કઠોપનિષદ · અધ્યાય 4

॥ ઇતિ તૃતીયા વલ્લી ॥
પરાઞ્ચિ ખાનિ વ્યતૃણત્ સ્વયંભૂસ્ તસ્માત્ પરાઙ્ પશ્યતિ નાન્તરાત્મન્ ।
કશ્ચિદ્ ધીરઃ પ્રત્યગ્ આત્માનમ્ ઐક્ષદ્ આવૃત્તચક્ષુર્ અમૃતત્વમ્ ઇચ્છન્

પરાચઃ કામાન્ અનુયન્તિ બાલાસ્ તે મૃત્યોર્ યન્તિ વિતતસ્ય પાશમ્ ।
અથ ધીરા અમૃતત્વં વિદિત્વા ધ્રુવમ્ અધ્રુવેષ્વ્ ઇહ ન પ્રાર્થયન્તે

યેન રૂપં રસં ગન્ધં શબ્દાન્ સ્પર્શીંશ્ ચ મૈથુનાન્ ।
એતેનૈવ વિજાનાતિ કિમ્ અત્ર પરિશિષ્યતે ॥
એતદ્ વૈ તત્

સ્વપ્નાન્તં જાગરિતાન્તં ચોભૌ યેનાનુપશ્યતિ ।
મહાન્તં વિભુમ્ આત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

ય ઇમં મધ્વદં વેદ આત્માનં જીવમ્ અન્તિકાત્ ।
ઈશાનં ભૂતભવ્યસ્ય ન તતો વિજુગુપ્સતે ॥
એતદ્ વૈ તત્

યઃ પૂર્વં તપસો જાતમ્ અદ્ભ્યઃ પૂર્વમ્ અજાયત ।
ગુહાં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તં યો ભૂતેભિર્ વ્યપશ્યત ॥
એતદ્ વૈ તત્

યા પ્રાણેન સંભવતિ અદિતિર્ દેવતામયી ।
ગુહાં પ્રવિશ્ય તિષ્ઠન્તીં યા ભૂતેભિર્ વ્યજાયત ॥
એતદ્ વૈ તત્

અરણ્યોર્ નિહિતો જાતવેદા ગર્ભ ઇવ સુભૃતો ગર્ભિણીભિઃ ।
દિવેદિવ ઈડ્યો જાગૃવદ્ભિર્ હવિષ્મદ્ભિર્ મનુષ્યેભિર્ અગ્નિઃ ॥
એતદ્ વૈ તત્

યતશ્ ચોદેતિ સૂર્યો અસ્તં યત્ર ચ ગચ્છતિ ।
તં દેવાઃ સર્વે અર્પિતાસ્ તદ્ ઉ નાત્યેતિ કશ્ચન ॥
એતદ્ વૈ તત્

યદ્ એવેહ તદ્ અમુત્ર યદ્ અમુત્ર તદ્ અન્વ્ ઇહ ।
મૃત્યોઃ સ મૃત્યુમ્ આપ્નોતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ

મનસૈવેદમ્ આપ્તવ્યં નેહ નાનાસ્તિ કિંચન ।
મૃત્યોઃ સ મૃત્યું ગચ્છતિ ય ઇહ નાનેવ પશ્યતિ

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો મધ્ય આત્મનિ તિષ્ઠતિ ।
ઈશાનો ભૂતભવ્યસ્ય ન તતો વિજુગુપ્સતે ॥
એતદ્ વૈ તત્

અઙ્ગુષ્ઠમાત્રઃ પુરુષો જ્યોતિર્ ઇવ અધૂમકઃ ।
ઈશાનો ભૂતભવ્યસ્ય સ એવાદ્ય સ ઉ શ્વઃ ॥
એતદ્ વૈ તત્

યથોદકં દુર્ગે વૃષ્ટં પર્વતેષુ વિધાવતિ ।
એવં ધર્માન્ પૃથક્ પશ્યંસ્ તાન્ એવાનુ વિધાવતિ

યથોદકં શુદ્ધે શુદ્ધમ્ આસિક્તં તાદૃગ્ એવ ભવતિ ।
એવં મુનેર્ વિજાનત આત્મા ભવતિ ગૌતમ