કામસૂત્ર · અધ્યાય 4.2

જાડ્ય-દૌઃશીલ્ય-દૌર્ભાગ્યેભ્યઃ પ્રજાન્:ઉત્પત્તેર્ આભીક્ષ્ણ્યેન દારિકોત્પત્તેર્ નાયક-ચાપલાદ્ વા સપત્ન્ય્-અધિવેદનમ્.

તદ્ આદિત એવ ભક્તિ-શીલ-વૈદગ્ધ્ય-ખ્યાપનેન પરિજિહીર્ષેત્. પ્રજા:નુત્પત્તૌ ચ સ્વયમ્ એવ સાપત્નકે ચોદયેત્.

અધિવિદ્યમાના ચ યાવચ્ છક્તિ-યોગાદ્ આત્મનો ઽધિકત્વેન સ્થિતિં કારયેત્.

આગતાં ચૈનાં ભગિનીવદ્ ઈક્ષેત. નયક-વિદિતં ચ પ્રાદોષિકં વિધિમતીવ યત્નાદ્ અસ્યાઃ કારયેત્. સૌભાગ્યજં વૈકૃતમ્ ઉત્સેકં વાસ્યા નાદ્રિયેત.

ભર્તરિ પ્રમાદ્યન્તીમ્ ઉપેક્ષેત. યત્ર મન્યેતાર્થમ્ ઇયં સ્વયમ્ અપિ પ્રતિપત્સ્યત ઇતિ તત્રૈનામ્ આદરત એવાનુશિષ્યાત્.

નાયક-સંશ્રવે ચ રહસિ વિશેષાન્ અધિકાન્ દર્શયેત્.

તદ્-અપત્યેસ્વ્ અ:વિશેષઃ. પરિજન-વર્ગે ઽધિકાનુકમ્પા. મિત્ર-વર્ગે પ્રીતિઃ. આત્મ-જ્ઞાતિષુ નાત્ય્:આદરઃ. તજ્-જ્ઞાતિષુ ચાતિ:સંભ્રમઃ.

બહ્વીભિસ્ ત્વ્ અધિવિન્ના અ:વ્યવહિતયા સંસૃજ્યેત.

યાં તુ નાયકો ઽધિકાં ચિકીર્ષેત્ તાં ભૂત-પૂર્વ-સુભગયા પ્રોત્સાહ્ય કલહયેત્.

તતશ્ ચાનુકમ્પેત.

તાભિર્ એકત્વેનાધિકાં ચિકિર્ષીતાં સ્વયમ્ અ:વિવદમાના દુર્:જની:કુર્યાત્.

નાયકેન તુ કલહિતામ્ એનાં પક્ષપાતાવલમ્બનોપબૃમ્હિતામ્ આશ્વાસયેત્.

કલહં ચ વર્ધયેત્.

મન્દં વા કલહમ્ ઉપલભ્ય સ્વયમ્ એવ સંધુક્ષયેત્.

યદિ નાયકો ઽસ્યામ્ અદ્યાપિ સાનુનય ઇતિ મન્યેત તદા સ્વયમેવ સન્ધૌ પ્રયતેત.
ઇતિ જ્યેષ્ઠા-વૃત્તમ્((121)).
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)35

કનિષ્ઠા તુ માતૃવત્ સ:પત્નીં પશ્યેત્.

જ્ઞાતિ-દાયમ્ અપિ તસ્યા અ:વિદિતં નોપયુઞ્જીત.

આત્મ-વૃત્તાન્તાંસ્ તદ્-અધિષ્ઠિતાન્ કુર્યાત્.

અનુજ્ઞાતા પતિમ્ અધિશયીત.

ન વા તસ્યા વચનમ્ અન્યસ્યાઃ કથયેત્.

તદ્-અપત્યાનિ સ્વેભ્યો ઽધિકાનિ પશ્યેત્..4.2.22 રહસિ પતિમ્ અધિકમ્ ઉપચરેત્.

આત્મનશ્ ચ સપત્ની-વિકાર-જં દુઃખં નાચક્ષીત.

પત્યુષ્ ચ સ:વિશેષકં ગૂઢં માનં લિપ્સેત્.

અનેન ખલુ પથ્ય-દાનેન જીવામીતિ બ્રૂયાત્.

તત્ તુ શ્લાઘયા રાગેણ વા બાહિર્ નાચક્ષીત.

ભિન્ન-રહસ્યા હિ ભર્તુર્ અવજ્ઞાં લભતે.

જ્યેષ્ઠા-ભયાચ્ ચ નિગૂઢ-સંમાનાર્થિની સ્યાદ્ ઇતિ ગોનર્દીયઃ.

દુર્:ભાગમ્ અન્:અપત્યાં ચ જ્યેષ્ઠામ્ અનુકમ્પેત નાયકેન ચાનુકમ્પયેત્.

પ્રસહ્ય ત્વ્ એનામ્ એકચારિણી-વૃત્તમ્ અનુતિષ્ઠેત્
ઇતિ કનિષ્ઠા-વૃત્તમ્((122)).
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)36

વિધવા ત્વ્ ઇન્દ્રિય-દૌર્બલ્યાદ્ આતુરા ભોગિનં ગુણ-સંપન્નં ચ યા પુનર્ વિન્દેત્ સા પુનર્ભૂઃ.

યતસ્ તુ સ્વેચ્છયા પુનર્ અપિ નિષ્ક્રમણં નિર્:ગુણો ઽયમ્ ઇતિ તદાન્યં કાઙ્ક્ષેદ્ ઇતિ બાભ્રવીયાઃ.

સૌખ્યાર્થિની સા કિલાન્યં પુનર્ વિન્દેત.

ગુણેષુ સોપભોગેષુ સુખ-સાકલ્યં તસ્માત્ તતો વિશેષ ઇતિ ગોનર્દીયઃ.

આત્મનશ્ ચિત્તાનુકૂલ્યાદ્ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.

સા બાન્ધવૈર્ નાયકાદ્ આપાનકોદ્યાન-શ્રદ્ધા-દાન-મિત્ર-પૂજનાદિ વ્યય-સહિષ્ણુ કર્મ લિપ્સેત.

આત્મનઃ સારેણ વાલઙ્કારં તદીયમ્ આત્મીયં વા બિભૃયાત્.

પ્રીતિ-દાયેષ્વ્ અ:નિયમઃ.

સ્વેચ્છયા ચ ગૃહાન્ નિર્ગચ્છતી પ્રીતિ-દાયાદ્ અન્યન્ નાયક-દત્તં જીયેત. નિષ્કાસ્યમાના તુ ન કિં ચિદ્ દદ્યાત્.

સા પ્રભવિષ્ણુર્ ઇવ તસ્ય ભવનમ્ આપ્નુયાત્.

કુલજાસુ તુ પ્રીત્યા વર્તેત.

દાક્ષિણ્યેન પરિજને સર્વત્ર સ:પરિહાસા મિત્રેષુ પ્રતિપત્તિઃ. કલાસુ કૌશલમ્ અધિકસ્ય ચ જ્ઞાનમ્.

કલહ-સ્થાનેષુ ચ નાયકં સ્વયમ્ ઉપલભેત.

રહસિ ચ કલયા ચતુઃષષ્ટ્યાનુવર્તેત. સ:પત્નીનાં ચ સ્વયમ્ ઉપકુર્યાત્. તાસામ્ અપત્યેષ્વ્ આભારણ-દાનમ્. તેષુ સ્વામિવદ્ ઉપચારઃ. મણ્ડનકાનિ વેષાનાદરેણ કુર્વીત. પરિજને મિત્રવર્ગે ચાધિકં વિશ્રાણનમ્((123)). સમાજાપાનકોદ્યાન-યાત્રા-વિહાર-શીલતા ચ.
ઇતિ પુનર્ભૂવૃત્તમ્((124)).
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)37

દુર્ભગા તુ સાપત્નક-પીડિતા યા તાસામ્ અધિકમ્ ઇવ પત્યાવ્ ઉપચરેત્ તામ્ આશ્રયેત્. પ્રકાશ્યાનિ ચ કલા-વિજ્ઞાનાનિ દર્શયેત્. દૌર્ભાગ્યાદ્ રહસ્યાનામ્ અ:ભાવઃ.

નાયકાપત્યાનાં ધાત્રેયિકાનિ કુર્યાત્.

તન્-મિત્રાણિ ચોપગૃહ્ય તૈર્ ભક્તિમ્ આત્મનઃ પ્રકાશયેત્.

ધર્મ-કૃત્યેષુ ચ પુરશ્-ચારિણી સ્યાદ્ વ્રતોપવાસયોશ્ ચ.

પરિજને દાક્ષિણ્યમ્. ન ચાધિકમ્ આત્માનં પશ્યેત્.

શયને તત્-સાત્મ્યેનાત્મનો ઽનુરાગ-પ્રત્યાનયનમ્.

ન ચોપાલભેત વામતાં ચ ન દર્શયેત્.

યયા ચ કલહિતઃ સ્યાત્ કામં તામ્ આવર્તયેત્.

યાં ચ પ્રચ્છન્નાં કામયેત્ તામ્ અનેન સહ સંગમયેદ્ ગોપયેચ્ ચ.

યથા ચ પતિવ્રતાત્વમ્ અ:શાઠ્યં નાયકો મન્યેત તથા પ્રતિવિદધ્યાત્.
ઇતિ દુર્ભગા-વૃત્તમ્((125)).
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)38

અન્તઃ-પુરાણાં ચ વૃત્તમ્ એતેષ્વ્ એવ પ્રકરણેષુ લક્ષયેત્((126)).

માલ્યાનુલેપન-વાસાંશિ ચાસાં કઞ્ચુકીયા મહત્તરિકા વા રાજ્ઞો નિવેદયેયુર્ દેવીભિઃ પ્રહિતમ્ ઇતિ.

તદ્ આદાય રાજા નિર્માલ્યમ્ આસાં પ્રતિપ્રાભૃતકં દદ્યાત્.

અલંકૃતશ્ ચ સ્વ્:અલંકૃતાનિ ચાપરાહ્ને સર્વાણ્ય્ અન્તઃપુરાણ્ય્ ઐકધ્યેન પશ્યેત્.

તાસાં યથા-કાલં યથાર્હં ચ સ્થાન-માનાનુવૃત્તિઃ સ:પરિહાસાશ્ ચ કથાઃ કુર્યાત્.

તદ્-અન્:અન્તરં પુનર્ભુવસ્ તથૈવ પશ્યેત્.

તત્પો વેશ્યા આભ્યન્તરિકા નાટકીયાશ્ ચ.

તાસાં યથોક્ત-કક્ષાણિ સ્થાનાનિ.

વાસકપાલ્યસ્ તુ યસ્યા વાસકો યસ્યાશ્ ચાતીતો યસ્યાશ્ ચ ઋતુસ્ તત્-પરિચારિકાનુગતા દિવા શય્યોત્થિતસ્ય રાજ્ઞસ્ તાભ્યાં પ્રહિતમ્ અઙ્ગુલીયકાઙ્કમ્ અનુલેપનમ્ ઋતું વાસકં ચ નિવેદયેયુઃ.

તત્ર રાજા યદ્ ગૃહ્ણીયાત્ તસ્યા વાસકમ્ આજ્ઞાપયેત્.

ઉત્સવેષુ ચ સર્વાસામ્ અનુરૂપેણ પૂજાપાનકં ચ. સંગીત-દર્શનેષુ ચ..4.2.66 અન્તઃ-પુર-ચારિણીનાં બહિર્ અ:નિષ્ક્રમો બાહ્યાનાં ચા:પ્રવેશઃ. અન્યત્ર વિદિત-શૌચાભ્યઃ. અ:પરિક્લિષ્ટશ્ ચ કર્મયોગઃ.

ઇત્ય્ આન્તઃપુરિકમ્((127)).
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)39

ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ.
પુરુષસ્ તુ બહૂન્ દરાન્ સમાહૃત્ય સમો ભવેત્. ન ચાવજ્નાં ચરેદ્ આસુ વ્યાલિકાન્ ન સહેત ચ..

એકસ્યાં યા રતિ-ક્રીડા વૈકૃતં વા શરીરજમ્. વિસ્રમ્ભાદ્ વાપ્ય્ ઉપાલમ્ભસ્ તમ્ અન્યાસુ ન કીર્તયેત્..

ન દદ્યાત્ પ્રસરં સ્ત્રીણાં સ:પત્ન્યાઃ કારણે ક્વ ચિત્. તથોપાલભમાનાં ચ દોષૈસ્ તામ્ એવ યોજયેત્..

અન્યાં રહસિ વિસ્રમ્ભૈર્ અન્યાં પ્રત્યક્ષ-પૂજનૈઃ. બહુ-માનૈસ્ તથા ચન્યામ્ ઇત્ય્ એવં રઞ્જયેત્ સ્ત્રિયઃ..

ઉદ્યાન-ગમનૈર્ ભોગૈર્ દાનૈસ્ તજ્-જ્ઞાતિ-પૂજનૈઃ. રહસ્યૈઃ પ્રીતિ-યોગૈશ્ ચેત્ય્ એકૈકામ્ અનુરઞ્જયેત્..

યુવતિશ્ ચ જિત-ક્રોધા યથા-શાસ્ત્ર-પ્રવર્તિની. કરોતિ વશ્યં ભર્તારં સ:પત્નીશ્ ચાધિતિષ્ઠતિ((128))..