કઠોપનિષદ · અધ્યાય 1

કઠોપનિષત્
ઉશન્ હ વૈ વાજશ્રવસઃ સર્વવેદસં દદૌ ।
તસ્ય હ નચિકેતા નામ પુત્ર આસ

તં હ કુમારં સન્તં દક્ષિણાસુ નીયમાનાસુ શ્રદ્ધાવિવેશ ।
સો ઽમન્યત

પીતોદકા જગ્ધતૃણા દુગ્ધદોહા નિરિન્દ્રિયાઃ ।
અનન્દા નામ તે લોકાસ્ તાન્ સ ગચ્છતિ તા દદત્

સ હોવાચ પિતરં તત કસ્મૈ માં દાસ્યસીતિ ।
દ્વિતીયં તૃતીયમ્ ।
તં હોવાચ મૃત્યવે ત્વા દદામીતિ

બહૂનામ્ એમિ પ્રથમો બહૂનામ્ એમિ મધ્યમઃ ।
કિં સ્વિદ્ યમસ્ય કર્તવ્યં યન્ મયાદ્ય કરિષ્યતિ

અનુપશ્ય યથા પૂર્વે પ્રતિપશ્ય તથાપરે ।
સસ્યમ્ ઇવ મર્ત્યઃ પચ્યતે સસ્યમ્ ઇવાજાયતે પુનઃ

વૈશ્વાનરઃ પ્રવિશતિ અતિથિર્ બ્રાહ્મણો ગૃહાન્ ।
તસ્યૈતાં શાન્તિં કુર્વન્તિ હર વૈવસ્વતોદકમ્

આશાપ્રતીક્ષે સંગતં સૂનૃતાં ચ ઇષ્ટાપૂર્તે પુત્રપશૂંશ્ ચ સર્વાન્ ।
એતદ્ વૃઙ્ક્તે પુરુષસ્યાલ્પમેધસો યસ્યાનશ્નન્ વસતિ બ્રાહ્મણો ગૃહે

તિસ્રો રાત્રીર્ યદ્ અવત્સીર્ ગૃહે મે અનશ્નન્ બ્રહ્મન્ન્ અતિથિર્ નમસ્યઃ ।
નમસ્ તે ઽસ્તુ બ્રહ્મન્ સ્વસ્તિ મે ઽસ્તુ તસ્માત્ પ્રતિ ત્રીન્ વરાન્ વૃણીષ્વ

શાન્તસઙ્કલ્પઃ સુમના યથા સ્યાદ્ વીતમન્યુર્ ગૌતમો માભિ મૃત્યો ।
ત્વત્પ્રસૃષ્ટં માભિવદેત્ પ્રતીત એતત્ ત્રયાણાં પ્રથમં વરં વૃણે

યથા પુરસ્તાદ્ ભવિતા પ્રતીત ઔદ્દાલકિર્ આરુણિર્ મત્પ્રસૃષ્ટઃ ।
સુખં રાત્રીઃ શયિતા વીતમન્યુસ્ ત્વાં દદૃશિવાન્ મૃત્યુમુખાત્ પ્રમુક્તમ્

સ્વર્ગે લોકે ન ભયં કિંચનાસ્તિ ન તત્ર ત્વં ન જરયા બિભેતિ ।
ઉભે તીર્ત્વા અશનાયાપિપાસે શોકાતિગો મોદતે સ્વર્ગલોકે

સ ત્વમ્ અગ્નિં સ્વર્ગ્યમ્ અધ્યેષિ મૃત્યો પ્રબ્રૂહિ તં શ્રદ્દધાનાય મહ્યમ્ ।
સ્વર્ગલોકા અમૃતત્વં ભજન્ત એતદ્ દ્વિતીયેન વૃણે વરેણ

પ્ર તે બ્રવીમિ તદ્ ઉ મે નિબોધ સ્વર્ગ્યમ્ અગ્નિં નચિકેતઃ પ્રજાનન્ ।
અનન્તલોકાપ્તિમ્ અથો પ્રતિષ્ઠાં વિદ્ધિ ત્વમ્ એતં નિહિતં ગુહાયામ્

લોકાદિમ્ અગ્નિં તમ્ ઉવાચ તસ્મૈ યા ઇષ્ટકા યાવતીર્ વા યથા વા ।
સ ચાપિ તત્ પ્રત્યવદદ્ યથોક્તમ્ અથાસ્ય મૃત્યુઃ પુનર્ આહ તુષ્ટઃ

તમ્ અબ્રવીત્ પ્રીયમાણો મહાત્મા વરં તવેહાદ્ય દદામિ ભૂયઃ ।
તવૈવ નામ્ના ભવિતાયમ્ અગ્નિઃ સૃઙ્કાં ચેમામ્ અનેકરૂપાં ગૃહાણ

ત્રિણાચિકેતસ્ ત્રિભિર્ એત્ય સન્ધિં ત્રિકર્મકૃત્ તરતિ જન્મમૃત્યૂ ।
બ્રહ્મજજ્ઞં દેવમ્ ઈડ્યં વિદિત્વા નિચાય્યેમાં શાન્તિમ્ અત્યન્તમ્ એતિ

ત્રિણાચિકેતસ્ ત્રયમ્ એતદ્ વિદિત્વા ય એવં વિદ્વાંશ્ ચિનુતે નાચિકેતમ્ ।
સ મૃત્યુપાશાન્ પુરતઃ પ્રણોદ્ય શોકાતિગો મોદતે સ્વર્ગલોકે

એષ તે ઽગ્નિર્ નચિકેતઃ સ્વર્ગ્યો યમ્ અવૃણીથા દ્વિતીયેન વરેણ ।
એતમ્ અગ્નિં તવૈવ પ્રવક્ષ્યન્તિ જનાસસ્ તૃતીયં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વ

યેયં પ્રેતે વિચિકિત્સા મનુષ્યે અસ્તીત્ય્ એકે નાયમ્ અસ્તીતિ ચૈકે ।
એતદ્ વિદ્યામ્ અનુશિષ્ટસ્ ત્વયાહં વરાણામ્ એષ વરસ્ તૃતીયઃ

દેવૈર્ અત્રાપિ વિચિકિત્સિતં પુરા ન હિ સુજ્ઞેયમ્ અણુર્ એષ ધર્મઃ ।
અન્યં વરં નચિકેતો વૃણીષ્વ મા મોપરોત્સીર્ અતિ મા સૃજૈનમ્

દેવૈર્ અત્રાપિ વિચિકિત્સિતં કિલ ત્વં ચ મૃત્યો યન્ ન સુજ્ઞેયમ્ આત્થ ।
વક્તા ચાસ્ય ત્વાદૃગ્ અન્યો ન લભ્યો નાન્યો વરસ્ તુલ્ય એતસ્ય કશ્ચિત્

શતાયુષઃ પુત્રપૌત્રાન્ વૃણીષ્વ બહૂન્ પશૂન્ હસ્તિહિરણ્યમ્ અશ્વાન્ ।
ભૂમેર્ મહદ્ આયતનં વૃણીષ્વ સ્વયં ચ જીવ શરદો યાવદ્ ઇચ્છસિ

એતત્ તુલ્યં યદિ મન્યસે વરં વૃણીષ્વ વિત્તં ચિરજીવિકાં ચ ।
મહાભૂમૌ નચિકેતસ્ ત્વમ્ એધિ કામાનાં ત્વા કામભાજં કરોમિ

યે યે કામા દુર્લભા મર્ત્યલોકે સર્વાન્ કામાંશ્ છન્દતઃ પ્રાર્થયસ્વ ।
ઇમા રામાઃ સરથાઃ સતૂર્યા ન હીદૃશા લમ્ભનીયા મનુષ્યૈઃ ।
આભિર્ મત્પ્રત્તાભિઃ પરિચારયસ્વ નચિકેતો મરણં માનુપ્રાક્ષીઃ

શ્વોભાવા મર્ત્યસ્ય યદ્ અન્તકૈતત્ સર્વેન્દ્રિયાણાં જરયન્તિ તેજઃ ।
અપિ સર્વં જીવિતમ્ અલ્પમ્ એવ તવૈવ વાહાસ્ તવ નૃત્યગીતે

ન વિત્તેન તર્પણીયો મનુષ્યો લપ્સ્યામહે વિત્તમ્ અદ્રાક્ષ્મ ચેત્ ત્વા ।
જીવિષ્યામો યાવદ્ ઈશિષ્યસિ ત્વં વરસ્ તુ મે વરણીયઃ સ એવ

અજીર્યતામ્ અમૃતાનામ્ ઉપેત્ય જીર્યન્ મર્ત્યઃ ક્વધઃસ્થઃ પ્રજાનન્ ।
અભિધ્યાયન્ વર્ણરતિપ્રમોદાન્ અતિદીર્ઘે જીવિતે કો રમેત

યસ્મિન્ન્ ઇદં વિચિકિત્સન્તિ મૃત્યો યત્ સામ્પરાયે મહતિ બ્રૂહિ નસ્ તત્ ।
યો ઽયં વરો ગૂઢમ્ અનુપ્રવિષ્ટો નાન્યં તસ્માન્ નચિકેતા વૃણીતે