કામસૂત્ર · અધ્યાય 6.5

ગમ્ય-બાહુલ્યે બહુ પ્રતિ:દિનં ચ લભમાના નૈકં પ્રતિગૃહ્ણીયાત્.

દેશં કાલં સ્થિતિમ્ આત્મનો ગુણાન્ સૌભાગ્યં ચાન્યાભ્યો ન્યૂનાતિરિક્તાં ચાવેક્ષ્ય રજન્યામ્((174)) અર્થં સ્થાપયેત્.

ગમ્યે દૂતાંશ્ ચ પ્રયોજયેત્. તત્-પ્રતિબદ્ધાંશ્ ચ સ્વયં પ્રહિણુયાત્.

દ્વિસ્ ત્રિશ્ ચતુર્ ઇતિ લાભાતિશય-ગ્રહાર્થમ્ એકસ્યાપિ ગચ્છેત્. પરિગ્રહં ચ ચરેત્.

ગમ્ય-યૌગપદ્યે તુ લાભ-સામ્યે યદ્ દ્રવ્યાર્થિની સ્યાત્ તદ્ દાયિનિ વિશેષઃ પ્રત્ય્:અક્ષ ઇત્ય્ આચાર્યાઃ.

અ:પ્રત્ય્:આદેયત્વાત્ સર્વ-કાર્યાણાં તન્-મૂલત્વાદ્ હિરણ્ય-દ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.

સુવર્ણ-રજત-તામ્ર-કાંસ્ય-લોહ-ભાણ્ડોપસ્કારાસ્તરણ-પ્રાવરણ-વાસો-વિશેષ-ગન્ધ-દ્રવ્ય- કટુક-ભાણ્ડ-વૃત-તૈલ-ધાન્ય-પશુ-જાતીનાં પૂર્વ-પૂર્વતો વિશેષઃ.

યત્ તત્ર સામ્યાદ્ વા દ્રવ્ય-સામ્યે મિત્ર-વાક્યાદ્ અતિ:પાતિત્વાદ્ આયતિતો ગમ્ય-ગુણતઃ પ્રીતિતશ્ ચ વિશેષઃ.

રાગિ-ત્યાગિનોસ્ ત્યાગિનિ વિશેષઃ પ્રત્યક્ષ ઇત્ય્ આચાર્યાઃ.

શક્યો હિ રાગિણિ ત્યાગ આધાતુમ્.

લુબ્ધો ઽપિ હિ રક્તસ્ ત્યજતિ ન તુ ત્યાગી નિર્બન્ધાદ્ રાજ્યત ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.

તત્રાપિ ધનવદ્-અ:ધનવતોર્ ધનવતિ વિશેષઃ. ત્યાગિ-પ્રયોજન-કર્ત્રોઃ પ્રયોજન-કર્તરિ વિશેષઃ પ્રત્યક્ષ ઇત્ય્ આચાર્યાઃ.

પ્રયોજન-કર્તા સકૃત્ કૃત્વા કૃતિનમ્ આત્માનં મન્યતે ત્યાગી પુનર્ અતીતં નાપેક્ષત ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.

તત્રાપ્ય્ આત્યયિકતો વિશેષઃ.

કૃતજ્ઞ-ત્યાગિનોસ્ ત્યાગિનિ વિશેષઃ પ્રત્યક્ષ ઇત્ય્ આચાર્યાઃ.

ચિરમ્ આરાધિતો ઽપિ ત્યાગી વ્યલીકમ્ એકમ્ ઉપલભ્ય પ્રતિગણિકયા વા મિથ્યા-દૂષિતઃ શ્રમમ્ અતીતં નાપેક્ષતે.

પ્રાયેણ હિ તેજસ્વિન ઋજવો ઽન્:આદૃતાશ્ ચ ત્યાગિનો ભવન્તિ.

કૃતજ્ઞસ્ તુ પૂર્વ-શ્રમાપેક્ષી ન સહસા વિરજ્યતે. પરીક્ષિત-શીલત્વાચ્ ચ ન મિથ્યા દૂષ્યત ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.

તત્રાપ્ય્ આયતિતો વિશેષઃ.

મિત્ર-વચનાર્થાગમયોર્ અર્થાગમે વિશેષઃ પ્રત્યક્ષ ઇત્ય્ આચાર્યાઃ.

સો પિ હ્ય્ અર્થાગામો ભવિતા. મિત્રં તુ સકૃદ્-વાક્યે પ્રતિહતે કલુષિતં સ્યાદ્ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.

તત્રાપ્ય્ અતિપાતતો વિશેષઃ.

તત્ર કાર્ય-સંદર્શનેન મિત્રમ્ અનુનીય શ્વો-ભૂતે વચનમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ તતો ઽતિપાતિનમ્ અર્થં પ્રતિગૃહ્ણીયાત્.

અર્થાગમાન્:અર્થ-પ્રતિઘાતયોર્ અર્થાગમે વિશેષઃ પ્રત્યક્ષ ઇત્ય્ આચાર્યાઃ.

અર્થઃ પરિમિતાવચ્છેદઃ અન્:અર્થઃ પુનઃ સકૃત્-પ્રસૃતો ન જ્ઞાયતે ક્વાવતિષ્ઠત ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.

તત્રાપિ ગુરુ-લાઘવ-કૃતો વિશેષઃ.

એતેનાર્થ-સંશયાદ્ અન્:અર્થ-પ્રતીકારે વિશેષો વ્યાખ્યાતઃ.

દેવ-કુલ-તડાગારામાણાં કરણમ્ સ્થલીનામ્ અગ્નિ-ચૈત્યાનાં નિબન્ધનમ્ ગો-સહસ્રાણાં પાત્રાન્તરિતં બ્રાહ્મણેભ્યો દાનમ્ દેવતાનાં પૂજોપહાર-પ્રવર્તનમ્ તદ્-વ્યય-સહિષ્ણોર્ વા ધનસ્ય પરિગ્રહણમ્ ઇત્ય્ ઉત્તમ-ગણિકાનાં લાભાતિશયઃ.

સાર્વાઙ્ગિકો ઽકઙ્કાર-યોગો ગૃહસ્યોદારસ્ય કરણમ્. મહાર્હૈર્ ભાણ્ડૈઃ પરિચારકૈશ્ ચ ગૃહ-પરિચ્છાદસ્યોજ્જ્વલતેતિ રૂપ-જીવાનાં લાભાતિશયઃ.

નિત્યં શુક્લમ્ આચ્છાદનમ્ અપક્ષુદમ્ અન્ન-પાનં નિત્યં સૌગન્ધિકેન તામ્બૂલેન ચ યોગઃ સ:હિરણ્ય-ભાગમ્ અલઙ્કરણમ્ ઇતિ કુમ્ભ-દાસીનાં લાભાતિશયઃ.

એતેન પ્રદેશેન મધ્યમાધમાનામ્ અપિ લાભાતિશયાન્ સર્વાસામ્ એવ યોજયેદ્ ઇત્ય્ આચાર્યાઃ.

દેશ-કાલ-વિભાવ-સામર્થ્યાનુરાગ-લોક-પ્રવૃત્તિ-વશાદ્ અ:નિયત-લાભાદ્ ઇયમ્ અ:વૃત્તિર્ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.

ગમ્યમ્ અન્યતો નિવારયિતુ-કામા સક્તમ્ અન્યસ્યામ્ અપહર્તુ-કામા વા અન્યાં વા લાભતો વિયુયુક્ષમાણા:ગમ્ય-સંસર્ગાદ્ આત્મનઃ સ્થાનં વૃદ્ધિમ્ આયતિમ્ અભિગમ્યતાં ચ મન્યમાના અન્:અર્થ-પ્રતીકારે વા સાહાય્યમ્ એનં કારયિતુ-કામા સક્તસ્ય વાન્યસ્ય વ્યલીકાર્થિની પૂર્વોપકારમ્ અ:કૃતમ્ ઇવ પશ્યન્તી કેવલ-પ્રીત્ય્-અર્થિની વા કલ્યાણ-બુદ્ધેર્ અલ્પમ્ અપિ લાભં પ્રતિગૃહ્ણીયાત્.

આયત્ય્-અર્થિની તુ તમ્ આશ્રિત્ય ચાન્:અર્થં પ્રતિચિકીર્ષન્તી નૈવ પ્રતિગૃહ્ણીયાત્.

ત્યક્ષ્યામ્ય્ એનમ્ અન્યતઃ પ્રતિસન્ધાસ્યામિ ગમિષ્યતિ દારૈર્ યોક્ષ્યતે નાશયિષ્યત્ય્ અન્:અર્થાન્ અઙ્કુશ-ભૂત ઉત્તરાધ્યક્ષો ઽસ્યાગમિષ્યતિ સ્વામી પિતા વા સ્થાન-ભ્રંશો વાસ્ય ભવિષ્યતિ ચલ-ચિત્તશ્ ચેતિ મન્યમાના તદાત્વે તસ્માલ્ લાભમ્ ઇચ્છેત્..6.5.36 પ્રતિજ્ઞાતમ્ ઈશ્વરેણ પ્રતિગ્રહં લપ્સ્યતે અધિકરણં સ્થાનં વા પ્રાપ્સ્યતિ વૃત્તિ-કાલો ઽસ્ય વા આસન્નઃ વાહનમ્ અસ્યાગમિષ્યતિ સ્થલ-પત્ત્રં વા સસ્યમ્ અસ્ય પક્ષ્યતે કૃતમ્ અસ્મિન્ ન નશ્યતિ નિત્યમ્ અ:વિસંવાદકો વેત્ય્ આયત્યામ્ ઇચ્છેત્. પરિગ્રહ-કલ્પં વાચરેત્.

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ
કૃચ્છ્રાધિગત-વિત્તાંશ્ ચ રાજ-વલ્લભ-નિષ્ઠુરાન્. આયત્યાં ચ તદાત્વે ચ દૂરાદ્ એવ વિવર્જયેત્..

અ:અર્થો વર્જને યેષાં ગમને ઽભ્યુદયસ્ તથા. પ્રયત્નેનાપિ તાન્ ગૃહ્ય સાપદેશમ્ ઉપક્રમેત્..

પ્રસન્ના યે પ્રયચ્છન્તિ સ્વ્:અલ્પે ઽપ્ય્ અ:ગણિતં વસુ. સ્થૂલ-લક્ષાન્ મહોત્સાહાંસ્ તાન્ ગચ્છેત્ સ્વૈર્ અપિ વ્યયૈઃ((175))..