસઁસ્તૈર્યાવતો યાવતોઽસુરાનભ્યુપાધાત્તે પરાભવન્નથ તર્હિ ત્રિષ્ટાવરુત્રી આસ્તામસુરબ્રહ્મૌ તા અસુરા અબ્રુવન્નિમાનિ મનુકપાલાનિ યાચેથામિતિ તૌ પ્રાતરિત્વાના અભિપ્રાપદ્યેતાં વાયવેઽગ્ના૩ઇ વાયવ ઇન્દ્રા૩ ઇતિ કિંકામૌ સ્થ ઇત્યબ્રવીદિમાનિ નૌ કપાલાનિ દેહીતિ તાન્યાભ્યામદદાત્ તાન્યરણ્યં પરાહૃત્ય સમપિઁષ્ટાં તન્મનોર્ગાવોઽભિવ્યતિષ્ઠન્ત તાન્યૃષભસ્સમલેટ્ તસ્ય રુવતો યાવન્તોઽસુરા ઉપાશૃણ્વઁસ્તે પરાભવઁસ્તૌ પ્રાતરિત્વાના અભિપ્રાપદ્યેતાં વાયવેઽગ્ના૩ઇ વાયવ ઇન્દ્રા૩ ઇતિ કિંકામૌ સ્થ ઇત્યબ્રવીદનેન ત્વર્ષભેન યાજયાવેતિ તત્ પત્ની યજુર્વદન્તી પ્રત્યપદ્યત તસ્યા દ્યાં વાગાતિષ્ઠત્ તસ્યા વદન્ત્યા યાવન્તોઽસુરા ઉપાશૃણ્વઁસ્તે પરાભવઁસ્તસ્માન્નક્તઁ સ્ત્રી ચન્દ્રતરં વદતિ તૌ પ્રાતરિત્વાના અભિપ્રાપદ્યેતાં વાયવેઽગ્ના૩ઇ વાયવ ઇન્દ્રા૩ ઇતિ કિંકામૌ સ્થ ઇત્યબ્રવીદનયા ત્વા પત્ન્યા યાજયાવેતિ સા પર્યગ્નિકૃતાસીદથેન્દ્રોઽચાયન્મનુઁ શ્રદ્ધાદેવં ત્રિષ્ટાવરુત્રી અસુરબ્રહ્મૌ જાયયા વ્યર્ધયત ઇતિ સ આગચ્છત્ સોઽબ્રવીદાભ્યાં ત્વા યાજયાનીતિ નેત્યબ્રવીન્ન વા અહમનયોરીશ ઇત્યતિથિપતિર્વાવાતિથેરીશ ઇત્યબ્રવીત્ તા અસ્મૈ પ્રાયચ્છત્ સ પ્રતિવેશો વેદિં કુર્વન્નાસ્ત તા અપૃચ્છતાં કોઽસીતિ બ્રાહ્મણ ઇતિ કતમો બ્રાહ્મણ ઇતિ ॥
કિં બ્રાહ્મણસ્ય પિતરં કિમુ પૃચ્છસિ માતરમ્ ।
શ્રુતં ચેદસ્મિન્ વેદ્યઁ સ પિતા સ પિતામહઃ ॥
ઇતિ તા અવિત્તામિન્દ્રો વા ઇતિ તૌ પ્રાપતતાં તયોર્યાઃ પ્રોક્ષણીરાપ આસઁસ્તાભિરનુવિસૃજ્ય શીર્ષે અચ્છિનત્ તૌ વૃષશ્ચ યવાષશ્ચાભવતાં તસ્માત્ તૌ વર્ષેષુ શુષ્યતોઽદ્ભિર્હિ હતૌ તાં પર્યગ્નિકૃતામુદાસૃજત્ તયાર્ધ્નોત્ તા ઇમા મનાવ્યાઃ પ્રજા યત્ પર્યગ્નિકૃતં પાત્નીવતમુત્સૃજતિ યામેવ મનુરૃદ્ધિમાર્ધ્નોત્ તામૃધ્નોતિ સઁસ્થાપ્યા૩ ન સઁસ્થાપ્યા૩ ઇતિ મીમાઁસન્તે સ્રવતિ વૈ યજ્ઞોઽસઁસ્થિતસ્તઁ સ્રવન્તં યજમાનોઽનુ પરાસ્રવતિ પ્રજયા ચ પશુભિશ્ચ સઁસ્થાપ્ય એવ યજ્ઞસ્ય પ્રતિષ્ઠિત્યૈ યદિ સઁસ્થાપયેદ્યાવન્તિ પશોરવદાનાનિ તાવન્ત્યાજ્યસ્યાવદ્યેદયાતયામઁ હ્યેતત્ પ્રાજાપત્યં યદાજ્યમયાતયામો દેવાનાં પ્રજાપતિસ્તદેવ સઁસ્થાપયતિ તદુ ન સઁસ્થાપયત્યુભયમેવ કરોતિ

ઐન્દ્રવાયવાગ્રા અગ્રે ગૃહ્યન્તેઽથ શુક્રાગ્રા અથાગ્રાયણાગ્રા ગાયત્રો વા ઐન્દ્રવાયવસ્ત્રૈષ્ટુભશ્શુક્રો જાગત આગ્રાયણ એતાવન્તિ વૈ છન્દાઁસિ ચ્છન્દોભિર્દેવાસ્સ્વર્ગં લોકમાયઁશ્છન્દોભિરેવ સ્વર્ગં લોકમેત્યાગ્રાયણશ્ચતુર્થેઽહઞ્જાગતો વા આગ્રાયણો જગન્મુખ એષ ત્રિરાત્રો યદેવ ચ્છન્દ આપ્નોતિ તેનોત્તરં ત્રિરાત્રં પ્રતનુત ઐન્દ્રવાયવાગ્રાઃ પઞ્ચમેઽહન્ ગાયત્રો વા ઐન્દ્રવાયવઃ પ્રાણો ગાયત્રી પ્રાણમેવ મધ્યતો દધાતિ તસ્માન્મધ્યતઃ પ્રાણશ્શુક્રાગ્રાષ્ષષ્ઠેઽહઁસ્ત્રૈષ્ટુભો વૈ શુક્રસ્ત્રિષ્ટુબન્ત એષ ત્રિરાત્રોઽન્તમેવૈનમભ્યુદૂહતિ શુક્રાગ્રા એવ સપ્તમેઽહઁસ્ત્રૈષ્ટુભો વૈ શુક્રસ્ત્રિષ્ટુમ્મુખ એષ ચ્છન્દોમઃ પ્રત્યુત્તબ્ધ્યૈ સયત્વાયાથો યદેવ ચ્છન્દ આપ્નોતિ તેનોત્તરં ત્રિરાત્રં પ્રતનુત આગ્રાયણાગ્રા અષ્ટમેઽહઞ્જાગતો વા આગ્રાયણો જગન્મધ્ય એષ ચ્છન્દોમશ્છન્દસામેવ વ્યૂહમનુવ્યૂહત્યૈન્દ્રવાયવાગ્રાઃ પ્રાયણીય ઐન્દ્રવાયવાગ્રા ઉદયનીયે પ્રાણો વા ઐન્દ્રવાયવઃ પ્રાણેનૈવ પ્રયન્તિ પ્રાણેનોદ્યન્તિ પ્રાણા વૈ ગ્રહાસ્તાનેતન્મોહયતિ યદ્વ્યતિહારં ગૃહ્ણાતિ યદગ્રાન્ યદગ્રાન્ ગૃહ્ણીયાત્ તં ધારયન્ના સાદયિતોરાસીત પ્રાણા વૈ ગ્રહાઃ પ્રાણાનેવાયતનશ આપાદયત્યથોત્તરં પ્રસૃતા ગૃહ્યન્ત એવઁ હ વૈ કેશિનો દાલ્ભ્યસ્ય વઁશવ્રશ્ચને ગ્રહાઞ્જગૃહુસ્સ હોવાચ લુશાકપિઃ ખાર્ગલિઃ કથં ગ્રહાનગ્રહીષ્ટેતીત્થમિત્થમિતિ હાસ્મા ઊચુસ્સ હોવાચ ત્ર્યનીકમસ્ય પ્રજા ભવિષ્યતીતિ તતઃ પઞ્ચાલાસ્ત્રેધાભવન્ યસ્યૈવં ગ્રહા ગૃહ્યન્તે ત્ર્યનીકમસ્ય પ્રજા ભવતિ

ઐન્દ્રવાયવાગ્રાન્ ગૃહ્ણીત યઃ કામયેત યથાપૂર્વં પ્રજાભ્યઃ કલ્પેતેતિ યજ્ઞસ્ય વૈ ક્લૃપ્તમનુ પ્રજાભ્યઃ કલ્પતે યજ્ઞસ્યાક્લૃપ્તમનુ ન કલ્પતે યથાપૂર્વમેવ પ્રજાભ્યઃ કલ્પયતિ ન કનીયાઞ્જ્યાયાઁસમતિક્રામત્યૈન્દ્રવાયવાગ્રાન્ ગૃહ્ણીયાદામયાવિનઃ પ્રાણેન વા એષ વ્યૃધ્યતે યસ્યામયતિ પ્રાણ ઐન્દ્રવાયવઃ પ્રાણેનૈવૈનઁ સમર્ધયતિ મૈત્રાવરુણાગ્રાન્ ગૃહ્ણીરન્ યેષાં દીક્ષિતાનાં પ્રમીયેત પ્રાણાપાનાભ્યાં વા એતે વ્યૃધ્યન્તે યેષાં દીક્ષિતાનાં પ્રમીયતે પ્રાણાપાનૌ વૈ મિત્રાવરુણૌ પ્રાણાપાના એવ મુખતઃ પરિહરન્તે તસ્માન્મુખતઃ પ્રાણાપાના આશ્વિનાગ્રાન્ ગૃહ્ણીતાનુજાવરોઽશ્વિનૌ વૈ દેવાનામાનુજાવરૌ તા અગ્રં પર્યૈતામશ્વિના એતસ્ય દેવતા ય આનુજાવરસ્તા એવાન્વારભતે તા એનમગ્રં પરિણયતઃ શુક્રાગ્રાન્ ગૃહ્ણીત ગતશ્રીરસૌ વા આદિત્યશ્શુક્ર એષોઽન્તોઽન્તં મનુષ્યશ્શ્રિયો ગત્વા નિવર્તતેઽન્તાદેવાન્તમાલભતે ન તતઃ પાપીયાન્ ભવતિ યાદૃઙ્ સન્ યજતે મન્થ્યગ્રાન્ ગૃહ્ણીતાભિચરન્નાર્તપાત્રં વા એતદ્યન્મન્થિપાત્રં મૃત્યુનૈવૈનં ગ્રાહયત્યુક્થ્યાગ્રાન્ ગૃહ્ણીતાભિચર્યમાણસ્સર્વેષાં વા એતત્ પાત્રાણામિન્દ્રિયં વીર્યં યદુક્થ્યપાત્રઁ સર્વેણૈવૈનમિન્દ્રિયેણાતિપ્રયુઙ્ક્તે ॥
મા ત્વત્ક્ષેત્રાણ્યરણાનિ ગન્મ માપસ્ફરીઃ પયસા મા ન આધક્ ।
મા વયમેનોઽન્યકૃતં ભુજેમ સરસ્વત્યભિ નો નેષિ વસ્યઃ॥
ઇતિ મૃત્યોર્વૈ ક્ષેત્રાણ્યરણાનિ તેનૈવ મૃત્યોઃ ક્ષેત્રાણિ ન ગચ્છત્યાગ્રાયણાગ્રાન્ ગૃહ્ણીત યસ્ય પિતા પિતામહઃ પુણ્યસ્સ્યાદથ તન્ન પ્રાપ્નુયાદ્વાચા વા એષ ઇન્દ્રિયેણ વ્યૃધ્યતે યસ્ય પિતા પિતામહઃ પુણ્યો ભવત્યથ તન્ન પ્રાપ્નોત્યુર ઇવૈતદ્યજ્ઞસ્ય વાગિવ યદાગ્રાયણો વાચૈવૈનમિન્દ્રિયેણ સમર્ધયતિ પૂર્ણાન્ ગ્રહાન્ ગૃહ્ણીયાદામયાવિનઃ પ્રાણાન્ વા એતસ્ય શુગૃચ્છતિ યસ્યામયતિ પ્રાણા ગ્રહાઃ પ્રાણાનેવાસ્ય શુચો મુઞ્ચતિ પૂર્ણાન્ ગ્રહાન્ ગૃહ્ણીયાદ્યર્હિ પર્જન્યો ન વર્ષેત્ પ્રાણાન્ વા એતર્હિ પ્રજાનાઁ શુગૃચ્છતિ યર્હિ પર્જન્યો ન વર્ષતિ પ્રાણા ગ્રહાઃ પ્રાણાનેવ પ્રજાનાઁ શુચો મુઞ્ચતિ તાજક્ પ્રવર્ષતિ

ક્ષેત્રસ્ય પતે મધુમન્તમૂર્મિં ધેનુરિવ પયો અસ્માસુ ધુક્ષ્વ ।
મધુશ્ચુતં ઘૃતમિવ સુપૂતમૃતસ્ય નઃ પતયો મૃડયન્તુ ॥
ઉપયામગૃહીતોઽસ્યદિત્યૈ ત્વા ચતુરૂધ્ન્યૈ ॥
ઉદીરયત મરુતસ્સમુદ્રતો યૂયં વૃષ્ટિં વર્ષયથા પુરીષિણઃ ।
ન વો દસ્રા ઉપદસ્યન્તિ ધેનવશ્શુભં યાતામનુ રથા અવૃત્સત ॥
ઉપયામગૃહીતોઽસ્યદિત્યૈ ત્વા ચતુરૂધ્ન્યૈ ॥
મહીમૂ ષુ માતરઁ સુવ્રતાનામૃતસ્ય પત્નીમવસે હુવેમ ।
તુવિક્ષત્રામજરન્તીમુરૂચીઁ સુશર્માણમદિતિઁ સુપ્રણીતિમ્ ॥
ઉપયામગૃહીતોઽસ્ય દિત્યૈ ત્વા ચતુરૂધ્ન્યૈ ॥ એષ તે યોનિરદિત્યૈ ત્વા ચતુરૂધ્ન્યૈ ॥ વૃષ્ટિર્વૈ દેવેભ્યોઽપાક્રામત્ સૈષુ લોકેષ્વશ્રયત તાં દેવા અન્વેષ્ટુમધ્રિયન્ત ત એતં ગ્રહમપશ્યઁસ્તમગૃહ્ણત તેનૈભ્યો લોકેભ્યો વૃષ્ટિઁ સંપ્રાચ્યાવયઁસ્તમેતં વૃષ્ટિકામો ગૃહ્ણીત ક્ષેત્રસ્ય પતે મધુમન્તમૂર્મિમિત્યસૌ વૈ ક્ષેત્રસ્ય પતિરમુતો વર્ષત્યુદીરયત મરુતસ્સમુદ્રત ઇતિ મરુતસ્સૃષ્ટાં વૃષ્ટિં નયન્તિ મહીમૂ ષુ માતરઁ સુવ્રતાનામિતીયમદિતિરસ્યાં વર્ષત્યેતા વૈ દેવતા વર્ષસ્યેશતે તા એવોપધાવત્યેભ્ય એવ લોકેભ્યો વૃષ્ટિઁ સંપ્રચ્યાવયતિ ચતુસ્સ્તનં પાત્રં ભવતિ ચતસ્રો દિશો દિગ્ભ્ય એવ વૃષ્ટિઁ સંપ્રચ્યાવયતિ યં પ્રથમઁ સ્તનમનુપદ્યતે તસ્યા દિશોઽભ્યેતદ્વર્ષત્યપિ પાત્રે ક્રિયમાણે વર્ષતિ મૃન્મયેન ગૃહ્ણાતિ દારુમયેણ જુહોતિ ન હિ મૃન્મયમાહુતિમાનશે

ઉપયામગૃહીતોઽસિ પ્રજાપતયે ત્વા પ્રજાભ્ય એષ તે યોનિઃ પ્રજાપતયે ત્વા પ્રજાભ્ય ઉપયામગૃહીતોઽસિ પ્રજાભ્યસ્ત્વા પ્રજાપતય એષ તે યોનિઃ પ્રજાભ્યસ્ત્વા પ્રજાપત ઉપયામગૃહીતોઽસ્યન્તરિક્ષાય ત્વા વનસ્પતિભ્ય એષ તે યોનિરન્તરિક્ષાય ત્વા વનસ્પતિભ્ય ઉપયામગૃહીતોઽસિ વનસ્પતિભ્યસ્ત્વાન્તરિક્ષાયૈષ તે યોનિર્વનસ્પતિભ્યસ્ત્વાન્તરિક્ષાયોપયામગૃહીતોઽસ્યદ્ભ્યસ્ત્વૌષધીભ્ય એષ તે યોનિરદ્ભ્યસ્ત્વૌષધીભ્ય ઉપયામગૃહીતોઽસ્યોષધીભ્યસ્ત્વાદ્ભ્ય એષ તે યોનિરોષધીભ્યસ્ત્વાદ્ભ્યઃ॥
ઉદુ ત્યં જાતવેદસં દેવં વહન્તિ કેતવઃ । દૃશે વિશ્વાય સૂર્યમ્ ॥
ઉપયામગૃહીતોઽસિ સૂર્યાય ત્વૈષ તે યોનિસ્સૂર્યાય ત્વા ॥
વાચસ્પતિં વિશ્વકર્માણમૂતયે મનોયુજં વાજે અદ્યા હુવેમ।
સ નો નેદિષ્ઠઁ હવનાન્યાગમદ્વિશ્વશમ્ભૂરવસે સાધુકર્મા ।
ઉપયામગૃહીતોઽસીન્દ્રાય ત્વા વિશ્વકર્મણ એષ તે યોનિરિન્દ્રાય ત્વા વિશ્વકર્મણે ॥
મહીમૂ ષુ માતરઁ સુવ્રતાનામૃતસ્ય પત્નીમવસે હુવેમ।
તુવિક્ષત્રામજરન્તીમુરૂચીઁ સુશર્માણમદિતિઁ સુપ્રણીતિમ્ ॥
ઉપયામગૃહીતોઽસ્યદિત્યૈ ત્વૈષ તે યોનિરદિત્યૈ ત્વા ॥ સંતતિર્વા એતે ગ્રહા યથા વૈ શાલૈવઁ સંવત્સરો યથા શાલાયાઃ પક્ષસી એવઁ સંવત્સરસ્ય પક્ષસી યથા મધ્યમો વઁશ એવં દિવાકીર્ત્યં યદેતે ન ગૃહ્યેરન્ વિષૂચી સંવત્સરસ્ય પક્ષસી વ્યવસ્રઁસેયાતામાર્તિમાર્છેયુર્યદેતે ગૃહ્યન્તે યથા શાલાયાઃ પક્ષસી મધ્યમં વઁશમભિસમાયચ્છન્ત્યેવમેવૈતત્ સંવત્સરસ્ય પક્ષસી દિવાકીર્ત્યમભિસંતન્વન્તિ તે સર્વે સહ દિવાકીર્ત્યે ગૃહ્યન્તે યથા વૈ મધ્યમો વઁશ એવં દિવાકીર્યંમભ યદ્વૈ સૌબલસ્સ્યાદવશીર્યેત ॥ યદેતે ન ગૃહ્યન્તે દ્રઢિમ્ન એવાનુનદ્ધ્યા અશિથિલત્વાય શુક્રાગ્રા એતદહર્ગૃહ્યન્તે ત્રૈષ્ટુભો વૈ શુક્રસ્ત્રૈષ્ટુભમેતદહઃ પ્રત્યુત્તબ્ધ્યૈ સયત્વાય સૌર્ય એતદહઃ પશુરાલભ્યતે સૌર્યો ગ્રહો ગૃહ્યતેઽસૌ વા આદિત્ય એતદહસ્તમેવ પ્રત્યક્ષમૃધ્નુવન્તિ ષડેતદહરતિગ્રાહ્યા ગૃહ્યન્તે પશુસ્સપ્તમસ્સપ્ત પ્રાણા અસા આદિત્યશ્શિરઃ પ્રજાનાઁ શીર્ષન્નેવ પ્રાણાન્ દધાતિ તસ્માત્ સપ્ત શીર્ષણ્યાઃ પ્રાણા ઇન્દ્રો વૈ વૃત્રઁ હત્વા સ ઇમાંલ્લોકાનભ્યજયત્ તસ્યાસૌ લોકોઽનભિજિત આસીત્ તં વિશ્વકર્મા ભૂત્વાભ્યજયદ્યદ્વૈશ્વકર્મણો ગૃહ્યતેઽમુષ્ય લોકસ્યાભિજિત્યૈ યન્તિ વા એતેઽસ્માલ્લોકાદ્યે વૈશ્વકર્મણં ગૃહ્ણતે પરાઞ્ચ ઇવ હ્યેતે ન રોહન્તિ ત ઈશ્વરાઃ પ્રમેતોરાદિત્યઁ શ્વો ગૃહ્ણીરન્નિયમદિતિરસ્યામેવ તેન પ્રતિતિષ્ઠન્ત્યા પરાર્ધાત્ સંવત્સરસ્યાન્યમન્યં ગૃહ્ણીરન્ વિશ્વાન્યન્યેન કર્માણિ કુર્વાણા યન્ત્યસ્યામન્યેન પ્રતિતિષ્ઠન્તિ તા ઉભૌ સહ મહાવ્રતે ગૃહ્યેતે અન્તમેવાગત્યોભયોર્લોકયોરૃધ્નુવન્તિ વૈશ્વકર્મણેનામુષ્મિન્નાદિત્યેનાસ્મિન્નર્ક્યમુક્થં ભવત્યન્નં વા અર્ક્યમન્નાદ એવ તેન પ્રતિતિષ્ઠન્તિ

અગ્નયે ત્વા પ્રવૃહામિ ગાયત્રેણ ચ્છન્દસેન્દ્રાય ત્વા પ્રવૃહામિ ત્રૈષ્ટુભેન ચ્છન્દસા વિશ્વેભ્યસ્ત્વા દેવેભ્યઃ પ્રવૃહામિ જાગતેન ચ્છન્દસા ॥
અગ્નિઃ પ્રાતસ્સવને પાત્વસ્માન્ વૈશ્વાનરો વિશ્વકૃદ્વિશ્વશંભૂઃ ।
સ નઃ પાવકો દ્રવિણં દધાત્વાયુષ્મન્તસ્સહભક્ષાસ્સ્યામ ॥
વિશ્વે દેવા મરુત ઇન્દ્રો અસ્માનસ્મિન્ દ્વિતીયે સવને ન જહ્યુઃ ।
સુમેધસઃ પ્રિયમેષાં વદન્તો વયઁ સ્યામ પતયો રયીણામ્ ॥
ઇદં તૃતીયસવનં કવીનામૃતેન યે ચમસમૈરયન્ત ।
સૌધન્વના અમૃતમાનશાનાસ્સ્વિષ્ટં નોઽભિ વસ્યો નયન્તુ ॥
શુક્રં તે શુક્રેણ ગૃહ્ણામ્યહ્નો રૂપે સૂર્યસ્ય રશ્મિષુ રેશીનાં ત્વા પત્મન્નાધૂનોમિ માન્દાનાં ત્વા પત્મન્નાધૂનોમિ કૃતનાનાં ત્વા પત્મન્નાધૂનોમિ ભન્દનાનાં ત્વા પત્મન્નાધૂનોમિ દેવયાનીનાં ત્વા પત્મન્નાધૂનોમિ ॥
આ સીમુગ્રા અચુચ્યવુર્દિવો ધારામસશ્ચત । કકુભં રૂપમૃષભસ્ય રોચતે બૃહત્ ॥
સોમસ્સોમસ્ય પુરોગાશ્શુક્રશ્શુક્રસ્ય પુરોગા યત્ તે સોમાદાભ્યં નામ જાગૃવિ તસ્મૈ તે સોમ સોમાય સ્વાહા ॥ ત્રિર્વસુભ્યો અવપથાસ્ત્રી રુદ્રેભ્યો અવપથાસ્ત્રિરાદિત્યેભ્યો અવપથા યેન રૂપેણ પ્રજાપતયેઽવપથાસ્તેન મહ્યં પવસ્વોશિક્ત્વં દેવ સોમ ગાયત્રેણ ચ્છન્દસાગ્નેઃ પાથ ઉપેહિ વશી ત્વં દેવ સોમ ત્રૈષ્ટુભેન ચ્છન્દસેન્દ્રસ્ય પાથ ઉપેહ્યસ્મત્ સખા દેવ સોમ જાગતેન ચ્છન્દસા વિશ્વેષાં દેવાનાં પાથ ઉપેહિ

દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચ સમાવદેવ યજ્ઞેઽકુર્વત યદેવ દેવા અકુર્વત તદસુરા અકુર્વત તે દેવા એતમદાભ્યમપશ્યઁસ્તમગૃહ્ણતામગ્નયે ત્વા પ્રવૃહામિ ગાયત્રેણ ચ્છન્દસેતિ દેવતાશ્ચૈવ તચ્છન્દાઁસિ ચાપ્નુવનગ્નિઃ પ્રાતસ્સવને પાત્વસ્માનિતિ સવનાન્યેવ તદાપ્નુવઁશ્છુક્રં તે શુક્રેણ ગૃહ્ણામીત્યહોરાત્રયોરેવ તદ્રૂપે આપ્નુવન્ રેશીનાં ત્વા પત્મન્નાધૂનોમીત્યપામેવ તદ્રૂપાણ્યાપ્નુવઁસ્તે દેવા યાવાનેવ યજ્ઞસ્તં પરિગૃહ્યાજુહવુસ્તઁ હુતમસુરા અન્વબુધ્યન્ત તેઽબ્રુવન્નદભન્ન ઇતિ તદસ્યાદાભ્યત્વમથો યદેનાન્ દબ્ધું નાશક્નુવઁસ્તદસ્યાદાભ્યત્વઁ સ એષ ભ્રાતૃવ્યસ્યૈવ દબ્ધ્યૈ ગૃહ્યતે ॥ નિગ્રાભ્યાણાં ગૃહ્ણાતિ સોમો વૈ દધ્નો ગૃહ્ણાતિ સોમો હિ દધિ ચતુસ્સ્રક્તિ પાત્રં ભવતિ ચતસ્રો દિશો દિક્ષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ઘ્નન્તિ વા એતત્ સોમં યદભિષુણ્વન્તિ તસ્યૈષાતિમોક્ષિણી તનૂર્યદાદાભ્યસ્તામેવાન્વહતાઁ હતસ્વર્ગં લોકમભ્યતિમુચ્યતે તદનુ યજમાનો યજ્ઞાત્ સા હિ યજમાનસ્સ હ ત્વા અમુષ્મિંલ્લોકે સર્વતનૂર્યસ્યૈષ ગૃહ્યતે વિ વા એતદ્યજ્ઞં છિનત્તિ યત્ પુરાભિષોતોસ્સઁસ્થાં ગમયતિ યદઁશૂનનભિષુતાનપિસૃજતિ યજ્ઞસ્ય સંતત્યા અવિચ્છેદાય ॥ ન સામાનુક્થોઽગ્રહોઽસ્તીત્યાહુરનાયતનસ્સ ઇતિ ત્રિર્વસુભ્યો અવપથા ઇત્યેતદુક્થમેષાશીર્ગૌરિવીતઁ સામ દેવા વૈ યદ્બ્રહ્મ વ્યભજન્ત તતો યદત્યરિચ્યત તદ્ગૌરિવીતમભવદતિરિક્તં વૈ ગોરિવીતમતિરિક્તા અતિગ્રાહ્યા અતિરિક્તેનૈવાતિરિક્તમાપ્નોતિ યત્ર ગોરિવીતઁ સામ સ્યાત્ તદપિ બહૂનતિગ્રાહ્યાન્ ગૃહ્ણીયાત્ તેનૈવૈનાન્ સામવત ઉક્થવતો નિદાનવત આયતનવતઃ કરોતિ નિદાનવાનાયતનવાન્ ભવતિ ય એવં વેદ

પ્રજાપતેર્જાયમાનાઃ પ્રજા જાતાશ્ચ યા ઇમાઃ। તા અસ્મૈ પ્રતિવેદય ચિકિત્વાઁ અનુમન્યતામ્॥
પશુપતેઃ પશવો વિરૂપાસ્સદૃશા ઉત । તેષાં યં વવ્રિરે દેવાસ્તઁ સ્વરાડનુમન્યતામ્ ॥
પ્રજાનન્તઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તિ પૂર્વે પ્રાણમઙ્ગેભ્યો અધિનિશ્ચરન્તમ્ ।
હુતો યાહિ પથિભિર્દેવયાનૈરોષધીષુ પ્રતિતિષ્ઠા શરીરૈઃ ॥
યે બધ્યમાનમનુબધ્યમાના અન્વૈક્ષન્ત મનસા ચક્ષુષા ચ ।
અગ્નિષ્ટાઁ અગ્રે પ્રમુમોક્તુ દેવઃ પ્રજાપતિઃ પ્રજયા સંવિદાનઃ ॥
ય આરણ્યાઃ પશવો વિશ્વરૂપા વિરૂપાસ્સન્તો બહુધૈકરૂપાઃ।
વાયુષ્ટાઁ અગ્રે પ્રમુમોક્તુ દેવો વિશ્વકર્મા પ્રજયા સંરરાણઃ ॥
યેષામીશે પશુપતિઃ પશૂનાં ચતુષ્પાદ ઉત યે દ્વિપાદઃ ।
નિષ્ક્રીતાસ્તે યજ્ઞિયં ભાગં યન્તુ રાયસ્પોષા યજમાનં વિશન્તુ ॥
પ્રમુઞ્ચમાના ભુવનસ્ય રેતો ગાતું ધત્ત યજમાનાય દેવાઃ ।
ઉપાકૃતઁ શશમાનં યદસ્થાત્ પ્રિયં દેવાનામપ્યેતુ પાથઃ ॥
નાના પ્રાણો યજમાનસ્ય પશુના યજ્ઞો દેવેભિસ્સહ દેવયાનઃ।
સમ્યગાયુર્યજ્ઞો યજ્ઞપતૌ દધાતુ ॥
ઉપેત શમિતારો દેવાનાં દસિતઁ હવિઃ । પશોઃ પાશં પ્રમુઞ્ચત પાશં યજ્ઞપતેરધિ ॥
અદિતિઃ પાશાન્ પ્રમુમોક્ત્વેતાન્નમઃ પશુભ્યઃ પશુપતયેઽસ્તુ ।
યો નો દ્વેષ્ટ્યધરસ્સ પદીષ્ટ તસ્મિન્ પાશાન્ પ્રતિમુઞ્ચામ એતાન્ ॥
ત્વામુ ત્યે દધિરે પ્રથમં વિચક્ષ્યઁ શૃતંકર્તારમુત યજ્ઞિયં ચ ।
અગ્ને સદક્ષસ્સતનૂર્હિ ભૂત્વાથ વહ હવ્યં દેવેભ્યો જાતવેદઃ ॥
જાતવેદો વપયા ગચ્છ દેવાઁસ્ત્વઁ હિ હોતા પ્રથમો બભૂથ ।
ઘૃતસ્યાગ્ને તન્વા સંભવ સત્યાસ્સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ

પ્રજાપતેર્વૈ પશવો જાતાશ્ચ જાયમાનાશ્ચ રુદ્રસ્ય જાતા વ્યૃદ્ધેન વા એષ પશુના ચરતિ ય એતયોસ્સન્તં પશું તમનિર્યાચ્યૈતયોરાલભતે યયોરેવ પશુસ્તયોરેવૈનં નિર્યાચ્ય તેનાનુમતેન પ્રસૂતેનર્ધ્નોત્યેવ જીવન્ પશુસ્સ્વર્ગં લોકં ગમયિતવ્ય ઇત્યાહુર્ન મૃતસ્સ્વર્ગં લોકં ગન્તુમર્હતીતિ પ્રજાનન્તઃ પ્રતિગૃહ્ણન્તિ પૂર્વ ઇતિ જીવન્તમેવૈનઁ સ્વર્ગં લોકં ગમયતિ યે ચ વૈ ગ્રામ્યાઃ પશવો યે ચારણ્યાસ્ત એતમાલભ્યમાનમનુધ્યાયન્તિ સ ઈશ્વરો યજમાનોઽપશુઃ પરાભવિતોર્યે બધ્યમાનમનુબધ્યમાના ય આરણ્યાઃ પશવો વિશ્વરૂપા ઇતિ પશૂનામેવૈષા સંપ્રમુક્તિઃ પઞ્ચૈતાનિ જુહોતિ પાઙ્ક્તાઃ પશવો યાવાનેવ પશુસ્તઁ સ્વર્ગં લોકં ગમયતિ ॥ યદવઘ્રાપયતિ તમેવ નિર્દિષ્ટમાલભતે પશુર્વૈ યજ્ઞો યજ્ઞાત્ સ યજમાન એતત્ પશુમાલભત ઇત્યાહુઃ ક્વૈતર્હિ યજમાનો ભવતીતિ નાના પ્રાણો યજમાનસ્ય પશુનેતિ પ્રાણા એવૈનયોર્વ્યાવર્તયતિ યજ્ઞેન વા એનમેતદ્વ્યર્ધયતિ યન્નાના પ્રાણ ઇત્યાહ સમ્યગાયુર્યજ્ઞો યજ્ઞપતૌ દધાત્વિતિ યજ્ઞેનૈવૈનઁ સમર્ધયત્યધિરજ્જૂ વા એતા અમુષ્મિંલ્લોકે પશુશ્ચ યજમાનશ્ચ યયોરેતેન પાશં ન પ્રમુઞ્ચત્યુપેત શમિતારો દેવાનાં દસિતઁ હવિઃ પશોઃ પાશં પ્રમુઞ્ચત પાશં યજ્ઞપતેરધીતિ પાશમેવૈનયોઃ પ્રમુઞ્ચતિ વરુણપાશઁ સ હ ત્વા અમુષ્મિંલ્લોકેઽપરજ્જુર્યસ્યૈવં ક્રિયતે યદ્યભિચરેદ્યો નો દ્વેષ્ટ્યધરસ્સ પદીષ્ટ તસ્મિન્ પાશાન્ પ્રતિમુઞ્ચામ એતાનિતિ સ્તમ્ભં વા દારુ વાભિદધ્યાત્ પાશમેવાસ્મિન્ પ્રતિમુઞ્ચતિ વરુણપાશમાહવનીયં વા એતદ્વ્યર્ધયતિ યત્ પશુશ્રપણં કરોતિ ત્વામુ ત્યે દધિરે પ્રથમં વિચક્ષ્યમિતિ મેધ્યમેવૈનં યજ્ઞિયં કરોતિ જાતવેદો વપયા ગચ્છ દેવાનિતિ સ્વર્ગમેવૈનં લોકં ગમયતિ યદ્યદ્વા ઋષીણાં ચ દેવાનાં ચ યજ્ઞસ્યાપૂતમાસીત્ તદેતૈરપુનત યદેવાસ્ય યજ્ઞસ્યાપૂતં તદેતૈઃ પુનીત આવ્યં વા એતૈસ્તેઽપાજયઁસ્તદપાવ્યાનામપાવ્યત્વમાવ્યમેવૈતૈરપજયતિ

તૃતીયસ્યાં વૈ દિવિ સોમ આસીત્ તં ગાયત્ર્યાહરત્ તસ્ય પર્ણમચ્છિદ્યત સ પર્ણોઽભવત્ તત્ પર્ણસ્ય પર્ણત્વં તસ્માત્ સર્વે વૃક્ષાઃ પર્ણવન્તોઽથૈષ એવ પર્ણ ઉચ્યતે યત્ પર્ણશાખા ભવતિ તમેવ સોમમવરુન્દ્ધે દેવા વૈ બ્રહ્મન્ સમવદન્ત તત્ પર્ણ ઉપાશૃણોત્ સુશ્રવા વૈ નામૈષ ન બધિરો ભવતિ ય એવં વેદ યત્ પર્ણશાખયા પ્રાર્પયતિ બ્રહ્મણૈવૈનાઃ પ્રાર્પયતિ પ્રજાપતિઃ પશૂનસૃજત તાનયં દેવોઽભ્યમન્યત તઁ શમ્યાશમયત્ તચ્છમ્યાશ્શમીત્વં યચ્છમીશાખયા પ્રાર્પયતિ શાન્ત્યા અપાં વા એતદોષધીનાં તેજો યદ્દર્ભા યદ્દર્ભપિઞ્જૂલૈઃ પ્રાર્પયત્યપામેવૈના ઓષધીનાં તેજસા પ્રાર્પયતીષે ત્વોર્જ ઇતીષમેવોર્જં યજ્ઞે દધાતિ વાયવસ્સ્થૈતિ વાયુર્વા અન્તરિક્ષસ્યાધ્યક્ષોઽન્તરિક્ષદેવત્યાઃ પશવો વાયુરેવૈનાનન્તરિક્ષાય પરિદદાતિ પ્ર વા એનાનેતદાકરોતિ યદ્વાયવસ્સ્થેત્યાહારણ્યસ્યેવ હિ વાયુરુપાયવસ્સ્થેતિ યજમાનાયૈવ પશૂનપાકરોતિ દેવો વસ્સવિતા પ્રાર્પયત્વિતિ પ્રસૂત્યૈ શ્રેષ્ઠતમાય કર્મણ ઇતિ યજ્ઞો વૈ શ્રેષ્ઠતમં કર્માપ્યાયધ્વમઘ્ન્યા દેવભાગમિતિ વત્સેભ્યશ્ચ વા એતા મનુષ્યેભ્યશ્ચ પુરાપ્યાયન્તેઽથૈતર્હિ દેવેભ્ય એવૈના આપ્યાયયતિ પ્રજાવતીરનમીવા અયક્ષ્મા ઇતિ પ્રાવતીરેવૈના અનમીવા અયક્ષ્માઃ કરોતિ । મા વસ્સ્તેન ઈશત માઘશઁસ ઇત્યાશિષમેવાશાસ્તે પરિ વો રુદ્રસ્ય હેતિર્વૃણક્ત્વિતિ રુદ્રમેવ પશુભિઃ પરિવૃણક્ત્યઘાતુકોઽસ્ય રુદ્રઃ પશૂન્ ભવતિ યસ્યૈવં વિદુષો યશ્ચૈવં વિદ્વાન્ હવિષે ગાઃ પ્રાર્પયતિ ધ્રુવા અસ્મિન્ ગોપતૌ સ્યાતેતિ દૃઁહત્યેવૈના બહ્વીરિતિ ભૂમાનમેવૈના ગમયતિ યજમાનસ્ય પશૂન્ પાહીતિ યજમાનસ્ય પશૂનાં ગોપીથાય પ્રતીચીઁ શાખામુપગૂહતિ તસ્માદ્ગ્રામ્યાઃ પશવસ્સાયમારણ્યાદ્ગ્રામમાયન્તિ યત્ પરાચીમુપગૂહેદરણ્યે હીયેરન્

॥ ઇત્યેકોત્તરશતશાખાધ્વર્યુપ્રભેદભિન્ને શ્રીયજુષિ કાઠકે ચરકશાખાયાં મધ્યમિકાયાં પાત્નીવતં નામ ત્રિંશં સ્થાનકં સંપૂર્ણમ્