કામસૂત્ર · અધ્યાય 4.1

ભાર્યૈકચરિણી ગૂઢ-વિશ્રમ્ભા((107)) દેવવત્ પતિમ્ આનુકુલ્યેન વર્તેત.

તન્-મતેન કુટુમ્બ-ચિન્તામ્ આત્મનિ સંનિવેશયેત્.

વેશ્મ ચ શુચિ સુ:સંમૃષ્ટ-સ્થાનં વિરચિત-વિવિધ-કુસુમં શ્લક્ષ્ણ-ભૂમિ-તલં હૃદ્ય-દર્શનં((108)) ત્રિષવણાચરિત-બલિ-કર્મ પૂજિત-દેવતાયતનં કુર્યાત્.

ન હ્ય્ અતો ઽન્યદ્ ગૃહસ્થાનાં ચિત્ત-ગ્રાહકમ્ અસ્તીતિ ગોનર્દીયઃ.

ગુરુષુ ભૃત્ય-વર્ગેષુ નાયક-ભગિનીષુ((109)) તત્-પતિષુ ચ યથાર્હં પ્રતિપત્તિઃ((110)).

પરિપૂતેષુ ચ હરિત-શાક-વપ્રાન્ ઇક્ષુ-સ્તમ્બાઞ્ જીરક-સર્ષપાજમોદ-શતપુષ્પા-તમાલ-ગુલ્માંશ્ ચ કારયેત્((111)).

કુબ્જકામલક-મલ્લિકા-જાતી-કુરણ્ટક-નવમાલિકા-તગર-નન્દ્યાવર્તજપા-ગુલ્માન્ અન્યાંશ્ ચ બહુ-પુષ્પાન્ બાલ-કોશીરક-પાતાલિકાંશ્ ચ વૃક્ષ-વાટિકાયાં ચ સ્થણ્ડિલાણિ મનો-જ્ઞાનિ કારયેત્((112)).

મધ્યે કૂપં વાપીં દીર્ઘિકાં વા ખાનયેત્.

ભિક્ષુકી-શ્રમાણા-ક્ષપણા-કુલટા-કુહકેક્ષણિકા-મૂલ-કારિકાભિર્ ન સંસૃજ્યેત.

ભોજને ચ રુચિતમ્ ઇદમ્ અસ્મૈ દ્વેષ્યમ્ ઇદં પથ્યમ્ ઇદમ્ અ:પથ્યમ્ ઇદમ્ ઇતિ ચ વિન્દ્યાત્.

સ્વરં બહિર્ ઉપશ્રુત્ય ભવનમ્ આગચ્છતઃ કિં કૃત્યમ્ ઇતિ બ્રુવતી સજ્જા((113)) ભવન-મધ્યે તિષ્ઠેત્.

પરિચારિકમ્ અપનુદ્ય સ્વયં પાદૌ પ્રક્ષાલયેત્.

નાયકસ્ય ચ ન વિમુક્ત-ભૂષણં વિજને સંદર્શને તિષ્ઠેત્.

અતિ:વ્યયમ્ અ:સદ્-વ્યયં વા કુર્વાણં રહસિ બોધયેત્.

આવાહે વિવાહે યજ્ઞે ગમનં સખીભિઃ સહ ગોષ્ઠીં દેવતાભિગમન્મ્ ઇત્ય્ અનુજ્ઞાતા કુર્યાત્.

સર્વ-ક્રીડાસુ ચ તદ્-આનુલોમ્યેન પ્રવૃત્તિઃ.

પશ્ચાત્ સંવેશનં પૂર્વમ્ ઉત્થાનમ્ અન્:અવબોધનં ચ સુપ્તસ્ય.

મહાનસં ચ સુ:ગુપ્તં સ્યાદ્ દર્શનીયં ચ.

નાયકાપચારેષુ કિં ચિત્ કલુષિતા નાત્ય્:અર્થં નિર્વદેત્.

સાધિક્ષેપ-વચનં ત્વ્ એનં મિત્ર-જન-મધ્ય-સ્થમ્ એકાકિનં વાપ્ય્ ઉપાલભેત. ન ચ મૂલ-કારિકા સ્યાત્.

ન હ્ય્ અતો ઽન્યદ્ અ:પ્રત્યય-કારણમ્ અસ્તીતિ ગોનર્દીયઃ.

દુર્:વ્યાહૃતં દુર્:નિરીક્ષિતમ્ અન્યતો મન્ત્રણં દ્વાર-દેશાવસ્થાનં નિરીક્ષણં વા નિષ્કુટેષુ((114)) મન્ત્રણં વિવિક્તેષુ ચિરમ્ અવસ્થાનમ્ ઇતિ વર્જયેત્.

સ્વેદ-દન્ત-પઙ્ક-દુર્:ગન્ધાંશ્ ચ બુધ્યેતેતિ વિરાગ-કારણમ્.

બહુ-ભૂષણં વિવિધ-કુસુમાનુલેપનં વિવિધાઙ્ગ-રાગ-સમુજ્જ્વલં વાસ ઇત્ય્ આભિગામિકો વેષઃ.

પ્રતનુ-શ્લક્ષ્ણાલ્પ-દુકૂલતા પરિમિતમ્ આભરણં સુ:ગન્ધિતા નાત્ય્:ઉલ્વણમ્((115)) અનુલેપનમ્. તથા શુક્લાન્ય્ અન્યાનિ પુષ્પાણીતિ વૈહારિકો વેષઃ.

નાયકસ્ય વ્રતમ્ ઉપવાસં ચ સ્વયમ્ અપિ કરણેનાનુવર્તેત. વારિતાયાં ચ નાહમ્ અત્ર નિર્બન્ધનીયેતિ તદ્-વચસો નિવર્તનમ્.

મૃદ્-વિદલ-કાષ્ઠ-ચર્મ-લોહ-ભાણ્ડાનાં ચ કાલે સમ્:અર્ઘ-ગ્રહણમ્((116)).

તથા લવણ-સ્નેહયોશ્ ચ ગન્ધ-દ્રવ્ય-કટુક-ભાણ્ડૌષધાનાં ચ દુર્:લભાનાં ભવનેષુ પ્રચ્છન્નં નિધાનમ્.

મૂલકાલુક-પાલઙ્કી-દમનકામ્રાતકૈર્વારુક-ત્રપુ-સવાર્તાક-કૂષ્માણ્ડાલાબુ-સૂરણ-શુકનાસા- સ્વયમ્ગુપ્તા-તિલ-પર્ણિકાગ્નિમન્થ-લશુન-પલાણ્ડુ-પ્રભૃતીનાં સર્વૌષધીનાં ચ બીજ-ગ્રહણં કાલે વાપશ્ ચ.

સ્વસ્ય ચ સારસ્ય પરેભ્યો નાખ્યાનં ભર્તૃ-મન્ત્રિતસ્ય ચ.

સમાનાશ્ ચ સ્ત્રિયઃ કૌશલેનોજ્જ્વલતયા પાકેન માનેન તથોપચારૈર્ અતિશયીત.

સાંવત્સરિકમ્ આયં સંખ્યાય તદ્-અનુરૂપં વ્યયં કુર્યાત્.

ભોજનાવશિષ્ટાદ્ ગો-રસાદ્ ઘૃત-કરણમ્ તથા તેલ-ગુડયોઃ. કર્પાસસ્ય ચ સૂત્ર-કર્તનમ્ સૂત્રસ્ય વાનમ્. શિક્ય-રજ્જુ-પાશ-વલ્કલ-સંગ્રહણમ્. કુટ્ટન-કણ્ડનાવેક્ષણમ્. આમ-ચામણ્ડ-તુષક-ખકુટ્ય્-અઙ્ગારાણામ્ ઉપયોજનમ્. ભૃત્ય-વેતન- ભરણ-જ્ઞાનમ્. કૃષિ-પશુ-પાલન-ચિન્તા-વાહન-વિધાન-યોગાઃ. મેષ-કુક્કુટ-લાવક- શુક-શારિકા-પરભૃત-મયૂર-વાનર-મૃગાણામ્ અવેક્ષણમ્. દૈવસિકાય-વ્યય-પિણ્ડી- કરણમ્ ઇતિ ચ વિદ્યાત્.

તજ્-જઘન્યાનાં ચ જીર્ણ-વાસસાં સંચયસ્ તૈર્ વિવિધ-રાગૈઃ શુદ્ધૈર્ વા કૃત-કર્મણાં પરિચારકાણામ્ અનુગ્રહો માનાર્થેષુ ચ દાનમ્ અન્યત્ર વોપયોગઃ..4.1.35 સુરા-કુમ્ભીનામ્ આસવ-કુમ્ભીનાં ચ સ્થાપનં તદ્-ઉપયોગઃ ક્રય-વિક્રયાવ્ આય-વ્યાયાવેક્ષણમ્.

નાયક-મિત્રાણાં ચ સ્રગ્-અનુલેપન-તામ્બૂલ-દાનૈઃ પૂજનં ન્યાયતઃ.

શ્વશ્રૂ-સ્વશુર-પરિચર્યા તત્-પારતન્ત્ર્યમ્ અન્:ઉત્તર-વાદિતા પરિમિતા:પ્રચણ્ડાલાપ-કરણમ્ અન્:ઉચ્ચૈર્ હાસઃ તત્-પ્રિયા:પ્રિયેષુ સ્વ-પ્રિયા:પ્રિયેષ્વ્ ઇવ વૃત્તિઃ.

ભોગેષ્વ્ અન્:ઉત્સેકઃ.

પરિજને દાક્ષિણ્યમ્.

નાયકસ્યા:નિવેદ્ય ન કસ્મૈ ચિદ્ દાનમ્.

સ્વ-કર્મસુ ભૃત્ય-જન-નિયમનમ્ ઉત્સવેષુ ચાસ્ય પૂજનમ્.
ઇત્ય્ એકચારિણી-વૃત્તમ્((117)).
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)33 [પ્રવાસ-ચર્ય્યા-પ્રકરણમ્]

પ્રવાસે મઙ્ગલ-માત્રાભરણા દેવતોપવાસ-પરા વાર્તાયાં સ્થિતા ગૃહાન્ અવેક્ષેત.

શય્યા ચ ગુરુ-જન-મૂલે. તદ્-અભિમતા કાર્ય-નિષ્પત્તિઃ. નાયકાભિમતાનાં ચાર્થાનામ્ અર્જને પ્રતિસંસ્કારે ચ યત્નઃ.

નિત્ય-નૈમિત્તિકેષુ કર્મસૂચિતો વ્યયઃ. તદ્-આરબ્ધાનાં ચ કર્મણાં સમાપને મતિઃ.

જ્ઞાતિ-કુલસ્યાન્:અભિગમનમ્ અન્યત્ર વ્યસનોત્સવાભ્યામ્((118)). તત્રાપિ નાયક-પરિજનાધિષ્ઠિતાયા નાતિકાલમ્ અવસ્થાનમ્ અ:પરિવર્તિત-પ્રવાસ-વેષતા ચ.

ગુરુ-જનાનુજ્ઞાતાનાં કરણમ્ ઉપવાસાનામ્. પરિચારકૈઃ શુચિભિર્ આજ્ઞાધિષ્ઠિતૈર્ અનુમતેન ક્રય-વિક્રય-કર્મણા સારસ્યાપૂરણં તનૂ-કરણં ચ શક્ત્યા વ્યયાનામ્.

આગતે ચ પ્રકૃતિસ્થાયા એવ પ્રથમતો દર્શનં દૈવત-પૂજનમ્ ઉપહારાણાં ચાહરણમ્.
ઇતિ પ્રવાસ-ચર્યા((119)).

ભવતશ્ ચાત્ર શ્લોકૌ.
સદ્-વૃત્તમ્((120)) અનુવર્તેત નાયકસ્ય હિતૈષિણી. કુલ-યોષા પુનર્ભૂર્ વા વેશ્યા વાપ્ય્ એકચારિણી.. ધર્મમ્ અર્થં તથા કામં લભન્તે સ્થાનમ્ એવ ચ. નિઃ:સપત્નં ચ ભર્તારં નાર્યઃ સદ્-વૃત્તમ્ આશ્રિતાઃ..