કાઠકસંહિતા · અધ્યાય 24

અથ ચતુર્વિશં સ્થાનકમ્।
સાક્ષીતિ।
યા શ્યેતાક્ષી કૃષ્ણવાલા કૃષ્ણશફા ન તયા ક્રીણીયાદ્ધતં વા અસ્યા એતત્ પરિપિષ્ટં પિતૃદેવત્યા સા પ્રમાયુકસ્સ્યાદ્યા દ્વિરૂપા ન તયા ક્રીણીયાદ્વાર્ત્રઘ્ની સા જિનાતિ વા જીયતે વોત તયા રાજન્યસ્ય ક્રીણીયાન્ન હિ તસ્યાન્તરાસ્તિ જિનાતિ વા હિ સ જીયતે વા યાધીલોધકર્ણી તયા ષોડશિનં ક્રીણીયાદતિરિક્તં વા એતદ્રૂપાણામતિરિક્તષ્ષોડશ્યતિરિક્તેનૈવાતિરિક્તમાપ્નોતિ યા બભ્રુરેકહાયની તયા ક્રીણીયાદ્વાગ્વૈ સોમક્રયણી પુરુષો વાગ્યદેકહાયન્યા ક્રીણાતિ તસ્માદેકહાયનઃ પુરુષો વાચં વદતિ યજ્જ્યાયસ્યા ક્રીણાતિ તસ્માજ્જ્યાયાન્ વદતિ ॥ છન્દાઁસિ વા અમુષ્માલ્લોકાત્ સોમમાહરન્ ગાયત્રી શ્યેનો ભૂત્વા તં ગન્ધર્વા અન્તરા પર્યમુષ્ણન્ વિશ્વાવસુસ્સ તિસ્રો રાત્રીરુપહૃતોઽવસત્ તસ્માત્ તિસ્રો રાત્રીસ્સોમઃ ક્રીતો વસતિ તં દેવાઃ પુનરયાચન્ત તમેભ્યો ન પુનરદદુસ્તેઽબ્રુવન્ ગવા નિષ્ક્રીણામેતિ તેઽમન્યન્ત યજ્ઞેન વિક્રેષ્યામહે યદ્ગવા નિષ્ક્રેષ્યામ ઇતિ તેઽબ્રુવન્ સ્ત્રીકામા વૈ ગન્ધર્વા વાચઁ સ્ત્રિયં કૃત્વા માયામુપાવાસૃજઁસ્તેઽમન્યન્ત પ્રજયા વ્યક્રેષ્મહિ યે વાચા વ્યક્રેષ્મહીતિ તેઽન્વાર્તીયન્તાસ્માકઁ સોમોઽસ્માકઁ સોમક્રયણીતિ તે ગન્ધર્વા અબ્રુવન્ વિહ્વયામહા ઇતિ તે બ્રહ્મ ગન્ધર્વા અવદન્નગાયન્ દેવાસ્સા દેવાન્ ગાયત ઉપાવર્તત તસ્માદ્ગાયન્તઁ સ્ત્રી કામયતે ન બ્રહ્મ વદન્તમદ્રુહ્યદ્ધિ સા બ્રહ્મણે તસ્માદાહુરક્રીતા સોમેન સોમક્રયણ્યસ્તિ દેવાન્ હિ સા પુનરુપાવર્તતેતિ તેઽબ્રુવન્ સ્ત્રીકામા વૈ ગન્ધર્વા બહુ વૈ ગન્ધર્વેષુ મિથુનીભવન્તી સંભરન્ત્યચારીરપઃ પ્રવિશ્યોદેહીતિ તસ્યા યદ્ધતં પરિપિષ્ટમાસીત્ તજ્જરતી કૂટા ભૂત્વોદૈત્ તેઽબ્રુવન્ પિતૃદેવત્યા વા ઇયમિતિ તસ્માત્ તા પિતૃભ્યો ઘ્નન્તિ તેઽબ્રુવન્ પુનઃ પ્રવિશ્યોદેહીતિ સા પષ્ઠૌહી વાર્ત્રઘ્ની દ્વિરૂપા ભૂત્વોદૈત્ સા તેન રૂપેણાપાસ્પૃણુત તસ્માત્ સા વરોઽતિવરેણ્યો નૈનં વરો હિનસ્તિ ય એવં વિદ્વાન્ વરં વૃણીતે તેઽબ્રુવન્ પુનઃ પ્રવિશ્યોદેહીતિ સા બભ્રુરેકહાયની ભૂત્વોદૈત્ તયાક્રીણઁસ્તસ્માત્ સા સોમક્રયણી તદસ્યા રૂપમ્

સોમક્રયણ્યા તૃતીયસવનમવરુધ્યં પશવો વૈ તૃતીયસવનં યદ્ગવા ક્રીણાતિ તેનૈવ તૃતીયઁ સવનમવરુન્દ્ધે રોહિતે ચર્મન્ મિમીતે તસ્માદ્રોહિતરૂપં પશવો ભૂયિષ્ઠા ન વિચેતવા અનુમન્યેત ન વિચીયમાનસ્યોપદ્રષ્ટા સ્યાત્ સોમ ઓષધીનામધિરાજો ગ્રસિતમસ્ય નિષ્ખિદતિ ક્ષોધુકો ભવતિ તસ્માત્ સોમવિક્રયી ક્ષોધુકોઽપામન્તે ક્રીણાતિ સરસમેવૈનં ક્રીણાતિ હિરણ્યેન ક્રીણાતિ સતેજસમેવૈનં ક્રીણાત્યજયા ક્રીણાતિ સતપસમેવૈનં ક્રીણાતિ ધેન્વા ક્રીણાતિ સાશિરમેવૈનં ક્રીણાત્યનડુહા ક્રીણાતિ વહ્ન્યેવ યજ્ઞસ્યાવરુન્દ્ધે વત્સતરેણ ચ વત્સતર્યા ચ ક્રીણાતિ મિથુનમેવાસ્ય ક્રીણાત્યૃષભેણ ક્રીણાતિ સેન્દ્રમેવૈનં ક્રીણાતિ તદાહુઃ પ્રજાપતિના વા એષ વિક્રીણીતે યદૃષભેણ વિક્રીણીત ઇતિ ય એવ કશ્ચ સાણ્ડસ્સ્યાદરેતાસ્તેન ક્રીણીયાત્ તેનૈવ સેન્દ્રં ક્રીણાતિ ન પ્રજાપતિના વિક્રીણીતે દશભિઃ ક્રીણાતિ દશાક્ષરા વિરાડન્નં વિરાડ્વિરાજ્યેવાન્નાદ્યે પ્રતિતિષ્ઠતિ

જૂરસીતિ વાગ્વૈ સોમક્રયણી જવતે હિ વાચેત્થં ચેત્થં ચ પશ્યન્ સોમક્રયણીં જુહોતિ વાગ્વૈ સોમક્રયણી પશ્યન્નેવૈનાં યચ્છતિ ધૃતા મનસેતિ મનસા હિ વાગ્ધૃતા જુષ્ટા વિષ્ણવ ઇતિ યજ્ઞો વૈ વિષ્ણુર્યજ્ઞાયૈવૈનાં જુષ્ટાં કરોતિ તસ્યાસ્તે સત્યસવસઃ પ્રસવે તન્વો યન્ત્રમશીય સ્વાહેતિ યો વા એતસ્યાસ્તન્વો યન્ત્રમશ્નુતે ભવતિ સ સવિતૃત એવાસ્યાસ્તન્વો યન્ત્રમશ્નુતે સ્વાહાકારેણૈવૈનાં યચ્છત્યમુષ્મા આદિત્યાય પ્રોચ્ય સોમઃ ક્રેતવ્યો દેવ સૂર્ય સોમં ક્રેષ્યામ ઇત્યમુષ્મા એવાદિત્યાય પ્રોચ્ય સોમં ક્રીણાતિ ॥ ચિદસીતિ વાગ્વૈ સોમક્રયણી શાસ્ત્યેવૈનાં તસ્માચ્છિષ્ટાઃ પ્રજા જાયન્તે મના અસીતિ મનસા હિ વાગ્ધૃતા ધીરસીતિ ધ્યાયતે હિ વાચેત્થં ચેત્થં ચ દક્ષિણાસીતિ દક્ષિણા હ્યેષા યજ્ઞિયાસીતિ યજ્ઞિયા હ્યેષા ક્ષત્રિયાસીતિ ક્ષત્રિયા હ્યેષાથો યઁ હ્યેષા જુષતે સ ક્ષત્રિયો ભવત્યદિતિરસ્યુભયતશ્શીર્ષ્ણીત્યદિતિર્હ્યેષોભયતશ્શીર્ષ્ણ્યુભયતો હ્યેષા યજ્ઞં પરિભૂરાદિત્યં પ્રાયણીયં ભવત્યાદિત્યમુદયનીયઁ સા મા સુપ્રાચી સુપ્રતીચી ભવેતિ સુપ્રાચીમેવૈનાઁ સુપ્રતીચીં કુરુતે મિત્રસ્ત્વા પદિ બધ્નાત્વિતિ યત્ પદિ બદ્ધા સ્યાત્ પિતૃદેવત્યા સ્યાદ્વાગ્વૈ સોમક્રયણી વરુણ્યઃ પાશો વાગ્વરુણગૃહીતા ન વદેદ્યત્ કર્ણગૃહીતા સ્યાદ્વાર્ત્રઘ્ની સ્યાદ્યદનાલબ્ધાયતા ॥ મિત્રસ્ત્વા પદિ બધ્નાત્વિતિ બ્રહ્મ વૈ મિત્રો બ્રહ્મણૈવૈનં પદિ બધ્નાતિ પૂષાધ્વનસ્પાત્વિતીયં વૈ પૂષાસ્યા એવૈનાં પરિદદાતીન્દ્રાયાધ્યક્ષાયેતીન્દ્રો વૈ દેવાનામોજિષ્ઠસ્તમેવાસ્યા અધ્યક્ષં કરોત્યનુ ત્વા માતા મન્યતામનુ પિતેતિ પિતા ચ હ્યેતસ્યા માતા ચાનુમન્તારૌ સા દેવિ દેવમચ્છેહીન્દ્રાય સોમમિતિ દેવી હ્યેષા દેવમચ્છૈતીન્દ્રાય સોમં રુદ્રસ્ત્વાવર્તયત્વિતિ રુદ્રો વૈ દેવાનાં ક્ષેપિષ્ઠસ્તમેવાસ્યાઃ પરસ્તાત્ કરોત્યપરાનઁશાય સ્વસ્તિ સોમસખા પુનરેહીતિ પુનરેવાસ્યા આવૃત્તાયૈ સ્વસ્તિ કરોતિ

દક્ષિણેન પદા દક્ષિણાનિ પદાન્યનુનિક્રામતિ તસ્માદક્ષિણોઽર્ધ આત્મનો વીર્યાવત્તરષ્ષટ્ પદાન્યનુનિક્રામતિ ષડૃતવ ઋતુષ્વેવ પ્રતિતિષ્ઠતિ ષટ્ પૃષ્ઠાનિ તાન્યેવાવરુન્દ્ધે સપ્તમં પદમભિગૃહ્ણાતિ સપ્ત ગ્રામ્યાઃ પશવસ્તાનેવાવરુન્દ્ધે સપ્તધેયં વાગ્વદતિ તામેવાપ્નોતિ વસ્ત્ર્યસિ રુદ્રાસીતિ દેવનામાનિ વા એષૈતાનિ પ્રપદ્યત ઇયમસીયમીત્યેવૈતદાહ યદ્યદ્ભવત્યથો વાચ એવૈતત્ સમ્યગુદ્યતે બૃહસ્પતિસ્ત્વા સુમ્ને રમ્ણાતુ રુદ્રો વસુભિરાચક ઇતિ બ્રહ્મ વૈ બૃહસ્પતી રુદ્રો દેવાનામોજિષ્ઠો યા એવ દેવાનામોજિષ્ઠૌ તાભ્યામેનામન્તતો યચ્છતિ ॥ પૃથિવ્યાસ્ત્વા મૂર્ધન્નાજિઘર્મિ દેવયજન ઇત્યેષ હિ પૃથિવ્યા મૂર્ધા યદ્દેવયજનમિડાયાસ્પદે ઘૃતવતિ સ્વહેતીડા વા એષા તસ્યા એતદ્ઘૃતવત્ પદઁ સ્વાહાકારેણૈવૈનાં યચ્છતીદમહં રક્ષસો ગ્રીવા અપિકૃન્તામીતિ ભ્રાતૃવ્યો વૈ રક્ષો ભ્રાતૃવ્યસ્યૈવ ગ્રીવા અપિકૃન્તતિ સ્ફ્યેન પદં પરિલિખતિ બજ્રો વૈ સ્યઃએ પશવઃ પદં વજ્રેણૈવાસ્મૈ પશૂન્ પરિગૃહ્ણાતિ યાવદ્ ઘૃતં વિધાવેત તાવદભિપરિલિખેત્ પશવો વૈ ઘૃતં પશૂનેવાવરુન્દ્ધે સ્થાલ્યાં પદઁ સંવપત્યાદિત્યા વૈ પશવઃ પૃથિવ્યદિતિઃ પૃથિવ્યાસ્સ્થાલી સંભૃતા સ્વ એવૈનાન્ યોનૌ દધાત્યસ્મે રમસ્વાસ્મે તે રાય ઇતિ યત્ ત્વે રાય ઇતિ બ્રૂયાદિતરસ્મૈ પશૂન્ સંપ્રયચ્છેદધ્વર્યુરપશુસ્સ્યાન્મે રાય ઇત્યાત્મન્નેવ પશૂન્ યચ્છતે ॥ વ્યૄદ્ધા વા એષાહુતિર્યામનગ્નૌ જુહોતિ યદ્ધિરણ્યમુપાસ્ય જુહોત્યગ્નિમત્યેવ જુહોતિ સમૃદ્ધ્યા અનગ્નૌ વા એતામાહુતિં જુહોતિ તામીશ્વરાણિ રક્ષાઁસ્યનૂદય્ય હન્તોર્યદપો નિનયતિ શાન્ત્યા એવ રક્ષસામપહત્યા અયોનીન્વા એતત્ પશૂઞ્છુચાર્પયતિ યદેષાં પદં પરિખાયાહરતિ યદપો નિનયતિ પશૂનેવ શુચૌ મુઞ્ચતિ સોમક્રયણ્યા પત્નીઁ સંખ્યાપયતિ પત્ન્યા એવૈષ યજ્ઞસ્યાન્વારમ્ભોઽથો મિથુનમેવ યજ્ઞમુખે દધાતિ પ્રજનનાય ત્વષ્ટૃમન્તસ્ત્વા સપેમેત્યતો હીમાઃ પ્રજાઃ પ્રજાયન્તે પ્રજનનાય

હસ્તે હિરણ્યં કૃત્વા મિમીતે સત્યં વૈ હિરણ્યઁ સત્યેનૈવૈનં મિમીતેઽમૃતં વૈ હિરણ્યમમૃતેનૈવૈનં મિમીત આસ્માકોઽસીતિ સ્વમેવૈનં કુરુતે શુક્રસ્તે ગ્રહ ઇતિ શુક્રમેવાસ્ય ગૃહ્ણાત્યભિ ત્યં દેવઁ સવિતારમિતિ સવિતૃપ્રસૂત એવૈનં દેવતાભિર્મિમીતેઽતિચ્છન્દસા મિમીતે વર્ષ્મ વા એષા છન્દસાં યદતિચ્છન્દા વર્ષ્મૈવૈનૌ ગમયતિ યજ્ઞં ચ યજમાનં ચૈકેકયા મિમીત આસામેવ વીર્યાણ્યાપ્નોતિ તસ્માદિમાઃ કામં ન્યચામ: કામં પ્રસારયામો યત્ સર્વાભિસ્સહ મિમીત હસ્તમાસાં વીર્યમભિસમિયાદઙ્ગુષ્ઠેન પ્રતિમિમીતે તસ્માદેષ એતાસાં વીર્યાણિ પ્રત્યુદેવ સૃજેન્ન ન્યચેદ્યન્યચેત્ પાશં કુર્યાદ્વારુણ્યઃ પાશો વરુણ એનં ગ્રાહુકસ્સ્યાદ્યદુત્સૃજતિ વરુણપાશાદેવાત્માનં પરિવૃણક્તિ ॥ દ્વિર્મિમીતે દ્વે હિ શુક્રિયે સવને દશ કૃત્વો મિમીતે દશાક્ષરા વિરાડન્નં વિરાડ્વિરાજ્યેવાન્નાદ્યે પ્રતિતિષ્ઠતિ યત્ પરિમિતં મિમીત પરિમિતં જીવનઁ સ્યાદપરિમિતં મિમીતે તસ્માદિદમપરિમિતં જીવનં યત્ પરિમિતં મિમીત યજમાનાયૈવ સ્યાદપરિમિતં મિમીતે તેન સદસ્યેભ્યોઽપિ ક્રિયતે પ્રજાભ્યસ્ત્વા પ્રજાસ્ત્વાનુપ્રાણન્ત્વિતિ પ્રજા વા અઁશવઃ પ્રજાસ્વેવ પ્રાણં દધાતિ ચતુર્ગૃહીતમાજ્યં ભવતિ ચતુષ્પાદઃ પશવઃ પશૂનેવાસ્મૈ ગૃહ્ણાત્યેતદ્રૂપા વૈ પશવો યદ્ ઘૃતઁ સરૂપાનેવ પશૂનવરુન્દ્ધે ॥ ઇયં તે શુક્ર તનૂરિદં વર્ચ ઇતિ હિરણ્યં ઘૃતેઽવદધાત્યેષા વા અગ્નેઃ પ્રિયા તનૂર્યદ્ ઘૃતં તેજો હિરણ્યં પ્રિયામેવાસ્ય તન્વં તેજસા સમર્ધયતિ રેતો વૈ હિરણ્યં પશવો ઘૃતં યદ્ધિરણ્યં ઘૃતેઽવદધાતિ પશુષ્વેવ રેતો દધાતિ તસ્માદનસ્થકાદ્રેતસોઽસ્થન્વન્તો ગર્ભાઃ પ્રજાયન્તે બદ્ધ્વાવદધાતિ ગર્ભાણાં ધૃત્યા અપ્રપાદાય નિષ્ટર્ક્યં બધ્નાતિ તસ્માદ્યોનેર્ગર્ભા મુચ્યન્તે યદનિષ્ટર્ક્યં બધ્નીયાન્ન યોનેર્ગર્ભા મુચ્યેરન્ યજુષાવદધાતિ યજુષોદ્ધરતિ યજુષૈવ યુનક્તિ યજુષા વિમુઞ્ચતિ તસ્માત્ પરાચીઃ પ્રજા રેતો દધતેઽર્વાચી: પ્રજાયન્તે

ન પૂર્વસ્મિન્ પદમુપવપેદ્દેવાનાં વા એષ પ્રદગ્ધાહુતીનાં રુદ્રોઽગ્નિઃ પશવઃ પદં રુદ્રાય પશૂનપિદધ્યાદપશુસ્સ્યાદ્ગાર્હપત્ય ઉપવપતિ ગાર્હપત્યં ચ પશવોઽનૂપતિષ્ઠન્ત એષ પશૂનાં યોનિસ્સ્વ એવૈનાન્ યોનૌ દધાતિ યત્ર શાન્તમિવાનઙ્ગારઁ સ્યાત્ તદુપવપેચ્છાન્ત્યા અનુદ્દાહાય સોમં તે ક્રીણામીતિ સોમસ્યૈવૈતદ્રાજ્ઞો વીર્યાણિ મહિમાનં વ્યાચષ્ટે ન કલાશઃ પણેત યત્ કલાશઃ પણતે સોમસ્ય રાજ્ઞો વીર્યમવતિરતિ યજમાનસ્યાવર્તિં વ્યાચષ્ટે ક્ષોધુકો ભવતીયમિતિ બ્રૂયાત્ તસ્યા આત્મા તસ્યા રૂપં તસ્યાઃ પ્રજા તસ્યાઃ પય ઇતિ ન સોમસ્ય રાજ્ઞો વીર્યમવતિરતિ ન યજમાનસ્યાવર્તિં વ્યાચષ્ટેઽક્ષોધુકો ભવતિ । શુક્રં તે શુક્રેણ ક્રીણામિ ચન્દ્રં ચન્દ્રેણામૃતમમૃતેનેતિ શુક્રમેવાસ્ય શુક્રેણ ક્રીણાતિ ચન્દ્રં ચન્દ્રેણામૃતમમૃતેન શક્મ યત્ તે ગોરસ્ને તે ચન્દ્રાણીત્યાત્મન્નેવાસ્ય વીર્યં ધત્તે તેન નિર્વીર્યેણ ભૂતેન વિક્રીણીતે તપસસ્તનૂરસીતિ તપસો હ્યેષા તનૂઃ પ્રજાપતેર્વર્ણ ઇત્યગ્નિર્વૈ પ્રજાપતેરગ્નિજા અજાસ્સહસ્રપોષં પુષ્યન્તીત્યેષા હિ પશૂનાઁ સહસ્રપોષં પુષ્યત્યતો હ્યેષ ત્રીઞ્જનયત્યથો દ્વૌ પરમેણ પશુના ક્રીયસ ઇતિ પરમો હ્યેષા પશૂનામસ્મે તે બન્ધુરિત્યાત્મન્નેવાસ્યા વીર્યં ધત્તે તયા નિર્વીર્યયા ભૂતયા વિક્રીણીતે ॥ છન્દાંસિ વા અમુષ્માલ્લોકાત્ સોમમાહરઁસ્તત્ તમોઽન્તરાધીયત સા ગાયત્ર્યજયા જ્યોતિષોદપતત્ સાસ્યૈ પ્રારોચયદેતર્હિ વા એષ એતસ્મા આહ્રિયતે યર્હિ ક્રીયતે તમ ઇદમન્તરા યદજયા ક્રીણાતિ પ્રૈવાસ્મૈ રોચયતિ મિત્રો ન એહિ સુમિત્રધા ઇતિ વરુણો વા એષ ભૂત્વા યજમાનમભ્યૈતિ મિત્રમેવૈનં કુરુતેઽપોર્ણુતે યથા શ્રેયાઁસમાયાન્તં પાપીયાન્ પ્રત્યપોર્ણુત એવમેવ તદિન્દ્રસ્યોરુમાવિશ દક્ષિણમિતીન્દ્રો વા એતમગ્ર ઊરા આધત્તૈન્દ્રો યજમાનસ્સ્વ એવૈનં યોનૌ દધાતિ સ્વાન્નભ્રાડિતિ સોમક્રયણાનનુદિશત્યેતે વા એતદ્ગન્ધર્વા અગોપાયન્નમુષ્મિંલ્લોકે તં ગાયત્ર્યાહરન્નેષ્ટાપોત્રોઃ પ્રતિ ગોપીથં તસ્માદેતે હોત્રે વ્યૃદ્ધે વ્યૃદ્ધસોમપીથે તસ્માન્ન નેષ્ટ્રા ન પોત્રા ભવિતવ્યં તસ્માદેતૌ સઁસચન્તા ઇવ યજતસ્તમેતેઽન્વાયન્નેતે વા એતસ્ય ગન્ધર્વાઃ પુષ્ટિઁ હરન્તિ તસ્માત્ સોમવિક્રયી ન પુષ્યતિ યદિ કૃચ્છ્રાયેતોપૈવ હરેત્ તેભ્યો હ્યેષ ગન્ધર્વેભ્યોઽધિ ક્રીયત્ત ઉદાયુષેતિ યથાયજુરુર્વન્તરિક્ષં વીહીત્યન્તરિક્ષદેવત્યો હ્યેષ એતર્હ્યપિ પન્થામગન્મહીતિ રક્ષાઁસિ વા એતમેતર્હિ સચન્તે પ્રચ્યુતમિતોઽપ્રાપ્તમદો રક્ષાઁસ્યેવ વૃઞ્જાન એત્યનસાચ્છ યન્તિ મહિમાનમેવાસ્યાચ્છ યન્ત્યનસા વહન્તિ તસ્માદનોવાહ્યમોષધયઃ પચ્યન્તે યચ્છીર્ષ્ણા હરેયુશ્શીર્ષહાર્યમોષધયઃ પચ્યેરન્નદિત્યાસ્ત્વગસ્યદિત્યાસ્સદને સીદેત્યાદિત્યો વૈ સોમઃ પૃથિવ્યદિતિઃ પૃથિવ્યા અનસ્સંભૃતઁ સ્વ એવૈનં યોનૌ દધાતિ વારુણો વૈ સોમસ્તં દેવતયા વ્યર્ધયતિ યન્મિત્રં કરોતિ યદ્વારુણ્યા સાદયતિ સ્વયૈવૈનં દેવતયા સમર્ધયતિ વનેષુ વ્યન્તરિક્ષં તતાનેતિ વાસસા પર્યાનહ્યતિ સર્વદેવત્યં વૈ વાસસ્સર્વાભિરેવૈનં દેવતાભિસ્સમર્ધયતિ સૂર્યસ્ય ચક્ષુરારુહમિતિ કૃષ્ણાજિનં પુરસ્તાત્ પ્રત્યાનહ્યન્તિ રક્ષાઁસિ વા એતમેતર્હિ જિઘાઁસન્તિ સ્વર્ગં લોકમભ્યારોહન્તમસા આદિત્યોઽપરિપરઃ પન્થાસ્તમેવૈનમભ્યારોહયતિ સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ

પ્રચ્યવસ્વ ભુવનસ્પત ઇતિ ભૂતાનાઁ હ્યેષ પતિર્વિશ્વાન્યભિ ધામાનીતિ દેવતા વૈ વિશ્વા ધામાનિ દેવતા એવૈનમભિ પ્રચ્યાવયતિ શ્યેનો ભૂત્વા પરાપતેતિ શ્યેનો વૈ વયસાં ક્ષેપિષ્ઠશ્શ્યેનમેવૈનં કૃત્વા રક્ષાઁસ્યતિસૃજતિ યજમાનસ્ય નો ગૃહે સઁસ્કૃતમિતિ યજમાનાયતનમેવૈનં કરોત્યથો યજમાનસ્યૈવ ગૃહે દેવતાભિસ્સઁસ્કૃતં કુરુતે નમો મિત્રસ્ય વરુણસ્ય ચક્ષસ ઇતિ વરુણો વા એષ ભૂત્વા યજમાનમભ્યેતિ મિત્રમેવૈનં કુરુત આસન્દીમુદ્ગૃહ્ણન્તિ યથા મનુષ્યરાજાયાવસ્થિતાયાસન્દીમુદ્ગૃહ્ણન્ત્યેવમેવ તદગ્નિના પ્રતિતિષ્ઠતેઽગ્નિસ્સર્વા દેવતા દેવતાભિરેવૈનં પ્રતિતિષ્ઠતેઽગ્નીષોમૌ વા એતર્હિ યજમાનમભિ સંધત્તો યત્ પશુના પ્રતિતિષ્ઠતે તમેવાભ્યામપિદધાત્યગ્નીષોમાભ્યાં વા એષ આત્માનં મેધાયાલભતે યો દીક્ષતે યત્ પશુમાલભત આત્માનં તેન નિષ્ક્રીણાતિ યસ્તૂપરશ્શ્મશ્રુણો દ્વિદેવત્યસ્ય રૂપં લોમશઃ પીવા પુરુષરૂપસ્તમાલભેત તસ્ય યોઽશ્નાતિ પુરુષમત્તિ તસ્માત્ તસ્ય નાશિતવ્યં ક્ષુધ્યતિ વૈ દીક્ષિતઃ ક્ષુધ એષ નિષ્ક્રયણ આલભ્યતે તસ્ય યોઽશ્નાતિ ક્ષોધુકો ભવતિ તસ્માત્ તસ્ય નાશિતવ્યમગ્નીષોમાભ્યાં વૈ વીર્યેણેન્દ્રો વૃત્રમહન્ સ એષ વાર્ત્રઘ્નઃ પશુર્વિજિત્યા આલભ્યતે તસ્માદસ્યાશિતવ્યં દેવતા વા એનં પૂર્વેદ્યુરાલભ્યમાનં નાભિપ્રાચ્યવન્ત પરસ્માદ્યજ્ઞક્રતોર્નિરરિષ્યામ ઇતિ તમગ્નીષોમા એવાભિપ્રાચ્યવેતાં પરાચીરિતરા યજ્ઞમભ્યત્યસૃજન્ત તસ્માદેષોઽગ્નીષોમીય આલભ્યતે તસ્માદગ્નીષોમાભ્યાં ગ્રહો ન ગૃહ્યતે॥ તૌ દેવાનુપાવર્તમાનૌ તયોર્યત્ પ્રિયં ધામાસીત્ તદપન્યદધાતાં તદ્દેવા અન્વેષ્ટુમધ્રિયન્ત તે પ્રબાહુગિચ્છન્ત આયઁસ્તે નવં વા ઇદઁ સૃપ્તમિત્યભ્યવાયન્યન્નવમિત્યબ્રુવઁસ્તન્નવનીતસ્ય નવનીતત્વં યત્ સૃપ્તમિતિ તત્ સર્પિષસ્સર્પિષ્ટ્વં યદજોઽવિન્દત્ તદાજ્યસ્યાજ્યત્વં સ ઘૃઙ્ઙકરોત્ તદ્ ઘૃતસ્ય ઘૃતત્વં તસ્માદજો ઘૃઙ્કરિક્રઞ્ચરતિ તત્ પશૂનન્વાકુર્વઁસ્તત્ પશવસ્સમભરઁસ્તેનૈતેન પશુભ્યોઽધિજાયન્તે તા અબ્રુવતાં વાર્યં વૃણાવહા અયમેવ નૌ ભાગધેયમસ્તુ યો નૌ પ્રિયં ધામાવિન્દદિતિ તસ્માદેષોઽગ્નીષોમીય આલભ્યતે તસ્માદસ્યાશિતવ્યં વાર્યવૃતો હિ

વિમુક્તોઽન્યોઽનડ્વાન્ ભવત્યવિમુક્તોઽન્યોઽથાતિથ્યં નિરુપ્યતે યજ્ઞસ્ય સંતત્યા અવિચ્છેદાય યદુભૌ વિમુક્તૌ સ્યાતાં પિતૃદેવત્યઁ હવિસ્સ્યાદ્વિચ્છિન્નો યજ્ઞોઽસંતતોઽનવરુદ્ધો યદુભા અવિમુક્તૌ વાર્ત્રઘ્નઁ હવિસ્સ્યાત્ સંતતો યજ્ઞોઽવિચ્છિન્નોઽવરુદ્ધો યદ્વિમુક્તોઽન્યો ભવત્યવિમુક્તોઽન્યો વાર્ત્રઘ્નઁ હવિર્ભવત્યપિતૃદેવત્યઁ સંતતો યજ્ઞોઽવિચ્છિન્નોઽવરુદ્ધઃ પત્નીમન્વારમ્ભયિત્વા નિર્વપતિ પત્ની વૈ પારીણહ્યસ્યેશેઽનુમતમેવ પ્રસૂતં દેવેભ્યો હવિર્નિર્વપતિ પત્ન્યા એવૈષ યજ્ઞસ્યાન્વારમ્ભોઽથો મિથુનમેવ યજ્ઞમુખે દધાતિ પ્રજનનાય ॥ યાવન્તો વૈ પુણ્યમન્વાયન્તિ સર્વેભ્યસ્તેભ્ય આતિથ્યં ક્રિયતે છન્દાઁસિ સોમં રાજાનં ક્રીતમન્વાયન્ત્યગ્નેસ્તનૂરસિ વિષ્ણવે ત્વેતિ ગાયત્ર્યૈતન્નિર્વપતિ સોમસ્ય તનૂરસિ વિષ્ણવે ત્વેતિ ત્રિષ્ટુભૈતન્નિર્વપત્યતિથેરાતિથ્યમસિ વિષ્ણવે ત્વેતિ જગત્યૈતન્નિર્વપત્યગ્નયે ત્યા રાયસ્પોષદે વિષ્ણવે ત્વેત્યનુષ્ટુભૈતન્નિર્વપતિ શ્યેનાય ત્વા સોમભૃતે વિષ્ણવે ત્વેતિ ગાયત્ર્યૈતન્નિર્વપતિ ગાયત્રી વા એતમાહરદમુષ્માલ્લોકાત્ તસ્માત્ સા પુનર્યામ્ણી તસ્માત્ પુનઃ પ્રયુજ્યતે યચ્છન્દોભિર્નિર્વપતિ ચ્છન્દાઁસ્યેવ ભાગધેયવન્તિ કરોતિ પઞ્ચ કૃત્વો નિર્વપતિ પાઙ્ક્તો યજ્ઞો યજ્ઞમેવાવરુન્દ્ધે વિષ્ણવે ત્વા વિષ્ણવે ત્વેતિ વિષ્ણુર્વા એતર્હિ યજ્ઞો યર્હ્યનિરુક્તસ્તસ્માદ્વૈષ્ણવઃ પુરોડાશો ભવતિ ત્રિકપાલઃ કાર્યસ્સ હિ વૈષ્ણવો યન્નવકપાલસ્તેનૈવ ત્રિકપાલસ્ત્રયો હિ તે ત્રિકપાલા નવકપાલો ભવતિ નવ પ્રાણાઃ પ્રાણૈરેવ યજ્ઞમુખે પ્રૈત્યથો તેજ એવ ત્રિવૃતં યજ્ઞમુખેઽધિવિયાતયતિ યત્ ત્રિકપાલસ્તેન વૈષ્ણવો યત્ ષટ્ તેન ચ્છન્દસાં તેનોભયસ્માન્નૈતિ ॥ પશુરાલભ્યસ્સોમાય રાજ્ઞ ઇત્યાહુર્મનુષ્યરાજાયેન્ન્વૈ પશુરાલભ્યત ઇત્યગ્નિં મન્થન્ત્યાગ્નેયા વૈ પશવસ્તદેવાસ્મૈ પશુમાલભતેઽગ્નિસ્સર્વા દેવતાસ્સર્વા એવ દેવતાસ્સોમાય ચ ચ્છન્દોભ્યશ્ચાગતેભ્યો જનયત્યાશ્વવાલઃ પ્રસ્તારો ભવત્યૈક્ષવા ઉદ્યાવા અશ્વ ઇવ વૈ પ્રજાપતિરાસીત્ તસ્યૈતે વાલા આસન્ યદશ્વવાલા એતૌ બાહૂ યા ઉદ્યાવૌ તં દેવા અન્વારભ્ય સ્વર્ગં લોકમાયન્ યદાશ્વવાલઃ પ્રસ્તારો ભવત્યૈક્ષવા ઉદ્યાવૌ પ્રજાપતિમેવાન્વારભતે સ્વર્ગસ્ય લોકસ્ય સમષ્ટ્યૈ પ્રજાપતેર્વા એતાનિ પક્ષ્માણિ યેઽશ્વવાલા યદાશ્વવાલઃ પ્રસ્તારો ભવતિ પ્રજાપતેરેવાધિ યજ્ઞમુખં પ્રતનુતે ॥ રક્ષાઁસિ વૈ દેવાનાં યજ્ઞમજિઘાઁસઁસ્તાનિ કાર્ષ્મર્યેણાપાઘ્નત યત્ કાર્ષ્મર્મયાઃ પરિધયો ભવન્તિ રક્ષસામપહત્યૈ યદ્યદ્વૈ દેવા એતેનાકુર્વત તેનાર્ધ્નુવઁસ્તદસ્ય કર્મણ્યત્વં કર્મણ્યો વૈ નામૈષ યજ્ઞમુખ એવૈતેનર્ધ્નોતિ સપ્તદશ સામિધેન્યો ભવન્તિ સપ્તદશો બૈ સંવત્સરઃ પઞ્ચર્તવો દ્વાદશ માસા એષ વાવ સ સંવત્સરસ્સંવત્સરાદેવાધિ યજ્ઞમુખં પ્રતનુતે ॥ શિરો વા એતદ્યજ્ઞસ્ય યદાતિથ્યં ગ્રીવા ઉપસદો યત્ સઁસ્થાપયેન્મુખતો યજ્ઞે સઁસ્થાપયેચ્છિરો ગ્રીવાભ્યો યજ્ઞસ્યાવચ્છિન્દ્યાદિડાન્તં ભવતિ શિર એવ ગ્રીવાસુ યજ્ઞસ્ય પ્રતિદધાતિ નવકપાલો ભવતિ તસ્માન્નવધા પુરુષસ્ય શિરો વિષ્યૂતમુપસદો વા એતસ્યાનુયાજાસ્તાનૂનપ્ત્રમાશીસ્તસ્માદનનુયાજં ભવતિ

દેવા વા અન્યોઽન્યસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યાય નાતિષ્ઠન્ત તે ચતુર્ધા વ્યુદક્રામન્નગ્નિર્વસુસ્સોમો રુદ્રૈરિન્દ્રો મરુદ્ભિર્વરુણ આદિત્યસ્તે દેવાઃ પાપીયાઁસોઽભવન્ વસીયાઁસોઽસુરાસ્તેઽવિદુઃ પાપીયાઁસો વૈ ત્યે ભવન્તિ વસીયાઁસોઽસુરા ઇતિ તે પ્રિયાસ્તન્વસ્સમવાદ્યન્ત તે બ્રુવન્નેષાં નસ્તન્ન પારયાદ્યો નોઽન્યોઽન્યસ્મૈ દ્રુહ્યાદિતિ તસ્માત્ સતાનૂનપ્ત્રિણે ન દ્રોગ્ધવૈ યદ્ દ્રુહ્યતિ પ્રિયાયૈ તન્વૈ દ્રુહ્યતિ યત્ તન્વસ્સમવાદ્યન્ત તત્ તાનૂનપ્ત્રસ્ય તાનૂનપ્ત્રત્વં તતો દેવા અભવન્ પરાસુરા અભવન્ ય એવં વિદ્વાઁસ્તાનૂનપ્ત્રમુપૈતિ ભવત્યાત્મના પરાસ્ય ભ્રાતચ્યો ભવત્યસૌ વા આદિત્ય ઇન્દ્રસ્તસ્ય તે શ્રૈષ્ઠ્યાયાતિષ્ઠન્ત તિષ્ઠન્તેઽસ્ય સમાનાશ્શ્રૈષ્ઠ્યાય વ એવં વેદૈતસ્મિન્ વૈ તે તાસ્તન્વસ્સંન્યદધત તસ્માદેષ તેજિષ્ઠં તપતિ તસ્માત્ સૂર્યદેવત્યાસ્સોમા ભૂયિષ્ઠા હૂયન્ત આજ્યેન વૈ વજ્રેણ દેવા વૃત્રમઘ્નન્ સ્રુગ્ભ્યાં બાહુભ્યાં સોમો વૃત્રો ઘ્નન્તિ વા એતત્ સોમં યદસ્યાજ્યેનાન્તિકં જુહ્વત્યઁશુરઁશુસ્તે દેવ સોમાપ્યાયતામિતિ યદેવાસ્ય ઘ્નન્તિ યન્નિતમયન્તિ તદાપ્યાયયન્તિ યન્તિ વા એતેઽસ્માલ્લોકાદ્યે સોમમાપ્યાયયન્ત્યેષ્ટા રાયઃ પ્રેષે ભગાયેત્યસ્મિન્નેવ લોકે પ્રતિતિષ્ઠન્તિ પિતરં ચ વા માતરં ચ હિનસ્તિ યો ગર્ભઁ હન્ત્યનયોર્ગર્ભસ્સોમો રાજા નમો દિવે નમઃ પૃથિવ્યા ઇત્યાભ્યામેવ નિહ્નુતે કિં દીક્ષયા સ્પૃણોતીત્યાહુઃ કિમવાન્તરદીક્ષયેત્યાત્માનમેવ દીક્ષયા સ્પૃણોતિ પ્રજામવાન્તરદીક્ષયા સંતરાં મેખલામાયચ્છતે ॥ કનીયો વ્રતમુપૈતિ તસ્માદાત્મનઃ પ્રજાઁહીયસી યત્ પરસ્સત્યાં વિસૃજતે તસ્માત્ પરોવરીયઃ પ્રજયા પુત્રેણ પૌત્રેણ પ્રથતેઽગ્નિર્વૈ દીક્ષિતશ્શમયન્ત્યગ્નિમાપો મદન્તીનાં માર્જયતે મદન્તીનાં વ્રતયત્યશાન્ત્યૈ શાન્તિઆર્હ્યાપોઽથો તેજ એવાત્મન્ ભૂયસ્સમાધત્તે ન વા એતેન હુતં વ્રતયિતવ્યં નાહુતં યો દીક્ષિતોઽગ્નિર્વૈ રુદ્રોઽગ્નિનૈષ તન્વં વિપરિધત્તે યા તે અગ્ને રુદ્રિયા તનૂરિતિ વ્રતયતિ સ્વાયામેવ દેવતાયાઁ હુતં વ્રતયતિ તેનાસ્ય ન હુતં ભવતિ નાહુતમ્

દેવાશ્ચ વા અસુરાશ્ચ સંયત્તા આસઁસ્તેષામસુરાણામિમાઃ પુર આસન્નયસ્મયીયં રજતાન્તરિક્ષઁ હરિણી દ્યૌસ્તે દેવાસ્સંઘાતઁ સંઘાતં પરાજયન્ત તેઽવિદુરનાયતના હિ વૈ સ્મસ્તસ્માત્ પરાજયામદ ઇતિ ત એતાઃ પુરઃ પ્રત્યકુર્વત હવિર્ધાનં દિવ આગ્નીધ્રમન્તરિક્ષાત્ સદઃ પૃથિવ્યાસ્તેઽબ્રવન્નુપસદમુપાયામોપસદા વૈ મહાપુરં જયન્તીતિ ત ઉપસદમુપાયઁસ્તાનુપસદ્ભિરેવૈભ્યો લોકેભ્યો નિરઘ્નઁસ્તસ્માદાહુરુપસદા વૈ મહાપુરં જયન્તીતિ ત એભ્યો લોકેભ્યો નિર્હતા ઋતૂન્ પ્રાવિશઁસ્તે ષડુપાયઁસ્તાનુપસદ્ભિરેવર્તુભ્યો નિરઘ્નન્ દ્વાભ્યામમુમાલ્લોકાદ્ દ્વાભ્યામન્તરિક્ષાદ્ દ્વાભ્યાં પૃથિવ્યાસ્ત ઋતુભ્યો નિર્હતાસ્સંવત્સરં પ્રાવિશઁસ્તે દ્વાદશોપાયઁસ્તાનુપસદ્ભિરેવ સંવત્સરાન્નિરઘ્નઁશ્ચતસૃભિરમુષ્માલ્લોકાચ્ચતસૃભિરન્તરિક્ષાચ્ચતસૃભિઃ પૃથિવ્યાસ્તે સંવત્સરાન્નિર્હતા અહોરાત્રે પ્રાવિશઁસ્તે યત્ સાયમુપાયઁસ્તેનૈનાન્ રાત્ર્યા અનુદન્ત યત્ પ્રાતસ્તેનાહ્નસ્તસ્માદ્ગૌસ્સાયં પ્રાતસ્તનમાપ્યાયતે પ્રાતસ્સાયન્તનં તાનુપસદ્ભિરેવૈભ્યો લોકેભ્યો નુદમાના આયઁસ્તતો દેવા અભવન્ પરાસુરા અભવન્ સર્વેભ્ય એવૈભ્યો લોકેભ્યો ભ્રાતૃવ્યં નુદમાન એતિ ય એવં વિદ્વાનુપસદ ઉપૈતિ ભવત્યાત્મના પરાસ્ય ભ્રાતૃવ્યો ભવતિ ॥ ન દ્વાદશાગ્નિષ્ટોમસ્ય કુર્યાદશાન્તા નિર્મૃજ્યુર્ન તિસ્રોઽહીનસ્યોપરિષ્ટાદ્યજ્ઞક્રતુર્ગરીયાનભિષીદેદ્ગ્રીવા નિશ્શૃણીયાદાર્તિમાર્છેદ્ દ્વાદશાહીનસ્ય કુર્યાચ્છાન્ત્યા અનિર્માર્ગાય તિસ્રોઽગ્નિષ્ટોમસ્ય પ્રત્યુત્તબ્ધ્યૈ સયત્વાય તે દેવા અસુર્યાનિમાંલ્લોકાન્નાન્વવૈતુમધૃષ્ણુવઁસ્તાનગ્નિના મુખેનાન્વવાયન્ યદગ્નિમન્ત્યુપસદાં પ્રતીકાનિ ભવન્તિ યથા ક્ષેત્રપતિઃ ક્ષેત્રેઽન્વવનયત્યેવમેવૈતદગ્નિના મુખેનેમાંલ્લોકાનભિજયન્તો યન્તિ યો હ વૈ દેવાન્ સાધ્યાન્ વેદ સિધ્યત્યસ્મા ઇમે વાવ લોકા દેવાસ્સાધ્યાસ્સિદ્ધઁ હ્યસ્યૈ સિદ્ધમસ્મૈ સિદ્ધમમુષ્મૈ ય એવં વેદ સિધ્યત્યસ્મૈ

॥ ઇતિ શ્રીયજુષિ કાઠકે ચરકશાખાયાં મધ્યમિકાયાં સાક્ષીતિ નામ ચતુર્વિંશં સ્થાનકં સંપૂર્ણમ્