કઠોપનિષદ · અધ્યાય 5

॥ ઇતિ ચતુર્થી વલ્લી ॥
પુરમ્ એકાદશદ્વારમ્ અજસ્યાવક્રચેતસઃ ।
અનુષ્ઠાય ન શોચતિ વિમુક્તશ્ ચ વિમુચ્યતે ॥
એતદ્ વૈ તત્

હંસઃ શુચિષદ્ વસુર્ અન્તરિક્ષસદ્ ધોતા વેદિષદ્ અતિથિર્ દુરોણસત્ ।
નૃષદ્ વરસદ્ ઋતસદ્ વ્યોમસદ્ અબ્જા ગોજા ઋતજા અદ્રિજા ઋતં બૃહત્

ઊર્ધ્વં પ્રાણમ્ ઉન્નયતિ અપાનં પ્રત્યગ્ અસ્યતિ ।
મધ્યે વામનમ્ આસીનં વિશ્વે દેવા ઉપાસતે

અસ્ય વિસ્રંસમાનસ્ય શરીરસ્થસ્ય દેહિનઃ ।
દેહાદ્ વિમુચ્યમાનસ્ય કિમ્ અત્ર પરિશિષ્યતે ॥
એતદ્ વૈ તત્

ન પ્રાણેન નાપાનેન મર્ત્યો જીવતિ કશ્ચન ।
ઇતરેણ તુ જીવન્તિ યસ્મિન્ન્ એતાવ્ ઉપાશ્રિતૌ

હન્ત ત ઇદં પ્રવક્ષ્યામિ ગુહ્યં બ્રહ્મ સનાતનમ્ ।
યથા ચ મરણં પ્રાપ્ય આત્મા ભવતિ ગૌતમ

યોનિમ્ અન્યે પ્રપદ્યન્તે શરીરત્વાય દેહિનઃ ।
સ્થાણુમ્ અન્યે ઽનુસંયન્તિ યથાકર્મ યથાશ્રુતમ્

ય એષ સુપ્તેષુ જાગર્તિ કામં કામં પુરુષો નિર્મિમાણઃ ।
તદ્ એવ શુક્રં તદ્ બ્રહ્મ તદ્ એવામૃતમ્ ઉચ્યતે ।
તસ્મિંલ્ લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદ્ ઉ નાત્યેતિ કશ્ચન ॥
એતદ્ વૈ તત્

અગ્નિર્ યથૈકો ભુવનં પ્રવિષ્ટો રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ ।
એકસ્ તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બહિશ્ ચ

વાયુર્ યથૈકો ભુવનં પ્રવિષ્ટો રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બભૂવ ।
એકસ્ તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા રૂપં રૂપં પ્રતિરૂપો બહિશ્ ચ

સૂર્યો યથા સર્વલોકસ્ય ચક્ષુર્ ન લિપ્યતે ચાક્ષુષૈર્ બાહ્યદોષૈઃ ।
એકસ્ તથા સર્વભૂતાન્તરાત્મા ન લિપ્યતે લોકદુઃખેન બાહ્યઃ

એકો વશી સર્વભૂતાન્તરાત્મા એકં રૂપં બહુધા યઃ કરોતિ ।
તમ્ આત્મસ્થં યે ઽનુપશ્યન્તિ ધીરાસ્ તેષાં સુખં શાશ્વતં નેતરેષામ્

નિત્યો ઽનિત્યાનાં ચેતનશ્ ચેતનાનામ્ એકો બહૂનાં યો વિદધાતિ કામાન્ ।
તમ્ આત્મસ્થં યે ઽનુપશ્યન્તિ ધીરાસ્ તેષં શાન્તિઃ શાશ્વતી નેતરેષામ્

તદ્ એતદ્ ઇતિ મન્યન્તે ઽનિર્દેશ્યં પરમં સુખમ્ ।
કથં નુ તદ્ વિજાનીયાં કિમ્ ઉ ભાતિ વિભાતિ વા

ન તત્ર સૂર્યો ભાતિ ન ચન્દ્રતારકં નેમા વિદ્યુતો ભાન્તિ કુતો ઽયમ્ અગ્નિઃ ।
તમ્ એવ ભાન્તમ્ અનુ ભાતિ સર્વં તસ્ય ભાસા સર્વમ્ ઇદં વિભાતિ