કામસૂત્ર · અધ્યાય 5.1

વ્યાખ્યાત-કારણાઃ પર-પરિગ્રહોપગમાઃ((130)).

તેષુ સાધ્યત્વમ્ અન્:અત્યયં ગમ્યત્વમ્ આયતિં વૃત્તિં ચાદિત એવ પરીક્ષેત.

યદા તુ સ્થાનાત્ સ્થાનાન્તરં કામં પ્રતિપદ્યમાનં પશ્યેત્ તદાત્મ-શરીરોપઘાત-ત્રાણાર્થં પર-પરિગ્રહાન્ અભ્યુપગચ્છેત્.

દશ તુ કામસ્ય સ્થાનાનિ.

[1]ચક્ષુઃ-પ્રીતિર્ [2]મનઃ-સઙ્ગઃ [3]સંકલ્પોત્પત્તિર્ [4]નિદ્રાચ્છેદસ્ [5]તનુતા [6]વિષયેભ્યો વ્યાવૃત્તિર્ [7]લજ્જા-પ્રનાશ [8]ઉન્માદો [9]મૂર્ચ્છા [10]મરણમ્ ઇતિ તેષાં લિઙ્ગાનિ.

તત્રાકૃતિતો લક્ષણતશ્ ચ યુવત્યાઃ શીલં સત્યં શૌચં સાધ્યતાં ચણ્ડવેગતાં ચ લક્ષયેદ્ ઇત્ય્ આચાર્યાઃ.

વ્યભિચારાદ્ આકૃતિ-લક્ષણ-યોગાનામ્ ઇઙ્ગિતાકારાભ્યામ્ એવ પ્રવૃત્તિર્ બોદ્ધવ્યા યોષિત ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.

યં કિં ચિદ્ ઉજ્જ્વલં પુરુષં દૃષ્ત્વા સ્ત્રી કામયતે. તથા પુરુષો ઽપિ યોષિતામ્. અપેક્ષયા તુ ન પ્રવર્તતે ઇતિ ગોણિકાપુત્રઃ.

તત્ર સ્ત્રિયં પ્રતિ વિશેષઃ.

ન સ્ત્રી ધર્મમ્ અ:ધર્મં ચાપેક્ષતે કામયત એવ. કાર્યાપેક્ષયા તુ નાભિયુઙ્ક્તે.

સ્વભાવાચ્ ચ પુરુષેણાભિયુજ્યમાના ચિકીર્ષન્ત્ય્ અપિ વ્યાવર્તતે.

પુનઃ પુનર્ અભિયુક્તા સિદ્ધ્યતિ.

પુરુષસ્ તુ ધર્મ-સ્થિતિમ્ આર્ય-સમયં ચાપેક્ષ્ય કામયમાનો ઽપિ વ્યાવર્તતે.

તથા-બુદ્ધિશ્ ચાભિયુજ્યમાનો ઽપિ ન સિદ્ધ્યતિ.

નિષ્:કારણમ્ અભિયુઙ્ક્તે. અભિયુજ્યાપિ પુનર્ નાભિયુઙ્ક્તે. સિદ્ધાયાં ચ માધ્યસ્થ્યં ગચ્છતિ.

સુ:લભામ્ અવમન્યતે. દુર્:લભામ્ આકઙ્ક્ષત ઇતિ પ્રાયોવાદઃ((131)).
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)40

તત્ર વ્યાવર્તન-કારણાનિ((132)).

પત્યાવ્ અનુરાગઃ.

અપત્યાપેક્ષા.

અતિક્રાન્તવયસ્ત્વમ્.

દુઃખાભિભવઃ.

વિરહાન્:ઉપલમ્ભઃ.

અવજ્ઞયોપમન્ત્રયત ઇતિ ક્રોધઃ.

અ:પ્રતર્ક્ય ઇતિ સંકલ્પ-વર્જનમ્.

ગમિષ્યતીત્ય્ અન્:આયતિર્ અન્યત્ર પ્રસક્ત-મતિર્ ઇતિ ચ.

અસંવૃતાકાર ઇત્ય્ ઉદ્વેગઃ.

મિત્રેષુ નિસૃષ્ત-ભાવ ઇતિ તેષ્વ્ અપેક્ષા.

શુષ્કાભિયોગીત્ય્ આશઙ્કા.

તેજસ્વીતિ સાધ્વસમ્.

ચણ્ડ-વેગઃ સમર્થો વેતિ ભયં મૃગ્યાઃ.

નાગરકઃ કલાસુ વિચક્ષણ ઇતિ વ્રીડા.

સખિત્વેનોપચરિત ઇતિ ચ.

અ:દેશ-કાલ-જ્ઞ ઇત્ય્ અસૂયા.

પરિભવ-સ્થાનમ્ ઇત્ય્ અ:બહુ-માનઃ.

આકારિતો ઽપિ નાવબુધ્યત ઇત્ય્ અવજ્ઞા.

શસો મન્દ-વેગ ઇતિ ચ હસ્તિન્યાઃ.

મત્તો ઽસ્ય મા ભૂદ્ અન્:ઇષ્ટમ્ ઇત્ય્ અનુકમ્પા.

આત્મનિ દોષ-દર્શનાન્ નિર્વેદઃ.

વિદિતા સતી સ્વ-જન-બહિષ્:કૃતા ભવિષ્યામીતિ ભયમ્.

પલિત ઇત્ય્ અન્:આદરઃ.

પત્યા પ્રયુક્તઃ પરીક્ષત ઇતિ વિમર્શઃ.

ધર્માપેક્ષા ચેતિ.

તેષુ યદાત્મનિ લક્ષયેત્ તદાદિત એવ પરિચ્છિન્દ્યાત્.

આર્યત્વ-યુક્તાનિ રાગ-વર્ધનાત્.

અ:શક્તિ-જાન્ય્ ઉપાય-પ્રદર્શનાત્.

બહુ-માન-કૃતાન્ય્ અતિ:પરિચયાત્.

પરિભવ-કૃતાન્ય્ અતિ:શૌણ્ડીર્યાદ્((133)) વૈચક્ષણ્યાચ્ ચ.

તત્-પરિભવ-જાનિ પ્રણત્યા..

ભય-યુક્તાન્ય્ આશ્વસનાદ્ ઇતિ((134)).
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)41

પુરુષાસ્ ત્વ્ અમી પ્રાયેણ સિદ્ધાઃ ણ્ કામસૂત્ર-જ્ઞઃ કથાખ્યાન-કુશલો બાલ્યાત્ પ્રભૃતિ સંસૃષ્ટઃ પ્રવૃદ્ધ-યૌવનઃ ક્રીડન-કર્માદિનાગત-વિશ્વાસઃ પ્રેષણસ્ય કર્તોચિત-સંભાષણઃ પ્રિયસ્ય કર્તાન્યસ્ય ભૂત-પૂર્વો દૂતો મર્મ-જ્ઞ ઉત્તમયા પ્રાર્થિતઃ સખ્યા પ્રચ્છન્નં સંસૃષ્ટઃ સુભગાભિખ્યાતઃ સહ-સંવૃદ્ધઃ પ્રાતિવેશ્યઃ કામ-શીલસ્ તથા-ભૂતશ્ ચ પરિચારકો ધાત્રેયિકા-પરિગ્રહો નવ-વરકઃ પ્રેક્ષોદ્યાન-ત્યાગ- શીલો વૃષ ઇતિ સિદ્ધ-પ્રતાપઃ સાહસિકઃ શૂરો વિદ્યા-રૂપ-ગુણોપભોગૈઃ પત્યુર્ અતિશયિતા મહાર્હ-વેષોપચારશ્ ચેતિ((135)).
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)42

યથાત્મનઃ સિદ્ધતાં પશ્યેદ્ એવં યોષિતો ઽપિ.

અ:યત્ન-સાધ્યા યોષિતસ્ ત્વ્ ઇમાઃ ણ્ અભિયોગ-માત્ર-સાધ્યાઃ. દ્વાર-દેશાવસ્થાયિની. પ્રાસાદાદ્ રાજ-માર્ગાવલોકિની. તરુણ-પ્રાતિવેશ્ય-ગૃહે ગોષ્ઠી-યોજિની. સતત-પ્રેક્ષિણી. પ્રેક્ષિતા પાર્શ્વ-વિલોકિની. નિષ્:કારણં સ:પત્ન્યાધિવિન્ના. ભર્તૃ-દ્વેષિણી વિદ્વિષ્ટા ચ. પરિહાર-હીના. નિર્:અપત્યા.

જ્ઞાતિ-કુલ-નિત્યા. વિપન્નાપત્યા. ગોષ્ઠી-યોજિની. પ્રીતિ-યોજિની. કુશીલવ-ભાર્યા. મૃત-પતિકા બાલા. દરિદ્રા બહૂપભોગા. જ્યેષ્ઠ-ભાર્યા બહુ-દેવરકા. બહુ-માનિની ન્યૂન-ભર્તૃકા. કૌશલાભિમાનિની ભર્તુર્ મૌર્ખ્યેણોદ્વિગ્ના. અ:વિશેષતયા લોભેન.

કન્યા-કાલે યત્નેન વારિતા કથં ચિદ્ અ:લબ્ધાભિયુક્તા ચ સા તદાનીમ્. સમાન-બુદ્ધિ-શીલ- મેધા-પ્રતિપત્તિ-સાત્મ્યા. પ્રકૃત્યા પક્ષપાતિની. અન્:અપરાધે વિમાનિતા.તુલ્ય-રુપાભિશ્ ચાધઃ કૃતા. પ્રોષિત-પતિકેતિ. ઈર્ષ્યાલુ-પૂતિ-ચોક્ષ-ક્લીબ-દીર્ઘ-સૂત્ર-કાપુરુષ-કુબ્જ-વામન- વિરૂપ-મણિકાર-ગ્રામ્ય-દુર્:ગન્ધિ-રોગિ-વૃદ્ધ-ભાર્યાશ્ ચેતિ.

શ્લોકાવ્ અત્ર ભવતઃ.
ઇચ્છા સ્વભાવતો જાતા ક્રિયયા પરિબૃંહિતા. બુદ્ધ્યા સંશોધિતોદ્વેગા સ્થિરા સ્યાદ્ અન્:અપાયિની..

સિદ્ધતામ્ આત્મનો જ્ઞાત્વા લિઙ્ગાન્ય્ ઉન્નીય યોષિતામ્. વ્યાવૃત્તિ-કારણોચ્છેદી નરો યોષિત્સુ સિધ્યતિ((136))..