કઠોપનિષદ · અધ્યાય 6

॥ ઇતિ પઞ્ચમી વલ્લી ॥
ઊર્ધ્વમૂલો અવાક્શાખ એષો ઽશ્વત્થઃ સનાતનઃ ।
તદ્ એવ શુક્રં તદ્ બ્રહ્મ તદ્ એવામૃતમ્ ઉચ્યતે ।
તસ્મિંલ્ લોકાઃ શ્રિતાઃ સર્વે તદ્ ઉ નાત્યેતિ કશ્ચન ॥
એતદ્ વૈ તત્

યદ્ ઇદં કિંચ જગત્ સર્વં પ્રાણ એજતિ નિઃસૃતમ્ ।
મહદ્ ભયં વજ્રમ્ ઉદ્યતં ય એતદ્ વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તિ

ભયાદ્ અસ્યાગ્નિસ્ તપતિ ભયાત્ તપતિ સૂર્યઃ ।
ભયાદ્ ઇન્દ્રશ્ ચ વાયુશ્ ચ મૃત્યુર્ ધાવતિ પઞ્ચમઃ

ઇહ ચેદ્ અશકદ્ બોદ્ધું પ્રાક્શરીરસ્ય વિસ્રસઃ ।
તતઃ સર્ગેષુ લોકેષુ શરીરત્વાય કલ્પતે

યથાદર્શે તથાત્મનિ યથા સ્વપ્ને તથા પિતૃલોકે ।
યથાપ્સુ પરીવ દદૃશે તથા ગન્ધર્વલોકે છાયાતપયોર્ ઇવ બ્રહ્મલોકે

ઇન્દ્રિયાણાં પૃથગ્ભાવમ્ ઉદયાસ્તમયૌ ચ યત્ ।
પૃથગ્ ઉત્પદ્યમાનાનાં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરં મનો મનસઃ સત્ત્વમ્ ઉત્તમમ્ ।
સત્ત્વાદ્ અધિ મહાનાત્મા મહતો ઽવ્યક્તમ્ ઉત્તમમ્

અવ્યક્તાત્ તુ પરઃ પુરુષો વ્યાપકો ઽલિઙ્ગ એવ ચ ।
યં જ્ઞાત્વા મુચ્યતે જન્તુર્ અમૃતત્વં ચ ગચ્છતિ

ન સંદૃશે તિષ્ઠતિ રૂપમ્ અસ્ય ન ચક્ષુષા પશ્યતિ કશ્ચનૈનમ્ ।
હૃદા મનીષા મનસાભિકૢપ્તો ય એતદ્ વિદુર્ અમૃતાસ્ તે ભવન્તિ

યદા પઞ્ચાવતિષ્ઠન્તે જ્ઞાનાનિ મનસા સહ ।
બુદ્ધિશ્ ચ ન વિચેષ્ટતિ તામ્ આહુઃ પરમાં ગતિમ્

તાં યોગમ્ ઇતિ મન્યન્તે સ્થિરામ્ ઇન્દ્રિયધારણામ્ ।
અપ્રમત્તસ્ તદા ભવતિ યોગો હિ પ્રભવાપ્યયૌ

નૈવ વાચા ન મનસા પ્રાપ્તું શક્યો ન ચક્ષુષા ।
અસ્તીતિ બ્રુવતો ઽન્યત્ર કથં તદ્ ઉપલભ્યતે

અસ્તીત્ય્ એવોપલબ્ધવ્યસ્ તત્ત્વભાવેન ચોભયોઃ ।
અસ્તીત્ય્ એવોપલબ્ધસ્ય તત્ત્વભાવઃ પ્રસીદતિ

યદા સર્વે પ્રમુચ્યન્તે કામા યે ઽસ્ય હૃદિ શ્રિતાઃ ।
અથ મર્ત્યો ઽમૃતો ભવત્ય્ અત્ર બ્રહ્મ સમશ્નુતે

યદા સર્વે પ્રભિદ્યન્તે હૃદયસ્યેહ ગ્રન્થયઃ ।
અથ મર્ત્યો ઽમૃતો ભવત્ય્ એતાવદ્ ધ્ય્ અનુશાસનમ્

શતં ચૈકા ચ હૃદયસ્ય નાડ્યસ્ તાસાં મૂર્ધાનમ્ અભિનિઃસૃતૈકા ।
તયોર્ધ્વમ્ આયન્ન્ અમૃતત્વમ્ એતિ વિષ્વઙ્ઙ્ અન્યા ઉત્ક્રમણે ભવતિ

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો ઽન્તરાત્મા સદા જનાનાં હૃદયે સંનિવિષ્ટઃ ।
તં સ્વાચ્ છરીરાત્ પ્રવૃહેન્ મુઞ્જાદ્ ઇવેષીકાં ધૈર્યેણ ।
તં વિદ્યાચ્ છુક્રમ્ અમૃતં તં વિદ્યાચ્ છુક્રમ્ અમૃતમ્ ઇતિ

મૃત્યુપ્રોક્તાં નચિકેતો ઽથ લબ્ધ્વા વિદ્યામ્ એતાં યોગવિધિં ચ કૃત્સ્નમ્ ।
બ્રહ્મપ્રાપ્તો વિરજો ઽભૂદ્ વિમૃત્યુર્ અન્યો ઽપ્ય્ એવં યો વિદ્ અધ્યાત્મમ્ એવ