કઠોપનિષદ · અધ્યાય 3

॥ ઇતિ દ્વિતીયા વલ્લી ॥
ઋતં પિબન્તૌ સુકૃતસ્ય લોકે ગુહાં પ્રવિષ્ટૌ પરમે પરાર્ધે ।
છાયાતપૌ બ્રહ્મવિદો વદન્તિ પઞ્ચાગ્નયો યે ચ ત્રિણાચિકેતાઃ

યઃ સેતુર્ ઈજાનાનામ્ અક્ષરં બ્રહ્મ યત્ પરમ્ ।
અભયં તિતીર્ષતાં પારં નાચિકેતં શકેમહિ

આત્માનં રથિનં વિદ્ધિ શરીરં રથમ્ એવ તુ ।
બુદ્ધિં તુ સારથિં વિદ્ધિ મનઃ પ્રગ્રહમ્ એવ ચ

ઇન્દ્રિયાણિ હયાન્ આહુર્ વિષયાંસ્ તેષુ ગોચરાન્ ।
આત્મેન્દ્રિયમનોયુક્તં ભોક્તેત્ય્ આહુર્ મનીષિણઃ

યસ્ ત્વ્ અવિજ્ઞાનવાન્ ભવત્ય્ અયુક્તેન મનસા સદા ।
તસ્યેન્દ્રિયાણ્ય્ અવશ્યાનિ દુષ્ટાશ્વા ઇવ સારથેઃ

યસ્ તુ વિજ્ઞાનવાન્ ભવતિ યુક્તેન મનસા સદા ।
તસ્યેન્દ્રિયાણિ વશ્યાનિ સદશ્વા ઇવ સારથેઃ

યસ્ ત્વ્ અવિજ્ઞાનવાન્ ભવત્ય્ અમનસ્કઃ સદાશુચિઃ ।
ન સ તત્ પદમ્ આપ્નોતિ સંસારં ચાધિગચ્છતિ

યસ્ તુ વિજ્ઞાનવાન્ ભવતિ સમનસ્કઃ સદા શુચિઃ ।
સ તુ તત્ પદમ્ આપ્નોતિ યસ્માદ્ ભૂયો ન જાયતે

વિજ્ઞાનસારથિર્ યસ્ તુ મનઃ પ્રગ્રહવાન્ નરઃ ।
સો ઽધ્વનઃ પારમ્ આપ્નોતિ તદ્ વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

ઇન્દ્રિયેભ્યઃ પરા હ્ય્ અર્થા અર્થેભ્યશ્ ચ પરં મનઃ ।
મનસસ્ તુ પરા બુદ્ધિર્ બુદ્ધેર્ આત્મા મહાન્ પરઃ

મહતઃ પરમ્ અવ્યક્તમ્ અવ્યક્તાત્ પુરુષઃ પરઃ ।
પુરુશાન્ ન પરં કિંચિત્ સા કાષ્ઠા સા પરા ગતિઃ

એષ સર્વેષુ ભૂતેષુ ગૂઢો ઽત્મા ન પ્રકાશતે ।
દૃષ્યતે ત્વ્ અગ્ર્યયા બુદ્ધ્યા સૂક્ષ્મયા સૂક્ષ્મદર્શિભિઃ

યચ્છેદ્ વાઙ્મનસી પ્રાજ્ઞસ્ તદ્ યચ્છેજ્ જ્ઞાન આત્મનિ ।
જ્ઞાનમ્ આત્મનિ મહતિ નિયચ્છેત્ તદ્ યચ્છેચ્ છાન્ત આત્મનિ

ઉત્તિષ્ઠત જાગ્રત પ્રાપ્ય વરાન્ નિબોધત ।
ક્ષુરસ્ય ધારા નિશિતા દુરત્યયા દુર્ગં પથસ્ તત્ કવયો વદન્તિ

અશબ્દમ્ અસ્પર્શમ્ અરૂપમ્ અવ્યયં તથારસં નિત્યમ્ અગન્ધવચ્ ચ યત્ ।
અનાદ્ય્ અનન્તં મહતઃ પરં ધ્રુવં નિચાય્ય તન્ મૃત્યુમુખાત્ પ્રમુચ્યતે

નાચિકેતમ્ ઉપાખ્યાનં મૃત્યુપ્રોક્તં સનાતનમ્ ।
ઉક્ત્વા શ્રુત્વા ચ મેધાવી બ્રહ્મલોકે મહીયતે

ય ઇમં પરમં ગુહ્યં શ્રાવયેદ્ બ્રહ્મસંસદિ ।
પ્રયતઃ શ્રાદ્ધકાલે વા તદ્ આનન્ત્યાય કલ્પતે ।
તદ્ આનન્ત્યાય કલ્પત ઇતિ