કઠોપનિષદ · અધ્યાય 2

॥ ઇતિ પ્રથમા વલ્લી ॥
અન્યચ્ છ્રેયો ઽન્યદ્ ઉતૈવ પ્રેયસ્ તે ઉભે નાનાર્થે પુરુષં સિનીતઃ ।
તયોઃ શ્રેય આદદાનસ્ય સાધુ ભવતિ હીયતે ઽર્થાદ્ ય ઉ પ્રેયો વૃણીતે

શ્રેયશ્ ચ પ્રેયશ્ ચ મનુષ્યમ્ એતસ્ તૌ સંપરીત્ય વિવિનક્તિ ધીરઃ ।
શ્રેયો હિ ધીરો ઽભિ પ્રેયસો વૃણીતે પ્રેયો મન્દો યોગક્ષેમાદ્ વૃણીતે

સ ત્વં પ્રિયાન્ પ્રિયરૂપાંશ્ ચ કામાન્ અભિધ્યાયન્ નચિકેતો ઽત્યસ્રાક્ષીઃ ।
નૈતાં સૃઙ્કાં વિત્તમયીમ્ અવાપ્તો યસ્યાં મજ્જન્તિ બહવો મનુષ્યાઃ

દૂરમ્ એતે વિપરીતે વિષૂચી અવિદ્યા યા ચ વિદ્યેતિ જ્ઞાતા ।
વિદ્યાભીપ્સિનં નચિકેતસં મન્યે ન ત્વા કામા બહવો ઽલોલુપન્ત

અવિદ્યાયામ્ અન્તરે વર્તમાનાઃ સ્વયં ધીરાઃ પણ્ડિતં મન્યમાનાઃ ।
દન્દ્રમ્યમાણાઃ પરિયન્તિ મૂઢા અન્ધેનૈવ નીયમાના યથાન્ધાઃ

ન સામ્પરાયઃ પ્રતિભાતિ બાલં પ્રમાદ્યન્તં વિત્તમોહેન મૂઢમ્ ।
અયં લોકો નાસ્તિ પર ઇતિ માની પુનઃ પુનર્ વશમ્ આપદ્યતે મે

શ્રવણાયાપિ બહુભિર્ યો ન લભ્યઃ શૃણ્વન્તો ઽપિ બહવો યં ન વિદ્યુઃ ।
આશ્ચર્યો વક્તા કુશલો ઽસ્ય લબ્ધા આશ્ચર્યો જ્ઞાતા કુશલાનુશિષ્ટઃ

ન નરેણાવરેણ પ્રોક્ત એષ સુવિજ્ઞેયો બહુધા ચિન્ત્યમાનઃ ।
અનન્યપ્રોક્તે ગતિર્ અત્ર નાસ્ત્ય્ અણીયાન્ હ્ય્ અતર્ક્યમ્ અણુપ્રમાણાત્

નૈષા તર્કેણ મતિર્ આપનેયા પ્રોક્તાન્યેનૈવ સુજ્ઞાનાય પ્રેષ્ઠ ।
યાં ત્વમ્ આપઃ સત્યધૃતિર્ બતાસિ ત્વાદૃઙ્ નો ભૂયાન્ નચિકેતઃ પ્રેષ્ટા

જાનામ્ય્ અહં શેવધિર્ ઇત્ય્ અનિત્યં ન હ્ય્ અધ્રુવૈઃ પ્રાપ્યતે હિ ધ્રુવં તત્ ।
તતો મયા નાચિકેતશ્ ચિતો ઽગ્નિર્ અનિત્યૈર્ દ્રવ્યૈઃ પ્રાપ્તવાન્ અસ્મિ નિત્યમ્

કામસ્ય આપ્તિં જગતઃ પ્રતિષ્ઠાં ક્રતોર્ અનન્ત્યમ્ અભયસ્ય પારમ્ ।
સ્તોમમહદ્ ઉરુગાયં પ્રતિષ્ઠાં દૃષ્ટ્વા ધૃત્યા ધીરો નચિકેતો ઽત્યસ્રાક્ષીઃ

તં દુર્દર્શં ગૂઢમ્ અનુપ્રવિષ્ટં ગુહાહિતં ગહ્વરેષ્ઠં પુરાણમ્ ।
અધ્યાત્મયોગાધિગમેન દેવં મત્વા ધીરો હર્ષશોકૌ જહાતિ

એતચ્ છ્રુત્વા સંપરિગૃહ્ય મર્ત્યઃ પ્રવૃહ્ય ધર્મ્યમ્ અણુમ્ એતમ્ આપ્ય ।
સ મોદતે મોદનીયં હિ લબ્ધ્વા વિવૃતં સદ્મ નચિકેતસં મન્યે

અન્યત્ર ધર્માદ્ અન્યત્રાધર્માદ્ અન્યત્રાસ્માત્ કૃતાકૃતાત્ ।
અન્યત્ર ભૂતાચ્ ચ ભવ્યાચ્ ચ યત્ તત્ પશ્યસિ તદ્ વદ

સર્વે વેદા યત્ પદમ્ આમનન્તિ તપાંસિ સર્વાણિ ચ યદ્ વદન્તિ ।
યદ્ ઇચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ તત્ તે પદં સંગ્રહેણ બ્રવીમિ ॥
ઓમ્ ઇત્ય્ એતત્

એતદ્ ધ્ય્ એવાક્ષરં બ્રહ્મ એતદ્ ધ્ય્ એવાક્ષરં પરમ્ ।
એતદ્ ધ્ય્ એવાક્ષરં જ્ઞાત્વા યો યદ્ ઇચ્છતિ તસ્ય તત્

એતદ્ આલમ્બનં શ્રેષ્ઠમ્ એતદ્ આલમ્બનં પરમ્ ।
એતદ્ આલમ્બનં જ્ઞાત્વા બ્રહ્મલોકે મહીયતે

ન જાયતે મ્રિયતે વા વિપશ્ચિન્ નાયં કુતશ્ચિન્ ન બભૂવ કશ્ચિત્ ।
અજો નિત્યઃ શાશ્વતો ઽયં પુરાણો ન હન્યતે હન્યમાને શરીરે

હન્તા ચેન્ મન્યતે હન્તું હતશ્ ચેન્ મન્યતે હતમ્ ।
ઉભૌ તૌ ન વિજાનીતો નાયં હન્તિ ન હન્યતે

અણોર્ અણીયાન્ મહતો મહીયાન્ આત્માસ્ય જન્તોર્ નિહિતો ગુહાયામ્ ।
તમ્ અક્રતુઃ પશ્યતિ વીતશોકો ધાતુપ્રસાદાન્ મહિમાનમ્ આત્મનઃ

આસીનો દૂરં વ્રજતિ શયાનો યાતિ સર્વતઃ ।
કસ્ તં મદામદં દેવં મદ્ અન્યો જ્ઞાતુમ્ અર્હતિ

અશરીરં શરીરેષુ અનવસ્થેષ્વ્ અવસ્થિતમ્ ।
મહાન્તં વિભુમ્ આત્માનં મત્વા ધીરો ન શોચતિ

નાયમ્ આત્મા પ્રવચનેન લભ્યો ન મેધયા ન બહુના શ્રુતેન ।
યમ્ એવૈષ વૃણુતે તેન લભ્યસ્ તસ્યૈષ આત્મા વિવૃણુતે તનૂં સ્વામ્

નાવિરતો દુશ્ચરિતાન્ નાશાન્તો નાસમાહિતઃ ।
નાશાન્તમાનસો વાપિ પ્રજ્ઞાનેનૈનમ્ આપ્નુયાત્

યસ્ય બ્રહ્મ ચ ક્ષત્રં ચ ઉભે ભવત ઓદનઃ ।
મૃત્યુર્ યસ્યોપસેચનં ક ઇત્થા વેદ યત્ર સઃ