કાશ્યપસંહિતા · અધ્યાય p1

ઇન્દ્રિયસ્થાનમ્
પઞ્ચમમિન્દ્રિયસ્થાનમ્ ઓષધભેષજેન્દ્રિયાધ્યાયઃ
અથાત ઓષધભેષજીયમિન્દ્રિયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ

ઓષધં ભેષજં પ્રોક્તં દ્વિપ્રકારં ચિકિત્સિતમ્
તયોર્વિશેષં વક્ષ્યામિ ભેષજૌષધયોર્દ્વયોઃ

ઓષધં દ્રવ્યસંયોગં બ્રુવતે દીપનાદિકમ્
હુતવ્રતતપોદાનં શાન્તિકર્મ ચ ભેષજમ્

ઉભયં તદ્યદા જન્તોઃ કૃતં ન કુરુતે ગુણમ્
ક્ષીણાયુરિતિ સંજ્ઞાત્વા ન ચિકિત્સેદ્વિચક્ષણઃ

યસ્ય ગોમયચૂર્ણાભં ચૂર્ણં મૂર્ધનિ જાયતે
સસ્નેહં ભ્રશ્યતે ચૈવ માસાન્તં તસ્ય જીવિતમ્

કુક્ષિઃ સ્નાતાનુલિપ્તસ્ય પૂર્વં યસ્ય વિશુષ્યતિ
આર્દ્રેષુ સર્વગાત્રેષુ માસાર્ધં તસ્ય જીવિતમ્

સ્વપ્નાધિપાનગો નાશો જ્યોતિષાં પતનાનિ ચ
અગ્નિદાહોપશાન્તિશ્ચ પતનં ગૃહવૃક્ષયોઃ

ગુહાટવીપ્રવેશશ્ચ સ્વપ્નં સ્વપ્ને વિગર્હિતમ્
કૃષ્ણાં દણ્ડધરાં નગ્નાં મુણ્ડાં લોહિતલોચનામ્

સ્વપ્ને દૃષ્ટ્વૈવ જાનીયાદ્યમદૂતાનુપસ્થિતાન્
દીર્ઘકેશસ્તનનખીં વિરાગકુસુમામ્બરામ્

સ્વપ્ને દૃષ્ટ્વા સ્ત્રિયં કૃષ્ણાં કાલરાત્રીં નિવેદયેત્
ગન્ધાન્ પુષ્પાણિ વાસાંસિ યા રક્તાનિ નિષેવતે

યદા સ્વપ્ને શિશુર્વાઽપિ તદા સ્કન્દગ્રહાદ્ભયમ્
મયૂરં કુક્કુટં બસ્તં મેષં વા યોઽધિરોહતિ

રક્તર્ચિતઃ સહૈતૈર્વા તત્રાપિ સ્કન્દતો ભયમ્
ઘણ્ટાં પતાકાં યઃ સ્વપ્ને વિધ્વસ્તાં ભુવિ પશ્યતિ

શયનં શોણિતાક્તં વા તત્રાપિ સ્કન્દતો ભયમ્
રક્તપુષ્પામ્બરધરા રક્તચનદનરૂષિતા

નૃત્યતે સહ ભૂતૈર્વા સ્કન્દાપસ્મારતો ભયમ્
રક્તપદ્મવનં પ્રાપ્ય ધાત્ર્યાત્માનં યદાઽર્ચતિ

બાલં વા પદ્મમાલાભિસ્તદા સ્કન્દપિતુર્ભયમ્
રક્તપુષ્પવનં ધાત્રી સ્વપ્નેઽગ્નિં વા યદા વિશેત્

દહ્યતે વાઽગ્નિના બાલઃ પૌણ્ડરીકાદ્ભયં તદા
સમુદ્રાદિષુ તોયેષુ નિમગ્ને રેવતીભયમ્

શુષ્કકૂપનદીદર્શં નિહન્યાચ્છુષ્કરેવતી
માંસાદાન્ પક્ષિણો દૃષ્ટ્વા શકુન્યા બધ્યતે શિશુઃ

અવડીનાભિદષ્ટસ્તુ સદ્યો મરણમૃચ્છતિ
હરિતાલાદિભી રઙ્ગૈર્મણ્ડિતઃ પીતકામ્બરઃ

માંસલોઽલઙ્કૃતઃ સ્વપ્ને તં હન્તિ મુખમણ્ડિકા
નક્ષત્રગ્રહચન્દ્રાર્કતારકાઽક્ષિકનીનિકાઃ

દૃષ્ટ્વા પ્રપતિતાઃ સ્વપ્ને પૂતનાભ્યો ભયં ભવેત્
સર્વાણ્યેતાનિ રૂપાણિ નૈગમેષ્યાં પ્રપશ્યતિ

કીટવૃશ્ચિકસર્પૈર્વા દષ્ટઃ સ્યાદ્વિષમૃત્યુઃક
શ્વભિર્દુષ્ટૈઃ ખરૈર્વાઽપિ દક્ષિણાં યાતિ મુણ્ડિતઃ

કૃષ્યતે મૃદ્યતે તૈર્વા જ્વરસ્યાન્તસ્તદુચ્યતે
પ્રાર્થિતં કલ્પિતં દૃષ્ટમનુભૂતં શ્રુતં ચ યત્

ભાવિતઃ પશ્યતિ સ્વપ્ને હ્રસ્વં દીર્ઘં દિવા ચ યત્
અફલાઃ સર્વ એવૈતે નિદાનોક્તાસ્તુ દોષજાઃ

યથા તુ ફલવાન્ સ્વપ્નો વૃદ્ધશીવક તચ્છૃણુ
અદૃષ્ટમશ્રુતાનુક્તમકલ્પિતમભાષિતમ્

કાર્યમાત્રં ચ યઃ સ્વપ્નો જીર્ણાન્તે ફલવાંસ્તુ સઃ
એતાંશ્ચાન્યાંશ્ચ દુઃસ્વપ્નાન્ દૃષ્ટ્વા રોગી વિનશ્યતિ

સ્વસ્થસ્તુ સંશયં ગત્વા ધર્મશીલો વિમુચ્યતે
યદ્યદેવ દ્વિજાદીનાં સ્વપ્ને શીતકૃશાત્મનામ્

મલિનામ્બરપુષ્પાણાં દર્શનં ન પ્રશસ્યતે
તેષામેવ તુ હૃષ્ટાનાં શુદ્ધપુષ્પામ્બરાત્મનામ્

દર્શનં શસ્યતે સ્વપ્ને તૈશ્ચ સંભાષણં શુભમ્
પ્રાસાદવૃક્ષશૈલાંશ્ચ હસ્તિગોવૃષપૂરુષાન્

અધિરોહન્તિ યે સ્વપ્ને તેષાં સ્વસ્ત્યયનં કૃતમ્
સૂર્યસોમાગ્નિવિપ્રાણાં નૃણાં પુણ્યકૃતાં ગવામ્

મત્સ્યામિષસ્ય ચાષસ્ય દર્શનં પુણ્યમુચ્યતે
શુક્લપુષ્પાદર્શચ્છત્રગ્રહણં તોયલઙ્ઘનમ્

સ્વરક્તદર્શનં ચૈવ સુરાપાનં ચ શસ્યતે
ગવાશ્વરથયાનં ચ યાનં પૂર્વોત્તરેણ ચ

રોદનં પતિતોત્થાનં રિપૂણાં નિગ્રહસ્તથા
પઙ્કકૂપગુહાભ્યશ્ચ સમુત્તારોઽધ્વનસ્તથા

એવંવિધાનિ ચાન્યાનિ સિદ્ધયે મુનયોઽબ્રુવન્
અદારુણત્વં રોગાણાં વૈદ્યભૈષજ્યસંભવમ્

ધૃતિર્જન્માનુકૂલ્યં ચ સત્ત્વં ધર્મશ્ચ ભૂતયે
દૃષ્ટ્વા સ્વપ્નાન્ દારુણાન્વેતરાન્ વા
પૂતઃ સ્નાતઃ સર્ષપાનગ્નિવર્ણાન્
હુત્વા સાવિત્ર્યા સર્પિષાક્તાંસ્તિલાંશ્ચ
પૂતઃ પાપૈર્મુચ્યતે વ્યાધિભિશ્ચ

કૌમારભૃત્યમતિવર્ધનમુક્તમેતજ્જ્ઞાત્વા હિ દેહગતમિન્દ્રિયમાદિરૂપૈઃ શશ્ચિકિત્સિતપરાંસ્તુ વિવર્જયધ્વં શાસ્ત્રં ચ ધર્મમતયઃ પરિપાલયધ્વમ્

ઇતિ હ સ્માહ ભગવાન્ કશ્યપઃ
ઇતિ વૃદ્ધજીવકીયે કૌમારભૃત્યે વાસ્ત્યપ્રતિસંસ્કૃતે ઇન્દ્રિયસ્થાને
ઔષધભેષજીયં નામેન્દ્રિયમ્
સમાપ્તાનિ ચેન્દ્રિયાનિ
ઇન્દ્રિયસ્થાનસ્યાયમન્તિમોઽધ્યાય એવોપલબ્ધઃ