કામસૂત્ર · ભાગ 120

લિવ્રે 1 સાધારણં નામ પ્રથમમ્ અધિકરણમ્
લેçઓન્ 1 અથ શાસ્ત્ર-સંગ્રહઃ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ) 1
1.1.1 ધર્માર્થ-કામેભ્યો નમઃ.
1.1.2 શાસ્ત્રે પ્રકૃતત્વાત્((1)).
1.1.3 તત્સમયાવબોધકેભ્યશ્ ચ આચાર્યેભ્યઃ. ઇતિ.
1.1.4 તત્-સંબન્ધાત્. ઇતિ.
1.1.5 પ્રજાપતિર્ હિ પ્રજાઃ સૃષ્ટ્વા તાસાં સ્થિતિ-નિબન્ધનં ત્રિવર્ગસ્ય સાધનમ્ અધ્યાયાનાં શતસહસ્રેણાગ્રે પ્રોવાચ.
1.1.6 તસ્યૈકદેશિકં મનુઃ સ્વાયંભુવો ધર્માધિકારિકં પૃથક્ ચકાર.
1.1.7 બૃહસ્પતિર્ અર્થાધિકારિકમ્.
1.1.8 મહાદેવાનુચરશ્ ચ નન્દી સહસ્રેણાધ્યાયાનાં પૃથક્ કામ-સૂત્રં પ્રોવાચ.
1.1.9 તદ્ એવ તુ પઞ્ચભિર્ અધ્યાય-શતૈર્ ઔદ્દાલિકિઃ શ્વેતકેતુઃ સંચિક્ષેપ.
1.1.10 તદ્ એવ તુ પુનર્ અધ્ય્:અર્ધેનાધ્યાયશતેન [1]સાધારણ-[2]સાંપ્રયોગિક-[3]કન્યા-સંપ્રયુક્તક-[ 4]ભાર્યાધિકારિક-[5]પારદારિક-[6]વૈશિક-[7]ઔપનિષદિકૈઃ સપ્તભિર્ અધિકરણૈર્ બાભ્રવ્યઃ પાઞ્ચાલઃ સંચિક્ષેપ.
1.1.11 તસ્ય ષષ્ટં વૈશિકમ્ અધિકરણં પાટલિપુત્રકાણાં ગણિકાનાં નિયોગાદ્ દત્તકઃ પૃથક્ ચકાર.
1.1.12 તત્-પ્રસઙ્ગાચ્ ચારાયણઃ સાધારણમ્ અધિકરણં પ્રોવાચ. સુવર્ણનાભઃ સાંપ્રયોગિકમ્. ઘોટકમુખઃ કન્યા-સંપ્રયુક્તકમ્. ગોનર્દીયો ભાર્યાધિકારિકમ્. ગોણિકાપુત્રઃ પારદારિકમ્. કુચુમાર ઔપનિષદિકમ્ ઇતિ.
1.1.13 એવં બહુભિર્ આચાર્યૈસ્ તચ્ છાસ્ત્રં ખણ્ડશઃ પ્રણીતમ્ ઉત્સન્ન-કલ્પમ્ અભૂત્.
1.1.14 તત્ર દત્તકાદિભિઃ પ્રણીતાનાં શાસ્ત્રાવયવાનામ્ એકદેશત્વાત્ મહદ્ ઇતિ ચ બાભ્રવીયસ્ય દુર્:આધ્યેયત્વાત્ સંક્ષિપ્ય સર્વમ્ અર્થમ્ અલ્પેન ગ્રન્થેન કામસૂત્રમ્ ઇદં પ્રણીતમ્.
1.1.15 તસ્યાયં પ્રકરણાધિકરણ-સમુદ્દેશઃ
1.1.16 શાસ્ત્ર-સંગ્રહઃ. ત્રિવર્ગ-પ્રતિપત્તિઃ. વિદ્યાસમુદ્દેશઃ. નાગરક-વૃત્તમ્. નાયક-સહાય-દૂતી-કર્મવિમર્શઃ. ઇતિ સાધારણં પ્રથમાધિકરણમ્ અધ્યાયઃ પઞ્ચ પ્રકરણાનિ પઞ્ચ.
1.1.17 પ્રમાણ-કાલા-ભાવેભ્યો રતાવસ્થાપનમ્. પ્રીતિ-વિશેષાઃ. આલિઙ્ગન-વિચારાઃ. ચુમ્બન-વિકલ્પાઃ..નખરદન-જાતયઃ. દશન-ચ્છેદ્ય-વિધયઃ. દેશ્યા ઉપચારાઃ સંવેશન-પ્રકારાઃ ચિત્ર-રતાનિ પ્રહણ-યોગઃ તદ્-યુક્તાશ્ ચ સીત્કૃતોપક્રમાઃ પુરુષાયિતમ્ પુરુષોપસૃપ્તાનિ ઔપરિષ્ટકમ્ રતારમ્ભાવસાનિકમ્ રત-વિશેષાઃ પ્રણય-કલહઃ ઇતિ સાંપ્રયોગિકં દ્વિતીયમ્ અધિકરણમ્. અધ્યયા દશ પ્રકરણાનિ સપ્તદશ.
1.1.18 વરણ-વિધાનમ્ સમ્બન્ધ-નિર્ણયઃ કન્યા-વિસ્રમ્ભણમ્ બાલાયાઃ ઉપક્રમાઃ ઇઙ્ગિતાકાર-સૂચનમ્ એક-પુરુષાભિયોગઃ પ્રયોજ્યસ્યોપાવર્તણમ્ અભિયોગતશ્ ચ કન્યાયાઃ પ્રતિપત્તિઃ વિવાહ-યોગઃ ઇતિ કન્યા-સંપ્રયુક્તકં તૃતીયાધિકરણમ્. અધ્યાયાઃ પઞ્ચ પ્રકરણાનિ નવ
1.1.19 એકચારિણી-વૃત્તમ્ પ્રવાસચાર્યા સપત્નીષુ જ્યેષ્ઠા-વૃત્તમ્ કનિષ્ઠા-વૃત્તમ્ પુનર્ભૂ-વૃત્તમ્ દુર્ભગા-વૃત્તમ્ આન્તઃપુરિકમ્ પુરુષસ્ય બહ્વીષુ પ્રતિપત્તિઃ ઇતિ ભાર્યાધિકારિકં ચતુર્થમ્ અધિકરણમ્ અધ્યાયૌ દ્વૌ પ્રકરણાન્ય્ અષ્ટૌ
1.1.20 સ્ત્રી-પુરુષ-શીલાવસ્થાપનમ્ વ્યાવર્ત્તન-કારણાનિ સ્ત્રીષુ સિદ્ધાઃ પુરુષાઃ અ:યત્ન-સાધ્યા યોષિતઃ પરિચય-કારણાનિ અભિયોગાઃ ભાવ-પરીક્ષા દૂતી-કર્માણિ ઈશ્વરકામિતમ્ અન્તઃપુરિકં દાર-રક્ષિતકમ્ ઇતિ પારદારિકં પઞ્ચમમ્ અધિકરણમ્ અધ્યાયાઃ ષટ્ પ્રકરણાનિ દશ((2))
1.1.21 ગમ્ય-ચિન્તા ગમન-કારણાનિ ઉપાવર્તન-વિધિઃ કાન્તાનુવર્તનમ્ અર્થાગમોપાયાઃ વિરક્ત-લિઙ્ગાનિ વિરક્ત-પ્રતિપત્તિઃ નિષ્કાસન-પ્રકારાઃ વિશીર્ણ-પ્રતિસંધાનમ્.લાભવિશેષઃ અર્થાનર્થાનુબન્ધ-સંશય-વિચારઃ વેશ્યા-વિશેષાશ્ ચ ઇતિ વૈશિકં ષષ્ટમ્ અધિકરણમ્ અધ્યાયઃ ષટ્ પ્રકરણાનિ દ્વાદશ.
1.1.22 સુભગં-કરણમ્ વશી-કરણમ્ વૃષ્યાશ્ ચ યોગાઃ નષ્ટ-રાગ-પ્રત્યાનયનમ્ વૃદ્ધિ-વિધયઃ ચિત્રાશ્ ચ યોગાઃ ઇત્ય્ ઔપનિષદિકં સપ્તમમ્ અધિકરણમ્ અધ્યાયૌ દ્વૌ પ્રકરણાનિ ષટ્.
1.1.23 એવં ષટ્ત્રિંશદ્ અધ્યાયાઃ ચતુઃશષ્ટિઃ પ્રકરણાનિ((3)) અધિકરણાનિ સપ્ત સ:પાદં શ્લોક-સહસ્રમ્ ઇતિ શાસ્ત્રસ્ય સંગ્રહઃ.
1.1.24વ્ સંક્ષેપમ્ ઇમમ્ ઉક્ત્વાસ્ય વિસ્તારો ઽતઃ પ્રવક્ષ્યતે. ઇષ્ટં હિ વિદુષાં લોકે સમાસ-વ્યાસ-ભાષણમ્..
1.1ચ્ ઇતિ શ્રીવાત્સ્યાયનીયે કામસૂત્રે સાધારણે પ્રથમે ઽધિકરણે શાસ્ત્ર-સંગ્રહઃ પ્રહમો ઽધ્યાયઃ.
લેçઓન્ 2 અથ ત્રિવર્ગ-પ્રતિપત્તિ-નામકો દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ.
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ) 2 અ) અનુષ્ઠાન
1.2.1 શતાયુર્ વૈ પુરુષો વિભજ્ય કાલમ્ અન્યોન્યાનુબદ્ધં પરસ્પરસ્યાનુપઘાતકં ત્રિવર્ગં સેવેત.
1.2.2 બાલ્યે વિદ્યા-ગ્રહણાદીન્ અર્થાન્.
1.2.3 કામં ચ યૌવને.
1.2.4 સ્થાવિરે ધર્મં મોક્ષં ચ.
1.2.5 અ:નિત્યત્વાદ્ આયુષો યથોપપાદં વા સેવેત.
1.2.6 બ્રહ્મચર્યમ્ એવ ત્વ્ આ વિદ્યા-ગ્રહણાત્. બ્) અવબોધઃ
1.2.7 અ:લૌકિકત્વાદ્ અ:દૃષ્ટાર્થત્વાદ્ અ:પ્રવૃત્તાનાં અજ્ઞાદીનાં શાસ્ત્રાત્ પ્રવર્તનમ્ લૌકિ[ક]ત્વાદ્ દૃષ્ટાર્થત્વાચ્ ચ પ્રવૃત્તેભ્યશ્ ચ માંસ-ભક્ષણાદિભ્યઃ શાસ્ત્રાદ્ એવ નિવારણં ધર્મઃ.
1.2.8 તં શ્રુતેર્ ધર્મજ્ઞ-સમવાયાચ્ ચ પ્રતિપદ્યેત.
1.2.9 વિદ્યા-ભૂમિ-હિરણ્ય-પશુ-ધાન્ય-ભાણ્ડોપસ્કર-મિત્રાદીનામ્ અર્જનમ્ અર્જિતસ્ય વિવર્ધનમ્ અર્થઃ.
1.2.10 તમ્ અધ્યક્ષ-પ્રચારાદ્ વાર્તા-સમય-વિદ્ભ્યો વણિગ્ભ્યશ્ ચેતિ.

1.2.11 શ્રોત્ર-ત્વક્-ચક્સુર્-જિહ્વા-ઘ્રાણાનામ્ આત્મ-સંયુક્તેન મનસાધિષ્ઠિતાનાં સ્વેષુ સ્વેષુ વિષયેષ્વ્ આનુકૂલ્યતઃ પ્રવૃત્તિઃ કામઃ.
1.2.12 સ્પર્શ-વિશેષ-વિષયાત્ ત્વ્ અસ્યાભિમાનિક-સુખાનુવિદ્ધા ફલવત્ય્ અર્થ-પ્રતીતિઃ પ્રાધાન્યાત્ કામઃ.
1.2.13 તં કામ-સૂત્રાન્ નાગરિક-જન-સમવાયાચ્ ચ પ્રતિપદ્યેત.
1.2.14 એષાં સમવાયે પૂર્વઃ પૂર્વો ગરીયાન્.
1.2.15 અર્થશ્ ચ રાજ્ઞઃ. તન્-મૂલત્વાલ્ લોક-યાત્રાયાઃ. વેશ્યાયાશ્ ચ ઇતિ ત્રિવર્ગ-પ્રતિપત્તિઃ((4)). ચ્) સંપ્રતિપત્તિઃ
1.2.16 ધર્મસ્યા:લૌકિકત્વાત્ તદ્-અભિદાયકં શાસ્ત્રં યુક્તમ્. ઉપાય-પૂર્વકત્વાદ્ અર્થ-સિદ્ધેઃ. ઉપાય-પ્રતિપત્તિઃ શાસ્ત્રાત્.
1.2.17 તિર્યગ્-યોનિષ્વ્ અપિ તુ સ્વયં પ્રવૃત્તત્વાત્ કામસ્ય નિત્યત્વાચ્ ચ ન શાસ્ત્રેણ કૃત્યમ્ અસ્તીત્ય્ આચાર્યાઃ.
1.2.18 સંપ્રયોગ-પરાધીનત્વાત્ સ્ત્રી-પુંસયોર્ ઉપાયમ્ અપેક્ષતે.
1.2.19 સા ચોપાય-પ્રતિપત્તિઃ કામ-સૂત્રાદ્ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.
1.2.20 તિર્યગ્-યોનિષુ પુનર્ અન્:આવૃતત્વાત્ શ્ત્રી-જાતેશ્ ચ ઋતૌ યાવદ્ અર્થં પ્રવૃત્તેર્ અ:બુદ્ધિ-પૂર્વકત્વાચ્ ચ પ્રવૃત્તીનામ્ અન્:ઉપાયઃ પ્રત્યયઃ.
1.2.21 ન ધર્માંશ્ ચરેત્. એષ્યત્-ફલત્વાત્. સંશયિકત્વાચ્ ચ.
1.2.22 કો હ્ય્ અ:બાલિશો હસ્ત-ગતં પર-ગતં કુર્યાત્.
1.2.23 વરમ્ અદ્ય કપોતઃ શ્વો મયૂરાત્.
1.2.24 વરં સાંશયિકાન્ નિષ્કાદ્ અ:સાંશયિકઃ કાર્ષાપણઃ. ઇતિ લૌકાયતિકાઃ..1.2.25 શાસ્ત્રસ્યાન્:અભિશઙ્કત્વાદ્ અભિચારાનુવ્યાહારયોશ્ ચ ક્વ ચિત્ ફલ-દર્શનાન્ નક્ષત્ર-ચન્દ્ર- સૂર્ય-તારા-ગ્રહ-ચક્રસ્ય લોકાર્થં બુદ્ધિ-પૂર્વકમ્ ઇવ પ્રવૃત્તેર્ દર્શનાદ્ વર્ણાશ્રમાચાર-સ્થિતિ-લક્ષણત્વાચ્ ચ લોકયાત્રાયા હસ્ત-ગતસ્ય ચ બીજસ્ય ભવિષ્યતઃ સસ્યાર્થે ત્યાગ-દર્શનાચ્ ચરેદ્ ધર્માન્ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.
1.2.26 નાર્થાંશ્ ચરેત્. પ્રયત્નતો ઽપિ હ્ય્ એતે ઽનુષ્ઠીયમાના નૈવ કદા ચિત્ સ્યુઃ અન્:અનુષ્ઠીયમાના અપિ યદૃચ્છયા ભવેયુઃ.
1.2.27 તત્ સર્વં કાલ-કારિતમ્ ઇતિ.
1.2.28 કાલ એવ હિ પુરુષાન્ અર્થાનર્થયોર્ જય-પરાજયયોઃ સુખ-દુઃખયોશ્ ચ સ્થાપયતિ.
1.2.29 કાલેન બલિર્ ઇન્દ્રઃ કૃતઃ. કાલેન વ્યપરોપિતઃ. કાલ એવ પુનર્ અપ્ય્ એનં કર્તેતિ કાલકારણિકાઃ.
1.2.30 પુરુષ-કાર-પૂર્વકત્વાત્ સર્વ-પ્રવૃત્તીનામ્ ઉપાયઃ પ્રત્યયઃ.
1.2.31 અ:વશ્યં-ભાવિનો ઽપ્ય્ અર્થસ્યોપાય-પૂર્વકત્વાદ્ એવ. ન નિષ્કર્મણો ભદ્રમ્ અસ્તીતિ વાત્સ્યાયનઃ.
1.2.32 ન કામાંશ્ ચરેત્. ધર્માર્થયોઃ પ્રધાનયોર્ એવમ્ અન્યેષાં ચ સતાં પ્રત્યનીકત્વાત્. અનર્થજન-સંસર્ગમ્ અસદ્-વ્યવસાયમ્ અશૌચમ્ અન્:આયતિં ચૈતે પુરુષસ્ય જનયન્તિ.
1.2.33 તથા પ્રમાદં લાઘવમ્ અ:પ્રત્યયમ્ અ:ગ્રાહ્યતાં ચ.
1.2.34 બહવશ્ ચ કામ-વશ-ગાઃ સ:ગણા એવ વિનષ્ટાઃ શ્રૂયન્તે.
1.2.35 યથા દાણ્ડક્યો નામ ભોજઃ કામાદ્ બ્રાહ્મણ-કન્યામ્ અભિમન્યમાનઃ સ:બન્ધુ-રાષ્ટ્રો વિનનાશ((5)).
1.2.36 દેવરાજશ્ ચ_અહલ્યામ્ અતિ-બલશ્ ચ કીચકો દ્રૌપદીં રાવણશ્ ચ સીતામ્ અપરે ચાન્યે ચ બહવો દૃશ્યન્તે કામ-વશ-ગા વિનષ્ટા ઇત્ય્ અર્થચિન્તકાઃ.
1.2.37 શરીર-સ્થિતિ-હેતુત્વાદ્ આહાર-સ:ધર્માણો હિ કામાઃ. ફલ-ભૂતાશ્ ચ ધર્માર્થયોઃ.
1.2.38 બોદ્ધવ્યં તુ દોષેષ્વ્ ઇવ. ન હિ ભિક્ષુકાઃ સન્તીતિ સ્થાલ્યો નાધિશ્રીયન્તે. ન હિ મૃગાઃ સન્તીતિ યવા નોપ્યન્ત ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.
1.2.39 ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ
1.2.39વ્ એવમ્ અર્થં ચ કામં ચ ધર્મં ચોપાચરન્ નરઃ. ઇહામુત્ર ચ નિઃશલ્યમ્ અત્યન્તં સુખમ્ અશ્નુતે..
1.2.40વ્1 કિં સ્યાત્ પરત્રેત્ય્ આશઙ્કા કાર્યે યસ્મિન્ ન જાયતે. ન ચાર્થ-ઘ્નં સુખં ચેતિ શિષ્ટાસ્ તત્ર વ્યવસ્થિતાઃ..
1.2.40વ્2 ત્રિવર્ગ-સાધકં યત્ સ્યાદ્ દ્વયોર્ એકસ્ય વા પુનઃ. કાર્યં તદ્ અપિ કુર્વીત ન ત્વ્ એકાર્થં દ્વિ-બાધકમ્..
1.2ચ્ ઇતિ શ્રીવાત્સ્યાયનીયે કામસૂત્રે સાધારણે પ્રથમે ઽધિકરણે ત્રિવર્ગ-પ્રતિપત્તિર્ દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ.((6))
લેçઓન્ 3 અથ વિદ્યાસમુદ્દેશ-પ્રકરણ-નામકઃ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ) 3
1.3.1 ધર્માર્થાઙ્ગવિદ્યા-કાલાન્ અન્:ઉપરોધયન્ કામ-સૂત્રં તદ્-અઙ્ગ-વિદ્યાશ્ ચ પુરુષો ઽધીયીત.
1.3.2 પ્રાગ્ યૌવનાત્ સ્ત્રી. પ્રત્તા ચ પત્યુર્ અભિપ્રાયાત્.
1.3.3 યોષિતાં શાસ્ત્ર-ગ્રહણસ્યાભાવાદ્ અન્:અર્થકમ્ ઇહ શાસ્ત્રે સ્ત્રી-શાસનમ્ ઇત્ય્ આચાર્યાઃ.
1.3.4 પ્રયોગ-ગ્રહણં ત્વ્ આસામ્. પ્રયોગસ્ય ચ શાસ્ત્ર-પૂર્વકત્વાદ્ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.
1.3.5 તન્ ન કેવલમ્ ઇહૈવ. સર્વત્ર હિ લોકે કતિ ચિદ્ એવ શાસ્ત્ર-જ્ઞાઃ. સર્વ-જન-વિષયશ્ ચ પ્રયોગઃ.
1.3.6 પ્રયોગસ્ય ચ દૂરસ્થમ્ અપિ શાસ્ત્રમ્ એવ હેતુઃ.

1.3.7 અસ્તિ વ્યાકરણમ્ ઇત્ય્ અવૈયાકરણા અપિ યાજ્ઞિકા ઊહં ક્રતુષુ પ્રયુઞ્જતે.
1.3.8 અસ્તિ જ્યૌતિષમ્ ઇતિ પુણ્યાહેષુ કર્મ કુર્વતે.
1.3.9 તથાશ્વારોહા ગજારોહાશ્ ચાશ્વાન્ ગજાંશ્ ચાન્:અધિગત-શાસ્ત્રા અપિ વિનયન્તે.
1.3.10 તથાસ્તિ રાજેતિ દૂરસ્થા અપિ જનપદા ન મર્યાદામ્ અતિવર્તન્તે તદ્વદ્ એતત્.
1.3.11 સન્ત્ય્ અપિ ખલુ શાસ્ત્ર-પ્રહત-બુદ્ધયો ગણિકા રાજ-પુત્ર્યો મહામાત્ર-દુહિતરશ્ ચ.
1.3.12 તસ્માદ્ વૈશ્વાસિકાજ્ જનાદ્ રહસિ પ્રયોગાઞ્ છાસ્ત્રમ્ એકદેશં વા સ્ત્રી ગૃહ્ણીયાત્.
1.3.13 અભ્યાસ-પ્રયોજ્યાંશ્ ચ ચાતુઃષષ્ટિકાન્ યોગાન્ કન્યા રહસ્ય્ એકાકિન્ય્ અભ્યસેત્.
1.3.14 આચાર્યાસ્ તુ કન્યાનાં પ્રવૃત્ત-પુરુષ-સંપ્રયોગા સહ:સંપ્રવૃદ્ધા ધાત્રેયિકા. તથા:ભૂતા વા નિર્:અત્યય-સંભાષણા સખી. સવયાશ્ ચ માતૃ-શ્વસા. વિસ્રબ્ધા તત્-સ્થાનીયા વૃદ્ધ-દાસી. પૂર્વ-સંસૃષ્ટા વા ભિક્ષુકી. સ્વસા ચ વિશ્વાસ-પ્રયોગાત્.
1.3.15 ગીતમ્ (1), વાદ્યમ્ (2), નૃત્યમ્ (3), આલેખ્યમ્ (4), વિશેષકચ્છેદ્યમ્ (5), તણ્ડુલ-કુસુમ-વલિ- વિકારાઃ (6), પુષ્પાસ્તરણમ્ (7), દશન-વસનાગરાગઃ (8), મણિ-ભૂમિકા-કર્મ (9), શયન-રચનમ્ (10), ઉદક-વાદ્યમ્ (11), ઉદકાઘાતઃ (), ચિત્રાશ્ ચ યોગાઃ (13), માલ્ય-ગ્રથન- વિકલ્પાઃ (14), શેખરકાપીડ-યોજનમ્ (15), નેપથ્ય-પ્રયોગાઃ (16), કર્ણ-પત્ત્ર- ભઙ્ગાઃ (17), ગન્ધ-યુક્તિઃ (18), ભૂષણ-યોજનમ્ (19), ઐન્દ્રજાલાઃ (20), કૌચુમારાશ્ ચ (21), હસ્ત-લાઘવમ્ (22), વિચિત્ર-શાક-યૂષ-ભક્ષ્ય-વિકાર-ક્રિયા (23),.પાનકરસરાગાસવ-યોજનમ્ (24), સૂચીવાન-કર્માણિ (25), સૂત્રક્રીડા (26), વીણા-ડમરુક-વાદ્યાનિ (27), પ્રહેલિકા (28), પ્રતિમાલા (29), દુર્વાચક-યોગાઃ (30), પુસ્તક-વાચનમ્ (31), નાટકાખ્યાયિકા-દર્શનમ્ (32), કાવ્ય-સમસ્યાપૂરણમ્ (33), પટ્ટિકાવાન-વેત્ર-વિકલ્પાઃ (34),તક્ષ-કર્માણિ (35), તક્ષણમ્ (36), વાસ્તુ-વિદ્યા (37), રૂપ્ય-પરીક્ષા (38), ધાતુ-વાદઃ (39), મણિ-રાગાકર-જ્ઞાનમ્ (40), વૃક્ષાયુર્વેદ-યોગાઃ (41), મેષ-કુક્કુટ-લાવક-યુદ્ધ-વિધિઃ (42), શુક-સારિકા-પ્રલાપનમ્ (43), ઉત્સાદને સંવાહને કેશમર્દને ચ કૌશલમ્ (44),અક્ષર-મુષ્તિકાકથનમ્
(45), મ્લેચ્છિત-વિકલ્પાઃ (46), દેશ-ભાષા-વિજ્ઞાનમ્ (47), પુષ્પ-શકટિકા (48), નિમિત્ત-જ્ઞાનમ્ (49), યન્ત્ર-માતૃકા (50), ધારણ-માતૃકા (51), સમ્પાઠ્યમ્ (52), માનસી કાવ્ય-ક્રિયા (53), અભિધાનકોશઃ (54), છન્દો-જ્ઞાનમ્ (55), ક્રિયા-કલ્પઃ (56), છલિતક-યોગાઃ (57), વસ્ત્રગોપનાનિ (58), દ્યૂત-વિશેષઃ (59), આકર્ષ-ક્રીડા (60), બાલ-ક્રીડનકાનિ (61), વૈનયિકીનામ્ (62), વૈજયિકીનામ્ (63), વ્યાયામિકીનાં ચ (64) વિદ્યાનાં જ્ઞાનમ્ ઇતિ ચતુઃ-ષષ્ટિર્ અઙ્ગ-વિદ્યા. કામસૂત્રાવયવિન્યઃ.
1.3.16 પાઞ્ચાલિકી ચ ચતુઃષષ્ટિર્ અપરા. તસ્યાઃ પ્રયોગાન્ અન્વવેત્ય સાંપ્રયોગિકે વક્ષ્યામઃ. કામસ્ય તદ્-આત્મકત્વાત્.
1.3.17વ્ આભિર્ અભ્યુચ્છ્રિતા વેશ્યા શીલ-રૂપ-ગુણાન્વિતા. લભતે ગણિકા-શબ્દં સ્થાનં ચ જન-સંસદિ..
1.3.18વ્ પૂજિતા સા સદા રાજ્ઞા ગુણવદ્ભિશ્ ચ સંસ્તુતા. પ્રાર્થનીયાભિગમ્યા ચ લક્ષ્ય-ભૂતા ચ જાયતે..
1.3.19વ્ યોગ-જ્ઞા રાજ-પુત્રી ચ મહામાત્ર-સુતા તથા. સહસ્રાન્તઃ-પુરમ્ અપિ સ્વ-વશે કુરુતે પતિમ્..
1.3.20વ્ તથા પતિ-વિયોગે ચ વ્યસનં દારુણં ગતા. દેશાન્તરે ઽપિ વિદ્યાભિઃ સા સુખેનૈવ જીવતિ..
1.3.21વ્ નરઃ કલાસુ કુશલો વાચાલશ્ ચાટુ-કારકઃ. અ:સંસ્તુતો ઽપિ નારીણાં ચિત્તમ્ આશ્વ્ એવ વિન્દતિ..
1.3.22વ્ કલાનાં ગ્રહણાદ્ એવ સૌભાગ્યમ્ ઉપજાયતે. દેશ-કાલૌ ત્વ્ અપેક્ષ્યાસાં પ્રયોગઃ સંભવેન્ ન વા..
1.3ચ્ ઇતિ શ્રીવાત્સ્યાયનીયે કામસૂત્રે સાધારણે પ્રથમે ઽધિકરણે વિદ્યા-સમુદ્દેશઃ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ.
લેçઓન્ 4 નાગરક-વૃત્ત-નામકઃ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ) 4
1.4.1 ગૃહીત-વિદ્યઃ પ્રતિગ્રહ-જય-ક્રય-નિર્વેશાધિગતૈર્ અર્થૈર્ અન્વયાગતૈર્ ઉભયૈર્ વા ગાર્હસ્થ્યમ્ અધિગમ્ય નાગરક-વૃત્તં વર્તેત.
1.4.2 નગરે પત્તને ખર્વટે મહતિ વા સજ્-જનાશ્રયે સ્થાનમ્. યાત્રા-વશાદ્ વા.
1.4.3 તત્ર ભવનમ્ આસન્નોદકં વૃક્ષ-વાટિકવદ્ વિભક્ત-કર્મ-કક્ષં દ્વિ-વાસ-ગૃહં કારયેત્.
1.4.4 બાહ્યે ચ વાસ-ગૃહે સુ:શ્લક્ષ્ણમ્ ઉભયોપધાનં મધ્યે વિનતં શુક્લોત્તર-ચ્છદં શયનીયં સ્યાત્. પ્રતિશય્યિકા ચ. તસ્ય શિરો-ભાગે કૂર્ચ-સ્થાનં વેદિકા ચ. તત્ર રાત્રિ-શેષમ્ અનુલેપનં માલ્યં સિક્થ-કરણ્ડકં સૌગન્ધિક-પુટિકા માતુલુઙ્ગ-ત્વચસ્ તામ્બૂલાનિ ચ સ્યુઃ. ભૂમૌ પતદ્ગ્રહઃ. નાગ-દન્તાવસક્તા વીણા. ચિત્ર-ફલકમ્. વર્તિકાસમુદ્ગકઃ. યઃ કશ્ ચિત્ પુસ્તકઃ. કુરણ્ટક-માલાશ્ ચ. નાતિદૂરે ભૂમૌ વૃત્તાસ્તરણં સમસ્તકમ્. આકર્ષ-ફલકં દ્યૂત-ફલકં ચ. તસ્ય બહિઃ ક્રીડા-શકુનિ- પઞ્જરાણિ. એકાન્તે ચ તક્ષ-તક્ષઞ-સ્થાનમ્ અન્યાસાં ચ ક્રીડાનામ્. સ્વ્:આસ્તીર્ણા પ્રેઙ્ખદોલા વૃક્ષ-વાટિકાયાં સ:પ્રચ્છાયા. સ્થણ્ડિલ-પીઠિકા ચ સ:કુસુમેતિ ભવન-ન્યાસઃ.
1.4.5 સ પ્રાતર્ ઉત્થાય કૃત-નિયત-કૃત્યઃ ગૃહીત-દન્ત-ધાવનઃ માત્રયાનુલેપનં ધૂપં સ્રજમ્ ઇતિ ચ ગૃહીત્વા દત્ત્વા સિક્થકમ્ અલક્તકં ચ દૃષ્ટ્વાદર્શે મુખ્મ્ ગૃહીત-મુખ-વાસ- તામ્બૂલઃ કાર્યાણ્ય્ અનુતિષ્ઠેત્.
1.4.6 નિત્યં સ્નાનમ્. દ્વિતીયકમ્ ઉત્સાદનમ્. તૃતીયકઃ ફેનકઃ. ચતુર્થકમ્ આયુષ્યમ્. પઞ્ચમકં દશમકં વા પ્રત્યાયુષ્યમ્ ઇત્ય્ અ:હીનમ્. સાતત્યાચ્ ચ સંવૃત-કક્ષાસ્વેદાપનોદઃ.
1.4.7 પૂર્વાહ્ણાપરાહ્ણયોર્ ભોજનમ્. સાયં ચારાયણસ્ય.
1.4.8 ભોજનાનતરં શુક-સારિકા-પ્રલાપન-વ્યાપારાઃ. લાવક-કુક્કુટ-મેષ-યુદ્ધાનિ તાસ્ તાશ્ ચ કલા-ક્રીડાઃ. પીઠમર્દ-વિટ-વિદૂષકાયત્તા વ્યાપારાઃ. દિવા-શય્યા ચ.
1.4.9 ગૃહીત-પ્રસાધનસ્યાપરાહ્ણે ગોષ્ઠી-વિહારાઃ.
1.4.10 પ્રદોષે ચ સંગીતકાનિ. તદ્-અન્તે ચ પ્રસાધિતે વાસ-ગૃહે સંચારિત-સુરભિ-ધૂપે સ:સહાયસ્ય શય્યાયામ્ અભિસારિકાણાં પ્રતીક્ષણમ્.
1.4.11 દૂતીનાં પ્રેષણમ્ સ્વયં વા ગમનમ્.
1.4.12 આગતાનાં ચ મનોહરૈર્ આલાપૈર્ ઉપચારૈશ્ ચ સ:સહાયસ્યોપક્રમાઃ..1.4.13 વર્ષ-પ્રમૃષ્ટ-નેપથ્યાનાં દુર્:દિનાભિસારિકાણામ્ સ્વયમ્ એવ પુનર્-મણ્ડનમ્ મિત્ર-જનેન વા પરિચરણમ્ ઇત્ય્ આહોરાત્રિકમ્.
1.4.14 ઘટા-નિબન્ધનમ્ ગોષ્ઠી-સમવાયઃ સમાપાનકમ્ ઉદ્યાન-ગમનમ્ સમસ્યાઃ ક્રીડાશ્ ચ પ્રવર્તયેત્.
1.4.15 પક્ષસ્ય માસસ્ય વા પ્રજ્ઞાતે ઽહનિ સરસ્વત્યા ભવને નિય્ક્તાનાં નિત્યં સમાજઃ.
1.4.16 કુશીલવાશ્ ચાગન્તવઃ પ્રેક્ષણકમ્ એષાં દદ્યુઃ. દ્વિતીયે ઽહનિ તેભ્યઃ પૂજા નિયતં લભેરન્. તતો યથા-શ્રદ્ધમ્ એષાં દર્શનમ્ ઉત્સર્ગો વા. વ્યસનોત્સવેષુ ચૈષાં પર્સ્પરસ્યૈક-કાર્યતા.
1.4.17 આગન્તૂનાં ચ કૃત-સમવાયાનાં પૂજનમ્ અભ્યુપત્તિશ્ ચ.
1.4.17ચ્ ઇત્ય્ ગણ-ધર્મઃ.
1.4.18 એતેન તં તં દેવતા-વિશેષમ્ ઉદ્દિશ્ય સંભાવિત-સ્થિતયો ઘટા વ્યાખ્યાતાઃ.
1.4.19 વેશ્યા-ભવને સભાયામ્ અન્યતમસ્યોદ્વસિતે વા સમાન-વિદ્યા-બુદ્ધિ-શીલ-વિત્ત-વયસાં સહ વેશ્યાભિર્ અનુરૂપૈર્ આલાપૈર્ આસન-બન્ધો ગોષ્ઠી.
1.4.20 તત્ર ચૈશાં કાવ્ય-સમસ્યા કલા-સમસ્યા વા.

1.4.21 તસ્યામ્ ઉજ્જ્વલા લોક-કાન્તાઃ પૂજ્યાઃ. પ્રીતિ-સમાનાશ્ ચાહારિતઃ.
1.4.22 પરસ્પર-ભવનેષુ ચાપાનકાનિ.
1.4.23 તત્ર મધુ-મૈરેય-સુરાન્ વિવિધ-લવણ-ફલ-હરિત-શાક-તિક્ત-કટુકામ્લોપદંશાન્ વેશ્યાઃ પાયયેયુર્ અનુપિબેયુશ્ ચ.
1.4.24 એતેનોદ્યાન-ગમનં વ્યાખ્યાતમ્.
1.4.25 પૂર્વાહ્ણ એવ સ્વ્:અલંકૃતાસ્ તુરગાધિરૂઢા વેશ્યાભિઃ સહ પરિચારકાનુગતા ગચ્છેયુઃ. દૈવસિકીં ચ યાત્રાં તત્રાનુભૂય કુક્કુટ-યુદ્ધ-દ્યૂતૈઃ પ્રેક્ષાભિર્ અનુકૂલૈશ્ ચ ચેષ્ટિતૈઃ કાલં ગમયિત્વા અપરાહ્ણે ગૃહીત-તદ્-ઉપભોગ-ચિહ્નાસ્ તથૈવ પ્રત્યાવ્રજેયુઃ.
1.4.26 એતેન રચિતોદ્ગ્રાહોદકાનાં ગ્રીષ્મે જલ-ક્રીડા-ગમનં વ્યાખ્યાતમ્.
1.4.27 યક્ષ-રાત્રિઃ. કૌમુદી-જાગરઃ. સુ:વસન્તકઃ.
1.4.28 સહ-કાર-ભઞ્જિકા, અભ્યૂષખાદિકા બિસખાદિકા નવ-પત્ત્રિકા ઉદક-ક્ષ્વેડિકા પાઞ્ચાલાનુયાનમ્ એકશાલ્મલી કદમ્બ-યુદ્ધાનિ તાસ્ તાશ્ ચ માહિમાન્યો દેશ્યાશ્ ચ ક્રીડા જનેભ્યો વિશિષ્ટમ્ આચરેયુઃ. ઇતિ સંભૂય-ક્રીડાઃ.
1.4.29 એકચારિણશ્ ચ વિભવ-સામર્થ્યાત્.
1.4.30 ગણિકાયા નાયિકાયાશ્ ચ સખીભિર્ નાગરકૈશ્ ચ સહ ચરિતમ્ એતેન વ્યાખ્યાતમ્.
1.4.31 અ:વિભવસ્ તુ શરીર-માત્રો મલ્લિકા-ફેનક-કષાય-માત્ર-પરિચ્છદઃ પૂજ્યાદ્ દેશાદ્ આગતઃ કલાસુ વિચક્ષણસ્ તદ્-ઉપદેશેન ગોષ્ઠ્યાં વેશોચિતે ચ વૃત્તે સાધયેદ્ આત્માનમ્ ઇતિ પીઠ-મર્દઃ.
1.4.32 ભુક્ત-વિભવસ્ તુ ગુણવાન્ સ:કલત્રો વેશે ગોષ્ઠ્યાં ચ બહુ-મતસ્ તદ્-ઉપજીવી ચ વિટઃ.
1.4.33 એક-દેશ-વિદ્યસ્ તુ ક્રીડનકો વિશ્વાસ્યશ્ ચ વિદૂષકઃ. વૈહાસિકો વા.
1.4.34 એતે વેશ્યાનાં નાગરકાણાં ચ મન્ત્રિણઃ સંધિ-વિગ્રહ-નિયુક્તાઃ.
1.4.35 તૈર્ ભિક્ષુક્યઃ કલા-વિદગ્ધા મુણ્ડા વૃષલ્યો વૃદ્ધ-ગણિકાશ્ ચ વ્યાખ્યાતાઃ.
1.4.36 ગ્રામ-વાસી ચ સ:જાતાન્ વિચક્ષણાન્ કૌતૂહલિકાન્ પ્રોત્સાહ્ય નાગરક-જનસ્ય વૃત્તં વર્ણયઞ્ શ્રધાંશ્ ચ જનયંસ્ તદ્ એવાનુકુર્વીત. ગોષ્ઠીશ્ ચ પ્રવર્તયેત્. સંગત્યા જનમ્ અનુરઞ્જયેત્. કર્મસુ ચ સાહાય્યેન ચાનુગૃહ્ણીયાત્. ઉપકારયેચ્ ચ.
1.4.36ચ્ ઇતિ નાગરક-વૃત્તમ્.
1.4.37વ્ નાત્યન્તં સંસ્કૃતેનૈવ નાત્યન્તં દેશ-ભાષયા. કથાં ગોષ્ઠીષુ કથયંલ્ લોકે બહુ-મતો ભવેત્..
1.4.38વ્ યા ગોષ્ઠી લોક-વિદ્વિષ્ટા યા ચ સ્વૈર-વિસર્પિણી. પર-હિંસાત્મિકા યા ચ ન તામ્ અવતરેદ્ બુધઃ..
1.4.39વ્ લોક-ચિત્તાનુવર્તિન્યા ક્રીડા-માત્રૈક-કાર્યયા. ગોષ્ઠ્યા સહ-ચરન્ વિદ્વાંલ્ લોકે સિદ્ધિં નિયચ્છતિ..
1.4ચ્ ઇતિ શ્રીવાત્સ્યાયનીયે કામસૂત્રે સાધારણે પ્રથમે ઽધિકરણે નાગરક-વૃત્તં ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ.
લેçઓન્ 5 અથ નાયક-સહાય-દૂત-કર્મ-વિમર્શ-નામકઃ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ.
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ) 5
1.5.1 કામશ્ ચતુર્ષુ વર્ણેષુ સ:વર્ણતઃ શાસ્ત્રતશ્ ચાન્:અન્ય-પૂર્વાયાં પ્રયુજ્યમાનઃ પુત્રીયો યશસ્યો લૌકિકશ્ ચ ભવતિ.
1.5.2 તદ્-વિપરીત ઉત્તમ-વર્નાસુ પરપરિગૃહીતાસુ ચ. પ્રતિષિદ્ધો ઽવર-વર્ણાસ્વ્ અ:નિરવસિતાસુ. વેશ્યાસુ પુનર્ભૂષુ ચ ન શિષ્ટો ન પ્રતિષિદ્ધઃ. સુખાર્થત્વાત્.
1.5.3 તત્ર નાયિકાસ્ તિસ્રઃ કન્યા પુનર્ભૂર્ વેશ્યા ચ. ઇતિ.
1.5.4 અન્ય-કારણ-વશાત્ પર-પરિગૃહીતાપિ પાક્ષિકી ચતુર્થીતિ ગોણિકાપુત્રઃ.
1.5.5 સ યદા મન્યતે સ્વૈરિણીયમ્..1.5.6 અન્યતો ઽપિ બહુશો વ્યવસિત-ચારિત્રા તસ્યાં વેશ્યાયામ્ ઇવ ગમનમ્ ઉત્તમ-વર્ણિન્યામ્ અપિ ન ધર્મ-પીડાં કરિષ્યતિ પુનર્ભૂર્ ઇયમ્.
1.5.7 અન્યપૂર્વાવરુદ્ધા નાત્ર શઙ્કાસ્તિ.
1.5.8 પતિં વા મહાન્તમ્ ઈશ્વરમ્ અસ્મદ્-અ:મિત્ર-સંસૃષ્ટમ્ ઇયમ્ અવગૃહ્ય પ્રભુત્વેન ચરતિ. સા મયા સંસૃષ્ટા સ્નેહાદ્ એનં વ્યાવર્તયિષ્યતિ.
1.5.9 વિ:રસં વા મયિ શક્તમ્ અપકર્તુ-કામં ચ પ્રકૃતિમ્ આપાદયિષ્યતિ.
1.5.10 તયા વા મિત્રી-કૃતેન મિત્ર-કાર્યમ્ અ:મિત્ર-પ્રતીઘાતમ્ અન્યદ્ વા દુષ્:પ્રતિપાદકં કાર્યં સાધયિષ્યામિ.
1.5.11 સંસૃષ્ટો વાનયા હત્વાસ્યાઃ પતિમ્ અસ્મદ્-ભાવ્યં તદ્-ઐશ્વર્યમ્ એવમ્ અધિગમિષ્યામિ.
1.5.12 નિર્:અત્યયં વાસ્યા ગમનમ્ અર્થાનુબદ્ધમ્. અહં ચ નિઃ:સારત્વાત્ ક્ષીણ-વૃત્ત્ય્-ઉપાયઃ. સો ઽહમ્ અનેનોપાયેન તદ્-ધનમ્ અતિમહદ્ અ:કૃચ્છ્રાદ્ અધિગમિષ્યામિ.
1.5.13 મર્મ-જ્ઞા વા મયિ દૃઢમ્ અભિકામા સા મામ્ અન્:ઇચ્છન્તં દોષ-વિખ્યાપનેન દૂષયિષ્યતિ.
1.5.14 અ:સદ્-ભૂતં વા દોષં શ્રદ્ધેયં દુષ્:પરિહારં મયિ ક્ષેપ્સ્યતિ યેન મે વિનાશઃ સ્યાત્.
1.5.15 આયતિમન્તં વા વશ્યં પતિં મત્તો વિભિદ્ય દ્વિષતઃ સંગ્રાહયિષ્યતિ.
1.5.16 સ્વયં વા તૈઃ સહ સંસૃજ્યેત. મદ્-અવરોધાનાં વા દૂષયિતા પતિર્ અસ્યાસ્ તદ્ અસ્યાહમ્ અપિ દારાન્ એવ દૂષયન્ પ્રતિકરિષ્યામિ.
1.5.17 રાજ-નિયોગાચ્ ચાન્તર્:વર્તિનં શત્રું વાસ્ય નિર્હનિષ્યામિ.
1.5.18 યામ્ અન્યાં કામયિષ્યે સાસ્યા વશગા. તામ્ અનેન સંક્રમેણાધિગમિષ્યામિ.

1.5.19 કન્યામ્ અ:લભ્યાં વાત્માધીનામ્ અર્થ-રૂપવતીં મયિ સંક્રામયિષ્યતિ.
1.5.20 મમા:મિત્રો વાસ્યાઃ પત્યા સહૈકી:ભાવમ્ ઉપગતસ્ તમ્ અનયા રસેન યોજયિષ્યામીત્ય્ એવમ્:આદિભિઃ કારણૈઃ પર-સ્ત્રિયમ્ અપિ પ્રકુર્વીત.
1.5.21 ઇતિ સાહસિક્યં ન કેવલં રાગાદ્ એવ.
1.5.21ચ્ ઇતિ પર-પરિગ્રહ-ગમણ-કારણાનિ.
1.5.22 એતૈર્ એવ કારણૈર્ મહા-માત્ર-સંબદ્ધા રાજ-સંબદ્ધા વા તત્રૈક-દેશ-ચારિણી કા ચિદ્ અન્યા વા કાર્ય-સંપાદિની વિધવા પઞ્ચમીતિ ચારાયણઃ.
1.5.23 સૈવ પ્રવ્રજિતા ષષ્ઠીતિ સુવર્ણનાભઃ.
1.5.24 ગણિકાયા દુહિતા પરિચારિકા વાન્:અન્ય-પૂર્વા સપ્તમીતિ ઘોટકમુખઃ.
1.5.25 ઉત્ક્રાન્ત-બાલ-ભાવા કુલ-યુવતિર્ ઉપચારાન્યત્વાદ્ અષ્ટમીતિ ગોનર્દીયઃ.
1.5.26 કાર્યાન્તરા:ભાવાદ્ એતાસામ્ અપિ પૂર્વાસ્વ્ એવોપલક્ષણમ્ તસ્માચ્ ચતસ્ર એવ નાયિકા ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.
1.5.27 ભિન્નત્વાત્ તૃતીય-પ્રકૃતિઃ પઞ્ચમીત્ય્ એકે.
1.5.28 એક એવ તુ સાર્વલૌકિકો નાયકઃ. પ્રચ્છન્નસ્ તુ દ્વિતીયઃ. વિશેષાલાભાત્. ઉત્તમાધમ-મધ્યમતાં તુ ગુણ-ગુણતો વિદ્યાત્. તાંસ્ તૂભયોર્ અપિ ગુણા:ગુણાન્ વૈશિકે વક્ષ્યામઃ.
1.5.29 અ:ગમ્યાસ્ ત્વ્ એવૈતાઃ કુષ્ઠિન્ય્ ઉન્મત્તા પતિતા ભિન્ન-રહસ્યા પ્રકાશ-પ્રાર્થિની ગત-પ્રાય- યૌવનાતિશ્વેતાતિકૃષ્ણા દુર્:ગન્ધા સંબન્ધિની સખી પ્રવ્રજિતા સંબન્ધિ-સખિ-શ્રોત્રિય- રાજ-દારાશ્ ચ.
1.5.30 દૃષ્ટ-પઞ્ચ-પુરુષા ના:ગમ્યા કા ચિદ્ અસ્તીતિ બાભ્રવીયાઃ.
1.5.31 સંબન્ધિ-સખિ-શ્રોત્રિય-રાજ-દાર-વર્જમ્ ઇતિ ગોણિકાપુત્રઃ.
1.5.32 સહ-પાંસુ-ક્રીડિતમ્ ઉપકાર-સંબદ્ધં સમાન-શીલ-વ્યસનં સહાધ્યાયિનં યશ્ ચાસ્ય મર્મણિ રહસ્યાનિ ચ વિદ્યાત્ યસ્ય ચાયં વિદ્યાદ્ વા ધાત્ર્-અપત્યં સહ-સંવૃદ્ધં મિત્રમ્.
1.5.33 પિતૃ-પૈતામહમ્ અ:વિસંવાદકમ્ અ:દૃષ્ટ-વૈકૃતં વશ્યં ધ્રુવમ્ અ:લોભ-શીલમ્ અ:પરિહાર્યમ્ અ:મન્ત્ર-વિસ્રાવીતિ મિત્ર-સંપત્.
1.5.34 રજક-નાપિત-માલાકાર-ગાન્ધિક-સૌરિક-ભિક્ષુક-ગોપાલક-તામ્બૂલિક-સૌવર્ણિક-પીઠમર્દ- વિટ-વિદૂષકાદયો મિત્રાણિ. તદ્-યોષિન્ મિત્રાશ્ ચ નાગરકાઃ સ્યુર્ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.
1.5.35 યદ્ ઉભયોઃ સાધારણમ્ ઉભયત્રોદારં વિશેષતો નાયિકાયાઃ સુ:વિસ્રબ્ધં તત્ર દૂત-કર્મ.
1.5.36 પટુતા ધાષ્ટ્ર્યમ્ ઇઙ્ગિતાકાર-જ્ઞતા પ્રતારણ-કાલ-જ્ઞતા વિષહ્ય-બુદ્ધિત્વં લઘ્વી પ્રતિપત્તિઃ સોપાયા ચ
1.5.36ચ્ ઇતિ દૂત-ગુણાઃ.
1.5.37 ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ.
1.5.37વ્ આત્મવાન્ મિત્રવાન્ યુક્તો ભાવજ્ઞો દેશ-કાલ-વિત્. અ:લભ્યામ્ અપ્ય્ અ:યત્નેન સ્ત્રિયં સંસાધયેન્ નરઃ..
1.5ચ્ ઇતિ શ્રીવાત્સ્યાયનીયે કામસૂત્રે સાધારણે પ્રથમે ઽધિકરણે નાયક-સહાય-દૂતી-કર્મ-વિમર્શઃ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ..લિવ્રે 2 સાંપ્રયોગિકં દ્વિતીયમ્ અધિકરણમ્
લેçઓન્ 1 પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)6 રતાવસ્થાપન-પ્રકરણમ્
2.1.1 શશો વૃષો ઽશ્વ ઇતિ લિઙ્ગતો નાયક-વિશેષાઃ. નાયિકા પુનર્ મૃગી બડવા હસ્તિની ચેતિ.
2.1.2 તત્ર સ:દૃશ-સંપ્રયોગે સમ-રતાનિ ત્રીણિ.
2.1.3 વિપર્યયેણ વિ:ષમાણિ ષટ્. વિ:ષમેષ્વ્ અપિ પુરુષાધિક્યં ચેદ્ અન્:અન્તર-સંપ્રયોગે દ્વે ઉચ્ચ-રતે. વ્યવહિતમ્ એકમ્ ઉચ્ચ-તર-રતમ્. વિપર્યયે પુનર્ દ્વે નીચ-રતે. વ્યવહિતમ્ એકં નીચ-તર-રતં ચ. તેષુ સમાનિ શ્રેષ્ઠાનિ. તર-શબ્દાઙ્કિતે દ્વે કનિષ્ઠે. શેષાણિ મધ્યમાનિ.
2.1.4 સામ્યે ઽપ્ય્ ઉચ્ચાઙ્કં નીચાઙ્કાજ્ જ્યાયઃ. ઇતિ પ્રમાણતો નવ-રતાનિ.
2.1.5 યસ્ય સંપ્રયોગ-કાલે પ્રીતિર્ ઉદાસીના વીર્યમ્ અલ્પં ક્ષતાનિ ચ ન સહતે સ મન્દ-વેગઃ.
2.1.6 તદ્-વિપર્યયૌ મધ્યમ-ચણ્ડ-વેગૌ ભવતઃ. તથા નાયિકાપિ.
2.1.7 તત્રાપિ પ્રમાણવદ્ એવ નવ-રતાનિ.
2.1.8 તદ્વત્ કાલતો ઽપિ શીઘ્ર-મધ્ય-ચિર-કાલા નાયકાઃ.
2.1.9 તત્ર સ્ત્રિયાં વિવાદઃ.
2.1.10 ન સ્ત્રી પુરુષવદ્ એવ ભાવમ્ અધિગચ્છતિ.
2.1.11 સાતત્યાત્ ત્વ્ અસ્યાઃ પુરુષેણ કણ્ડૂતિર્ અપનુદ્યતે.
2.1.12 સા પુનર્ આભિમાનિકેન સુખેન સંસૃષ્ટા રસાન્તરં જનયતિ તસ્મિન્ સુખ-બુદ્ધિર્ અસ્યાઃ.
2.1.13 પુરુષ-પ્રતીતેશ્ ચાન્:અભિજ્ઞત્વાત્ કથં તે સુખમ્ ઇતિ પ્રષ્ટુમ્ અ:શક્યત્વાત્.
2.1.14 કથમ્ એતદ્ ઉપલભ્યત ઇતિ ચેત્ પુરુષો હિ રતિમ્ અધિગમ્ય સ્વેચ્છયા વિરમતિ ન સ્ત્રિયમ્ અપેક્ષતે ન ત્વ્ એવં સ્ત્રીત્ય્ ઔદ્દાલિકઃ.
2.1.15 તત્રૈતત્ સ્યાત્ ચિર-વેગે નાયકે સ્ત્રિયો ઽનુરજ્યન્તે શીઘ્ર-વેગસ્ય ભાવમ્ અન્:આસાદ્યાવસાને ઽભ્યસૂયિન્યો ભવન્તિ. તત્ સર્વં ભાવ-પ્રાપ્તેર્ અ:પ્રાપ્તેશ્ ચ લક્ષણમ્.

2.1.16 તચ્ ચ ન. કણ્ડૂતિ-પ્રતીકારો ઽપિ હિ દીર્ઘ-કાલં પ્રિય ઇતિ. એતદ્ ઉપપદ્યત એવ. તસ્માત્ સંદિગ્ધત્વાદ્ અ:લક્ષણમ્ ઇતિ.
2.1.17વ્ સંયોગે યોષિતઃ પુંસા કણ્ડૂતિર્ અપનુદ્યતે. તચ્ ચાભિમાન-સંસૃષ્ટં સુખમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે..
2.1.18 સાતત્યાદ્ યુવતિર્ આરમ્ભાત્ પ્રભૃતિ ભાવમ્ અધિગચ્છતિ. પુરુષઃ પુનર્ અન્ત એવ. એતદ્ ઉપપન્નતરમ્. ન હ્ય્ અ:સત્યાં ભાવ-પ્રાપ્તૌ ગર્ભ-સંભવ ઇતિ બાભ્રવીયાઃ.
2.1.19 તત્રાપિ તાવ્ એવાશઙ્કા-પરિહારૌ ભૂયઃ.
2.1.20 તત્રૈતત્ સ્યાત્ ણ્ સાતત્યેન રસ-પ્રાપ્તાવ્ આરમ્ભ-કાલે મધ્યસ્થ-ચિત્તતા નાતિ:સહિષ્ણુતા ચ. તતઃ ક્રમેણાધિકો રાગ-યોગઃ શરીરે નિર્:અપેક્ષત્વમ્ અન્તે ચ વિરામાભીપ્સેત્ય્ એતદ્ ઉપપન્નમ્ ઇતિ.
2.1.21 તચ્ ચ ન. સામાન્યે ઽપિ ભ્રાન્તિ-સંસ્કારે કુલાલ-ચક્રસ્ય ભ્રમરકસ્ય વા ભ્રાન્તાવ્ એવ વર્તમાનસ્ય પ્રારમ્ભે મન્દ-વેગતા તતશ્ ચ ક્રમેણ પૂરણં વેગસ્યેત્ય્ ઉપપદ્યતે. ધાતુ-ક્ષયાચ્ ચ વિરામાભીપ્સેતિ. તસ્માદ્ અન્:આક્ષેપઃ.
2.1.22વ્ સુરતાન્તે સુખં પુંસાં સ્ત્રીણાં તુ સતતં સુખમ્. ધાતુ-ક્ષય-નિમિત્તા ચ વિરામેચ્છોપજાયતે..
2.1.23 તસ્માત્ પુરુષવદ્ એવ યોષિતો ઽપિ રસ-વ્યક્તિર્ દ્રષ્ટવ્યા.
2.1.24 કથં હિ સમાનાયામ્ એવાકૃતાવ્ એકાર્થમ્ અભિપ્રપન્નયોઃ કાર્ય-વૈલક્ષણ્યં સ્યાત્.
2.1.25 ઉપાય-વૈલક્ષણ્યાદ્ અભિમાન-વૈલક્ષણ્યાચ્ ચ.
2.1.26 કથમ્ ઉપાય-વૈલક્ષણ્યં તુ સર્ગાત્. કર્તા હિ પુરુષો ઽધિકરણં યુવતિઃ. અન્યથા હિ કર્તા ક્રિયાં પ્રતિપદ્યતે ઽન્યથા ચાધારઃ. તસ્માચ્ ચોપાય-વૈલક્ષણ્યાત્ સર્ગાદ્ અભિમાન-વૈલક્ષણ્યમ્ અપિ ભવતિ. અભિયોક્તાહમ્ ઇતિ પુરુષો ઽનુરજ્યતે. અભિયુક્તાહમ્ અનેનેતિ યુવતિર્ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.
2.1.27 તત્રૈતત્ સ્યાદ્ ઉપાય-વૈલક્ષણ્યવદ્ એવ હિ કાર્ય-વૈલક્ષણ્યમ્ અપિ કસ્માન્ ન સ્યાદ્ ઇતિ. તચ્ ચ ન. હેતુમદ્ ઉપાય-વૈલક્ષણ્યમ્. તત્ર કર્ત્ર્-આધારયોર્ ભિન્ન-લક્ષણત્વાદ્ અ:હેતુમત્-કાર્ય-વૈલક્ષણ્યમ્ અન્યાય્યં સ્યાત્. આકૃતેર્ અ:ભેદાદ્ ઇતિ.
2.1.28 તત્રૈતત્ સ્યાત્. સંહત્ય કારકૈર્ એકો ઽર્થો ઽભિનિર્વર્ત્યતે. પૃથક્ પૃથક્ સ્વાર્થ-સાધકૌ પુનર્ ઇમૌ તદ્ અ:યુક્તમ્ ઇતિ.
2.1.29 તચ્ ચ ન. યુગપદ્ અન્:એકાર્થ-સિદ્ધિર્ અપિ દૃશ્યતે. યથા મેષયોર્ અભિઘાતે કપિત્થયોર્ ભેદે મલ્લયોર્ યુદ્ધ ઇતિ. ન તત્ર કારક-ભેદ ઇતિ ચેદ્ ઇહાપિ ન વસ્તુ-ભેદ ઇતિ. ઉપાય-વૈલક્ષણ્યં તુ સર્ગાદ્ ઇતિ તદ્ અભિહિતં પુરસ્તાત્. તેનોભયોર્ અપિ સદૃશી સુખ-પ્રતિપત્તિર્ ઇતિ.
2.1.30વ્ જાતેર્ અ:ભેદાદ્ દંપત્યોઃ સ:દૃશમ્ સુખમ્ ઇષ્યતે. તસ્માત્ તથોપચર્યા સ્ત્રી યથાગ્રે પ્રાપ્નુયાદ્ રતિમ્...2.1.31 સ:દૃશત્વસ્ય સિદ્ધત્વાત્ કાલ-યોગીન્ય્ અપિ ભાવતો ઽપિ કાલતઃ પ્રમાણવદ્ એવ નવ રતાનિ.
2.1.32 રસો રતિઃ પ્રીતિર્ ભાવો રાગો વેગઃ સમાપ્તિર્ ઇતિ રતિ-પર્યાયાઃ. સંપ્રયોગો રતં રહઃ શયનં મોહનં સુરત-પર્યાયાઃ.
2.1.33 પ્રમાણ-કાલ-ભાવ-જાનાં સંપ્રયોગાનામ્ એકૈકસ્ય નવ-વિધત્વાત્ તેષાં વ્યતિકરે સુરત-સંખ્યા ન શક્યતે કર્તુમ્. અતિ:બહુત્વાત્.
2.1.34 તેષુ તર્કાદ્ ઉપચારાન્ પ્રયોજયેદ્ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.
2.1.35 પ્રથમ-રતે ચણ્ડ-વેગતા શીઘ્ર-કાલતા ચ પુરુષસ્ય તદ્-વિપરીતમ્ ઉત્તરેષુ. યોષિતઃ પુનર્ એતદ્ એવ વિપરીતમ્. આ ધાતુ-ક્ષયાત્.
2.1.36 પ્રાક્ ચ સ્ત્રી-ધાતુ-ક્ષયાત્ પુરુષ-ધાતુ-ક્ષય ઇતિ પ્રાયોવાદઃ.
2.1.37વ્ મૃદુત્વાદ્ ઉપમૃદ્યત્વાન્ નિસર્ગાચ્ ચૈવ યોષિતઃ. પ્રાપ્નુવન્ત્ય્ આશુ તાઃ પ્રીતિમ્ ઇત્ય્ આચાર્યા વ્યવસ્થિતાઃ..
2.1.38વ્ એતાવદ્ એવ યુક્તાનાં વ્યાખ્યાતં સામ્પ્રયોગિકમ્. મન્દાનામ્ અવબોધાર્થં વિસ્તરો ઽતઃ પ્રવક્ષ્યતે((7)).
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)7
2.1.39વ્ અભ્યાસાદ્ અભિમાનાચ્ ચ તથા સંપ્રત્યયાદ્ અપિ. વિષયેભ્યશ્ ચ તન્ત્ર-જ્ઞાઃ પ્રીતિમ્ આહુશ્ ચતુર્-વિધામ્..
2.1.40વ્ શબ્દાદિભ્યો બહિર્:ભૂતા યા કર્માભ્યાસ-લક્ષણા. પ્રીતિઃ સાભ્યાસિકી જ્ઞેયા મૃગયાદિષુ કર્મસુ..
2.1.41વ્ અન્:અભ્યસ્તેષ્વ્ અપિ પુરા કર્મસ્વ્ અ:વિષયાત્મિકા. સંકલ્પાજ્ જાયતે પ્રીતિર્ યા સા સ્યાદ્ આભિમાનિકી..
2.1.42વ્ પ્રકૃતેર્ યા તૃતીયસ્યાઃ સ્ત્રિયાશ્ ચૈવોપરિષ્ટકે. તેષુ તેષુ ચ વિજ્ઞેયા ચુમબનાદિષુ કર્મસુ..
2.1.43વ્ નાન્યો ઽયમ્ ઇતિ યત્ર સ્યાદ્ અન્યસ્મિન્ પ્રીતિ-કારણે. તન્ત્ર-જ્ઞૈઃ કથ્યતે સાપિ પ્રીતિઃ સંપ્રત્યયાત્મિકા..
2.1.44વ્ પ્રત્યક્ષા લોકતઃ સિદ્ધા યા પ્રીતિર્ વિષયાત્મિકા. પ્રધાન-ફલવત્ત્વાત્ સા તદ્-અર્થાશ્ ચેતરા અપિ..
2.1.45વ્ પ્રીતીર્ એતાઃ પરામૃશ્ય શાસ્ત્રતઃ શાસ્ત્ર-લક્ષણાઃ. યો યથા વર્તતે ભાવસ્ તં તથૈવ પ્રયોજયેત્((8))..
2.1ચ્ ઇતિ શ્રીવાત્યાયનીયે કામસૂત્રે સાંપ્રયોગિકે દ્વિતીયે ઽધિકરણે પ્રમાણ-કાલ-ભાવેભ્યો રતાવસ્થાપનં પ્રીતિ-વિશેષા ઇતિ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ. આદિતઃ ષષ્ઠઃ((9)).
લેçઓન્ 2 દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)8 આલિઙ્ગન-વિચાર-પ્રકરણમ્
2.2.1 સંપ્રયોગાઙ્ગં ચતુઃષષ્ટિર્ ઇત્ય્ આચક્ષતે. ચતુઃષષ્ટિ-પ્રકરણત્વાત્.
2.2.2 શાસ્ત્રમ્ એવેદં ચતુઃષષ્ટિર્ ઇત્ય્ આચાર્ય-વાદઃ.
2.2.3 કલાનાં ચતુઃષષ્ટિત્વાત્ તાસાં ચ સંપ્રયોગાઙ્ગ-ભૂતત્વાત્ કલા-સમૂહો વા ચતુઃષષ્ટિર્ ઇતિ. ઋચાં દશતયીનાં ચ સંજ્ઞિતત્વાત્. ઇહાપિ તદ્-અર્થ-સંબન્ધાત્. પઞ્ચાલ-સંબન્ધાચ્ ચ બહ્વ્-ઋચૈર્ એષા પૂજાર્થં સંજ્ઞા પ્રવર્તિતા ઇત્ય્ એકે.
2.2.4 આલિઙ્ગન-ચુમ્બન-નખ-ચ્છેદ્ય-દશન-ચ્છેદ્ય-સંવેશન-સીત્:કૃત-પુરુષાયિતૌપરિષ્ટકાનામ્ આષ્ટાનામ્ અષ્ટધા વિકલ્પ-ભેદાદ્ અષ્ટાવ્ અષ્ટકાશ્ ચતુઃષષ્ટિર્ ઇતિ બાભ્રવીયાઃ.
2.2.5 વિકલ્પ-વર્ગાણામ્ અષ્ટાનાં ન્યૂનાદિકત્વ-દર્શનાત્ પ્રહણ-વિરુત-પુરુષોપસૃપ્તિ-ચિત્ર-રતાદીનામ્ અન્યેષામ્ અપિ વર્ગાણામ્ ઇહ પ્રવેશનાત્ પ્રાયો-વાદો ઽયમ્. યથા સપ્ત-પર્ણો વૃક્ષઃ પઞ્ચ-વર્ણો બલિર્ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.
2.2.6 તત્રા:સમાગતયોઃ પ્રીતિ-લિઙ્ગ-દ્યોતનાર્થમ્ આલિઙ્ગન-ચતુષ્ટયમ્. [1] સ્પૃષ્ટકમ્ [2] વિદ્ધકમ્ [3] ઉદ્ઘૃષ્ટકમ્ [4] પીડિતકમ્ ઇતિ.
2.2.7 સર્વત્ર સંજ્ઞાર્થેનૈવ કર્માતિદેશઃ.

2.2.8 સંમુખાગતાયાં પ્રયોજ્યાયામ્ અન્યાપદેશેન ગચ્છતો ગાત્રેણ ગાત્રસ્ય સ્પર્શનં [1] સ્પૃષ્ટકમ્.
2.2.9 પ્રયોજ્યં સ્થિતમ્ ઉપવિષ્ટં વા વિ:જને કિં ચિદ્ ગૃહ્ણાતિ પયો-ધરેણ વિદ્ધ્યેત્. નાયકો ઽપિ તામ્ અવપીડ્ય ગૃહ્ણીયાદ્ ઇતિ [2] વિદ્ધકમ્.
2.2.10 તદ્ ઉભયમ્ અન્:અતિ:પ્રવૃત્ત-સંભાષણયોઃ.
2.2.11 તમસિ જન-સંબાધે વિ:જને વાથ શનકૈર્ ગચ્છતોર્ નાતિ:હ્રસ્વ-કાલમ્ ઉદ્ઘર્ષણં પરસ્-પરસ્ય ગાત્રાણામ્ [3] ઉદ્ઘૃષ્ટકમ્.
2.2.12 તદ્ એવ કુડ્ય-સંદેશેન સ્તમ્ભ-સંદેશેન વા સ્ફુટકમ્ અવપીડયેદ્ ઇતિ [4] પીડિતકમ્.
2.2.13 તદ્ ઉભયમ્ અવગત-પરસ્પરાકારયોઃ.
2.2.14 [1] લતાવેષ્ટિતકં [2] વૃક્ષાધિરૂઢકં [3] તિલ-તણ્ડુલકં [4] ક્ષીર-નીરકમ્ ઇતિ ચત્વારિ સંપ્રયોગ-કાલે..2.2.15 લતેવ શાલમ્ આવેષ્ટયન્તી ચુમ્બનાર્થં મુખમ્ અવનમયેત્. ઉદ્ધૃત્ય મન્દ-સીત્કૃતા તમ્ આશ્રિતા વા કિંચિદ્ રામણીયકં પશ્યેત્ તલ્ [1] લતાવેષ્ટિતકમ્.
2.2.16 ચરણેન ચરણમ્ આક્રમ્ય દ્વિતીયેનોરુ-દેશમ્ આક્રમન્તી વેષ્ટયન્તી વા તત્-પૃષ્ઠ-સક્તૈક- બાહુર્ દ્વિતીયેનાંસમ્ અવનમયન્તી ઈષન્ મન્દ-સીત્કૃત-કૂજિતા ચુમબનાર્થમ્ એવાધિરોઢુમ્ ઇચ્છેદ્ ઇતિ [2] વૃક્ષાધિરૂઢકમ્.
2.2.17 તદ્ ઉભયમ્ સ્થિત-કર્મ.
2.2.18 શયન-ગતાવ્ એવોરુ-વ્યત્યાસં ભુજ-વ્યત્યાસં ચ સ:સંઘર્ષમ્ ઇવ ઘનં સંસ્વજેતે તત્ [3] તિલ-તણ્ડુલકમ્.
2.2.19 રાગાન્ધાવ્ અન્:અપેક્ષિતાત્યયૌ પરસ્પરમ્ અનુવિશત ઇવોત્સઙ્ગ-ગતાયામ્ અભિમુખોપવિષ્ટાયાં શયને વેતિ [4] ક્ષીર-જલકમ્.
2.2.20 તદ્ ઉભયં રાગ-કાલે.
2.2.21 ઇત્ય્ ઉપગૂહન-યોગા બાભ્રવીયાઃ.
2.2.22 સુવર્ણનાભસ્ય ત્વ્ અધિકમ્ એકાઙ્ગોપગૂહન-ચતુષ્ટયમ્.
2.2.23 તત્રોરુ-સંદંશેનૈકમ્ ઊરુમ્ ઊરુદ્વયં વા સર્વપ્રાણં પીડયેદ્ ઇત્ય્ ઊરૂપગૂહનમ્[1].
2.2.24 જઘનેન જઘનમ્ અવપીડ્ય પ્રકીર્યમાણ-કેશ-હસ્તા નખ-દશન-પ્રહણન-ચુમ્બન- પ્રયોજનાય તદ્ ઉપરિ લઙ્ઘયેત્ તજ્ જઘનોપગૂહનમ્[2].
2.2.25 સ્તનાભ્યામ્ ઉરઃ પ્રવિશ્ય તત્રૈવ ભારમ્ આરોપયેદ્ ઇતિ સ્તનાલિઙ્ગનમ્[3].
2.2.26 મુખે મુખમ્ આસજ્યાક્ષિણી અક્ષ્ણોર્ લલાટેન લલાટમ્ આહન્યાત્ સાલલાટિકા[4].
2.2.27 સંવાહનમ્ અપ્ય્ ઉપગૂહન-પ્રકારમ્ ઇત્ય્ એકે મન્યન્તે. સંસ્પર્શત્વાત્.
2.2.28 પૃથક્-કાલત્વાદ્ ભિન્ન-પ્રયોજનત્વાદ્ અ:સાધારણત્વાન્ નેતિ વાત્સ્યાયનઃ
2.2.29વ્ પૃચ્છતાં શૃણ્વતાં વાપિ તથા કથયતામ્ અપિ. ઉપગૂહ-વિધિં કૃત્સ્નં રિરંસા જાયતે નૃણામ્..
2.2.30વ્ યે ઽપિ હ્ય્ અ:શાસ્ત્રિતાઃ કેચિત્ સંયોગા રાગ-વર્ધનાઃ. આદરેણૈવ તે ઽપ્ય્ અત્ર પ્રયોજ્યાઃ સાંપ્રયોગિકાઃ..
2.2.31વ્ શાસ્ત્રાણાં વિષયસ્ તાવદ્ યાવન્ મન્દ-રસા નરાઃ. રતિચક્રે-પ્રવૃત્તે તુ નૈવ શાસ્ત્રમ્ ન ચ ક્રમઃ..
2.2ચ્ ઇતિ શ્રીવાત્યાયનીયે કામસૂત્રે સાંપ્રયોગિકે દ્વિતીયે ઽધિકરણે આલિઙ્ગન-વિચારા દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ.
લેçઓન્ 3 તૃતીયો ઽધ્યયઃ
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)9
2.3.1 ચુમ્બન-નખ-દશન-ચ્છેદ્યાનાં ન પૌર્વાપર્યમ્ અસ્તિ. રાગ-યોગાત્ પ્રાક્ સંયોગાદ્ એષાં પ્રાધાયેન પ્રયોગઃ. પ્રહણ-સીત્કૃતયોશ્ ચ સંપ્રયોગે.
2.3.2 સર્વં સર્વત્ર. રાગસ્યાન્:અપેક્ષિતત્વાત્. ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.
2.3.3 તાનિ પ્રથમ-રતે નાતિવ્યક્તાનિ વિશ્રબ્ધિકાયાં વિકલ્પેન ચ પ્રયુઞ્જીત. તથા-ભૂતત્વાદ્ રાગસ્ય. તતઃ પરમ્ અતિત્વરયા વિશેષવત્ સમુચ્ચયેન રાગ-સંધુક્ષણાર્થમ્.
2.3.4 લલાટાલક-કપોલ-નયન-વક્ષઃ-સ્તનોષ્ઠાન્તર્:મુખેષુ ચુમ્બનમ્.
2.3.5 ઊરુ-સંધિ-બાહુ-નાભિ-મૂલયોર્ લાટાનામ્.
2.3.6 રાગ-વશાદ્ દેશ-પ્રવૃત્તેશ્ ચ સન્તિ તાનિ તાનિ સ્થાનાનિ ન તુ સર્વ-જન-પ્રયોજાનીતિ વાત્સ્યાયનઃ.
2.3.7 તદ્ યથા ણ્ [1] નિમિત્તિકં [2] સ્ફુરિતકં [3] ઘટ્ટિતકમ્ ઇતિ ત્રીણિ કન્યા-ચુમ્બનાનિ.
2.3.8 બલાત્-કારેણ નિયુક્તા મુખમ્ આધત્તે ન તુ વિચેષ્ટત ઇતિ [1] નિમિત્તકમ્.
2.3.9 વદને પ્રવેશિતં ચૌષ્ઠં મનાગ્ અપત્રપાવગ્રહીતુમ્ ઇચ્છન્તી સ્પન્દયતિ સ્વમ્ ઓષ્ઠં નોત્તરમ્ ઉત્સહત ઇતિ [2] સ્ફુરિતકમ્.
2.3.10 ઈષત્ પરિગૃહ્ય વિ:નિમીલિત-નયના કરેણ ચ તસ્ય નયને અવચ્છાદયન્તિ જિહ્વાગ્રેણ ઘટ્ટયતીતિ [3] ઘટ્ટિતકમ્.
2.3.11 સમં તિર્યગ્ ઉદ્ભ્રાન્તમ્ અવપીડિતકમ્ ઇતિ ચતુર્વિધમ્ અપરે.
2.3.12 અઙ્ગુલિ-સંપુટેન પિણ્ડી-કૃત્ય નિર્દશનમ્ ઓષ્ઠ-પુટેનાવપીડયેદ્ ઇત્ય્ અવપીડિતકં પઞ્ચમમ્ અપિ કરણમ્.
2.3.13 દ્યૂતં ચાત્ર પ્રવર્તયેત્.
2.3.14 પૂર્વમ્ અધર-સંપાદનેન જિતમ્ ઇદં સ્યાત્.

2.3.15 તત્ર જિતા સાર્ધ-રુદિતં કરં વિધુનુયાત્ પ્રણુદેદ્ દશેત્ પરિવર્તયેદ્ બલાદ્ આહૃતા વિવદેત્ પુનર્ અપ્ય્ અસ્તુ પણ ઇતિ બ્રૂયાત્. તત્રાપિ જિતા દ્વિ-ગુણમ્ આયસ્યએત્.
2.3.16 વિશ્રબ્ધસ્ય પ્રમત્તસ્ય વાધરમ્ અવગૃહ્ય દશનાન્તર્ગતમ્ અ:નિર્ગમં કૃત્વા હસેદ્ ઉત્ક્રિશેત્ તર્જયેદ્ વલ્ગેદ્ આહ્લયેત્ પ્રનર્તિતત્-ભ્રૂણા ચ વિચલ-નયનેન મુખેન વિહસન્તીતાનિ તાનિ ચ બ્રૂયાત્. ઇતિ ચુમ્બન-દ્યૂત-કલહઃ.
2.3.17 એતેન નખ-દશન-ચ્છેદ્ય-પ્રહણન-દ્યૂત-કલહા વ્યાખ્યાતાઃ.
2.3.18 ચણ્ડ-વેગયોર્ એવ ત્વ્ એષાં પ્રયોગઃ. તત્-સાત્મ્યાત્.
2.3.19 તસ્યાં ચુમ્બન્ત્યામ્ અયમ્ અપ્ય્ ઉત્તરં ગૃહ્ણીયાત્. ઇત્ય્ ઉત્તર-ચુમ્બિતમ્..2.3.20 ઓષ્ઠ-સંદંશેનાવગૃહ્યાઉષ્ઠ-દ્વયમ્ અપિ ચુમ્બેત. ઇતિ સંપુટકં સ્ત્રિયાઃ પુંસો વા:જાત-વ્યઞ્જનસ્ય.
2.3.21 તસ્મિન્ન્ ઇતરો ઽપિ જિહ્વયાસ્યા દશનાન્ ઘટ્ટયેત્ તાલુ જિહ્વાં ચેતિ જિહ્વા-યુદ્ધમ્.
2.3.22 એતેન બલાદ્ વદન-રદન-ગ્રહણં દાનં ચ વ્યાખ્યાતમ્.
2.3.23 સમં પીડિતમ્ અઞ્ચિતં મૃદુ શેષાઙ્ગેષુ ચુમ્બનં સ્થાન-વિશેષ-યોગાત્. ઇતિ ચુમ્બન-વિશેષાઃ.
2.3.24 સુપ્તસય મુખમ્ અવલોકયન્ત્યા સ્વાભિપ્રાયેણ ચુમ્બનં રાગ-દીપનમ્.
2.3.25 પ્રમત્તસ્ય વિવદમાનસ્ય વાન્યતો ઽભિમુખસ્ય સુપ્તાભિમુખસ્ય વા નિદ્રા-વ્યાઘાતાર્થં ચલિતકમ્.
2.3.26 ચિર-રાત્રાવ્ આગતસ્ય શયન-સુપ્તાયાઃ સ્વાભિપ્રાય-ચુમ્બનં પ્રાતિબોધકમ્.
2.3.27 સાપિ તુ ભાવ-જિજ્ઞાસાર્થિની નાયકસ્યાગમન-કાલં સંલક્ષ્ય વ્યાજેન સુપ્તા સ્યાત્.
2.3.28 આદર્શે કુડ્યે સલિલે વા પ્રયોજ્યાયાશ્ છાયા-ચુમ્બનમ્ આકાર-પ્રદર્શનાર્થમ્ એવ કાર્યમ્.
2.3.29 બાલસ્ય ચિત્ર-કર્મણઃ પ્રતિમાયાશ્ ચ ચુમ્બનં સંક્રાન્તકમ્ આલિઙ્ગનં ચ.
2.3.30 તથા નિશિ પ્રેક્ષણકે સ્વજન-સમાજે વા સમીપે ગતસ્ય પ્રયોજ્યાયા હસ્તાઙ્ગુલિ-ચુમ્બનં સંવિષ્ટસ્ય વા પાદાઙ્ગુલિ-ચુમ્બનમ્.
2.3.31 સંવાહિકાયાસ્ તુ નાયકમ્ આકારયન્ત્યા નિદ્રા-વશાદ્ અ:કામાયા ઇવ તસ્યોર્વોર્ વદનસ્ય નિધાનમ્ ઊરુ-ચુમ્બનં ચેત્ય્ આભિયોગિકાનિ.
2.3.32 ભવતિ ચાત્ર શ્લોકઃ.
2.3.32વ્ કૃતે પ્રતિકૃતં કુર્યાદ્ તાડિતે પ્રતિતાડિતમ્. કરણેન ચ તેનૈવ ચુમ્બિતે પ્રતિચુમ્બિતમ્..
2.3ચ્ ઇતિ શ્રીવાત્યાયનીયે કામસૂત્રે સાંપ્રયોગિકે દ્વિતીયે ઽધિકરણે ચુમ્બન-વિકલ્પાસ્ તૃતીયો ઽધ્યાયઃ.
લેçઓન્ 4 ચતુર્થે ઽધ્યાયઃ.
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)10
2.4.1 રાગ-વૃદ્ધૌ સંઘર્ષાત્મકં નખ-વિલેખનમ્.
2.4.2 તસ્ય પ્રથમ-સમાગમે પ્રવાસ-પ્રત્યાગમને પ્રવાસ-ગમને ક્રુદ્ધ-પ્રસન્નાયાં મત્તાયાં ચ પ્રયોગઃ. ન નિત્યમ્ અ:ચણ્ડ-વેગયોઃ.
2.4.3 તથા દશન-ચ્છેદ્યસ્ય સાત્મ્ય-વશાદ્ વા.
2.4.4 તદ્ [1] આચ્છુરિતકમ્ [2] અર્ધ-ચન્દ્રો [3] મણ્ડલં [4] રેખા [5] વ્યાઘ્ર-નખં [6] મયૂર-પદકં [7] શશ-પ્લુતકમ્ [8] ઉત્પલ-પત્ત્રકમ્ ઇતિ રૂપતો ઽષ્ટ-વિકલ્પમ્.
2.4.5 કક્ષૌ સ્તનૌ ગલઃ પૃષ્ઠં જઘનમ્ ઊરૂ ચ સ્થાનાનિ.
2.4.6 પ્રવૃત્ત-રતિ-ચક્રાણાં ન સ્થાનમ્ અ:સ્થાનં વા વિદ્યત ઇતિ સુવર્ણનાભઃ.
2.4.7 તત્ર સવ્ય-હસ્તાનિ પ્રત્ય્:અગ્ર-શિખરાણિ દ્વિ-ત્રિ-શિખરાણિ ચણ્ડ-વેગયોર્ નખાનિ સ્યુઃ.
2.4.8 અનુગત-રાજિ સમમ્ ઉજ્જ્વલમ્ અ:મલિનમ્ અ:વિપાટિતં વિવર્ધિષ્ણુ મૃદુ સ્નિગ્ધ-દર્શનમ્ ઇતિ નખ-ગુણાઃ.
2.4.9 દીર્ઘાણિ હસ્ત-શોભીન્ય્ આલોકે ચ યોષિતાં ચિત્ત-ગ્રાહીણિ ગૌડાણાં નખાનિ સ્યુઃ.
2.4.10 હ્રસ્વાનિ કર્મ-સહિષ્ણૂનિ વિકલ્પ-યોજનાસુ ચ સ્વેચ્છાપાતીનિ દાક્ષિણત્યાનામ્.
2.4.11 મધ્યમાન્ય્ ઉભય-ભાઞ્જિ મહારાષ્ટ્રકાણામ્ ઇતિ.
2.4.12 તૈઃ સુ:નિયમિતૈર્ હનુ-દેશે સ્તનયોર્ અધરે વા લઘુ-કરણમ્ અન્:ઉદ્ગત-લેખં સ્પર્શ-માત્ર-જનનાદ્ રોમાઞ્ચ-કરમ્ અન્તે સંનિપાત-વર્ધમાન-શબ્દમ્ [1] આચ્છુરિતકમ્.
2.4.13 પ્રયોજ્યાયાં ચ તસ્યાઙ્ગ-સંવાહને શિરસઃ કણ્ડૂયને પિટક-ભેદને વ્યાકુલી-કરણે ભીષણેન પ્રયોગઃ.
2.4.14 ગ્રીવાયાં સ્તન-પૃષ્ઠે ચ વક્રો નખ-પદ-નિવેશો [2] અર્ધ-ચન્દ્રઃ.
2.4.15 તાવ્ એવ દ્વૌ પર્સ-પરાભિમુખૌ મણ્ડલમ્.
2.4.16 નાભિ-મૂલ-કકુન્દર-વંક્ષણેષુ((10)) તસ્ય પ્રયોગઃ.
2.4.17 સર્વ-સ્થાનેષુ નાતિ:દીર્ઘા [4] લેખા((11)).
2.4.18 સૈવ વક્રા [5] વ્યાઘ્ર-નખકમ્ આ સ્તન-મુખમ્.
2.4.19 પઞ્ચભિર્ અભિમુખૈર્ લેખા ચૂચુકાભિમુખી((12)) [6] મયૂર-પદકમ્.

2.4.20 તત્-સંપ્રયોગ-શ્લાઘાયાઃ સ્તન-ચૂચુકે સંનિકૃષ્ટાનિ પઞ્ચ-નખ-પદાનિ [7] શશ-પ્લુતકમ્.
2.4.21 સ્તન-પૃષ્ઠે મેખલા-પથે ચોત્પલ-પત્ત્રાકૃતીત્ય્ [8] ઉત્પલ-પત્ત્રકમ્.
2.4.22 ઊર્વોઃ સ્તન-પૃષ્ઠે ચ પ્રવાસં ગચ્છતઃ સ્મારણીયકં સંહતાશ્ ચતસ્રસ્ તિસ્રો વા લેખાઃ.
2.4.22ચ્ ઇતિ નખ-કર્માણિ.
2.4.23 આકૃતિ-વિકાર-યુક્તાનિ ચાન્યાન્ય્ અપિ કુર્વીત.
2.4.24 વિકલ્પાનામ્ અન્:અન્તત્વાદ્ આનન્ત્યાચ્ ચ કૌશલ-વિધેર્ અભ્યાસસ્ય ચ સર્વ-ગામિત્વાદ્ રાગાત્મકત્વાચ્ છેદ્યસ્ય પ્રકારાન્ કો ઽભિસમીક્ષિતુમ્ અર્હતીત્ય્ આચાર્યાઃ..2.4.25 ભવતિ હિ રાગે ઽપિ ચિત્રાપેક્ષા. વૈચિત્ર્યાચ્ ચ પરસ્પરં રાગો જનયિતવ્યઃ. વૈચક્ષણ્ય-યુક્તાશ્ ચ ગણિકાસ્ તત્-કામિનશ્ ચ પરસ્પરં પ્રાર્થનીયા ભવન્તિ. ધનુર્-વેદાદિષ્વ્ અપિ હિ શસ્ત્ર-કર્મ-શાસ્ત્રેષુ વૈચિત્ર્યમ્ એવાપેક્ષ્યતે કિં પુનર્ ઇહેતિ વાત્સ્યાયનઃ.
2.4.26 ન તુ પર-પરિગૃહીતાસ્વ્ એવં કુર્યાત્. પ્રચ્છન્નેષુ પ્રદેશેષુ તાસામ્ અનુસ્મરણાર્થં રાગ-વર્ધનાચ્ ચ વિશેષાન્ દર્શયેત્.
2.4.27વ્ નખ-ક્ષતાનિ પશ્યન્ત્યા ગૂઢ-સ્થાનેષુ યોષિતઃ. ચિરોત્સૃષ્ટાપ્ય્ અભિનવા પ્રીતિર્ ભવતિ પેશલા((13))..
2.4.28વ્ ચિરોસૃષ્ટેષુ રાગેષુ પ્રીતિર્ ગચ્છેત્ પરાભવમ્. રાગાયતન-સંસ્મારિ યદિ ન સ્યાન્ નખ-ક્ષતમ્..
2.4.29વ્ પશ્યતો યુવતિં દૂરાન્ નખોચ્છિષ્ટ-પયોધરામ્. બહુ-માનઃ પરસ્યાપિ રાગ-યોગશ્ ચ જાયતે..
2.4.30વ્ પુરુષશ્ ચ પ્રદેશેષુ નખ-ચિહ્નૈર્ વિચિહ્નિતઃ. ચિત્તં સ્થિરમ્ અપિ પ્રાયશ્ ચલયત્ય્ એવ યોષિતઃ..
2.4.31વ્ નાન્યત્ પટુતરં કિં ચિદ્ અસ્તિ રાગ-વિવર્ધનમ્. નખ-દન્ત-સમુત્થાનાં કર્મણાં ગતયો યથા.
2.4ચ્ ઇતિ શ્રીવાત્યાયનીયે કામસૂત્રે સાંપ્રયોગિકે દ્વિતીયે ઽધિકરણે ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ. આદિતો નવમઃ.
લેçઓન્ 5 પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ.
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)11
2.5.1 ઉત્તરૌષ્ઠમ્ અન્તર્:મુખં નયનમ્ ઇતિ મુક્ત્વા ચુમ્બનવદ્ દશન-રદન-સ્થાનાનિ.
2.5.2 સમાઃ સ્નિગ્ધ-ચ્છાયા રાગ-ગ્રાહિણો યુક્ત-પ્રમાણા નિશ્:છિદ્રાસ્ તીક્ષ્ણાગ્રા ઇતિ દશન-ગુણાઃ.
2.5.3 કુણ્ઠા રાજ્ય્-ઉદ્ગતાઃ પરુષાઃ વિષમાઃ શ્લક્ષ્ણાઃ પૃથવો વિરલા ઇતિ ચ દોષાઃ.
2.5.4 [1] ગૂઢકમ્ [2] ઉચ્છૂનકં((14)) [3] બિન્દુર્ [4] બિન્દુ-માલા [5] પ્રવાલ-મણિર્ [6] મણિ-માલા [7] ખણ્ડાભ્રકં [8] વરાહ-ચર્વિતકમ્ ઇતિ દશન-ચ્છેદન્-વિકલ્પાઃ.
2.5.5 નાતિલોહિતેન રાગ-માત્રેણ વિભાવનીયં [1] ગૂઢકમ્.
2.5.6 તદ્ એવ પીડનાદ્ [2] ઉચ્છૂનકમ્.
2.5.7 તદ્ ઉભયં બિન્દુર્ અધર-મધ્ય ઇતિ.
2.5.8 ઉચ્છૂનકં પ્રવાલ-મણિશ્ ચ કપોલે.
2.5.9 કર્ણપૂર-ચુમ્બનં નખ-દશન-ચ્છેદ્યમ્ ઇતિ સવ્ય-કપોલ-મણ્ડનાનિ.
2.5.10 દન્તૌષ્ઠ-સંયોગાભ્યાસ-નિષ્પાદનત્વાત્ [5] પ્રવાલ-મણિ-સિદ્ધિઃ.
2.5.11 સર્વસ્યેયં [6] મણિ-માલાયાશ્ ચ.
2.5.12 અલ્પ-દેશાયાશ્ ચ ત્વચો દશન-દ્વય-સંદંશ-જા [3] બિન્દુ-સિદ્ધિઃ
2.5.13 સર્વૈર્ [4] બિન્દુ-માલાયાશ્ ચ.
2.5.14 તસ્માન્ માલા-દ્વયમ્ અપિ ગલ-કક્ષ-વંક્ષણ-પ્રદેશેષુ.
2.5.15 લલાટે ચોર્વોર્ બિન્દુ-માલા.
2.5.16 મણ્દલમ્ ઇવ વિષમ-કૂટક-યુક્તં [7] ખણ્ડાભ્રકં સ્તન-પૃષ્ઠ એવ.
2.5.17 સંહતાઃ પ્રદીર્ઘા બહ્વ્યો દશન-પદ-રાજયસ્ તામ્રાન્તરાલા [8] વરાહ-ચર્વિતકમ્. સ્તન-પૃષ્ઠ એવ.
2.5.18 તદ્ ઉભયમ્ અપિ ચણ્ડ-વેગયોઃ.
2.5.18ચ્ ઇતિ દશન-ચ્છેદ્યાનિ.
2.5.19 વિશેષકે કર્ણપૂરે પુષ્પ-પીડે તામ્બૂલ-પલાશે તમાલ-પત્ત્રે ચેતિ પ્રયોજ્યાગામિષુ નખ-દશન- ચ્છેદ્યાદીન્ય્ અભિયોગિકાનિ.
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)12
2.5.20 દેશ-સાત્મ્યાચ્ ચ યોષિત ઉપચરેત્.
2.5.21 મધ્ય-દેશ્યા આર્ય-પ્રાયાઃ શુચ્ય્-ઉપચારાશ્ ચુમ્બન-નખ-દન્ત-પદ-દ્વેષિણ્યઃ.
2.5.22 બાહ્લીક-દેશ્યા આવાન્તિકાશ્ ચ.
2.5.23 ચિત્ર-રતેષુ ત્વ્ આસામ્ અભિનિવેશઃ.

2.5.24 પરિષ્વઙ્ગ-ચુમ્બન-નખ-દન્ત-ચૂષણ-પ્રધાનાઃ ક્ષત-વર્જિતાઃ પ્રહનણ-સાધ્યા માલવ્ય આભીર્યશ્ ચ.
2.5.25 સિન્ધુષષ્ટ્ઃઆનાં ચ નદીનામ્ અન્તરાલીયા ઔપરિષ્ટક-સાત્મ્યાઃ.
2.5.26 ચણ્ડ-વેગા મન્દ-સીત્કૃતા આપરાન્તિકા લાટ્યશ્ ચ.
2.5.27 દૃઢ-પ્રહણન-યોગિન્યઃ ખર-વેગા એવ અપદ્રવ્ય-પ્રધાનાઃ સ્ત્રીરાજ્યે કોશાલાયાં ચ.
2.5.28 પ્રકૃત્યા મૃદ્વ્યો રતિ-પ્રિયા અ:શુચિ-રુચયો નિર્:આચારાશ્ ચ આન્ધ્ર્યઃ.
2.5.29 સકલ-ચતુઃષશ્ટિ-પ્રયોગ-રાગિણ્યો ઽશ્લીલ-પરુષ-વાક્ય-પ્રિયાઃ શયને ચ સ:રભસોપક્રમા મહારાષ્ટ્રિકાઃ.
2.5.30 તથા-વિધા એવ રહસિ પ્રકાશન્તે નાગરિકાઃ((15)).
2.5.31 મૃદ્યમાનાશ્ ચાભિયોગાન્ મન્દં મન્દં પ્રસિઞ્ચન્તે દ્રવિડ્યઃ..2.5.32 મધ્યમ-વેગાઃ સર્વ-સહાઃ સ્વાઙ્ગ-પ્રચ્છાદિન્યઃ પરાઙ્ગ-હાસિન્યઃ કુત્સિતાશ્લીલ-પરુષ- પરિહારિણ્યો વાનવાસિકાઃ.
2.5.33 મૃદુ-ભાષિણ્યો ઽનુરાગવત્યો મૃદ્વ્યઙ્ગ્યશ્((16)) ચ ગૌડ્યઃ.
2.5.34 દેશ-સાત્મ્યાત્ પ્રકૃતિ-સાત્મ્યં બલીય ઇતિ સુવર્ણનાભઃ. ન તત્ર દેશ્યા ઉપચારાઃ.
2.5.35 કાલ-યોગાચ્ ચ દેશાદ્ દેશાન્તરમ્ ઉપચાર-વેષ-લીલાશ્ ચાનુગચ્છન્તિ તચ્ ચ વિદ્યાત્.
2.5.36 ઉપગૂહનાદિષુ ચ રાગ-વર્ધનં પૂર્વં પૂર્વં વિચિત્રમ્ ઉત્તરમ્ ઉત્તરં ચ.
2.5.37વ્ વાર્યમાણશ્ ચ પુરુષો યત્ કુર્યાત્ તદ્ અનુ ક્ષતમ્. અ:મૃષ્યમાણા દ્વિ-ગુણં તદ્ એવ પ્રતિયોજયેત્..
2.5.38વ્ બિન્દોઃ પ્રતિક્રિયા માલા માલાયાશ્ ચાભ્રખણ્ડકમ્. ઇતિ ક્રોધાદ્ ઇવાવિષ્ટા કલહાન્ પ્રતિયોજયેત્..
2.5.39વ્ સકચગ્રહમ્ ઉન્નમ્ય મુખં તસ્ય તતઃ પિબેત્. નિલીયેત દશેચ્ ચૈવ તત્ર તત્ર મદેરિતા..
2.5.40વ્ ઉન્નમ્ય કણ્ઠે કાન્તસ્ય સંશ્રિતા વક્ષસઃ સ્થલીમ્. મણિ-માલાં પ્રયુઞ્જીત યચ્ ચન્યદ્ અપિ લક્ષિતમ્..
2.5.41વ્ દિવાપિ જનસંબાધે નાયકેન પ્રદર્શિતમ્. ઉદ્દિશ્ય સ્વ-કૃતં ચિહ્નં હસેદ્ અન્યૈર્ અ:લક્ષિતા..
2.5.42વ્ વિકૂણયન્તીવ((17)) મુખં કુત્સયન્તીવ((18)) નાયકમ્. સ્વ-ગાત્ર-સ્થાનિ ચિહ્નાનિ સાસૂયેવ પ્રદર્શયેત્..
2.5.43વ્ પરસ્પરાનુકૂલ્યેન તદ્ એવમ્ લજ્જમાનયોઃ. સંવત્સર-શતેનાપિ પ્રીતિર્ ન પરિહીયતે..
2.5ચ્ ઇતિ શ્રીવાત્યાયનીયે કામસૂત્રે સાંપ્રયોગિકે દ્વિતીયે ઽધિકરણે દશન-ચ્છેદ્ય--વિધયો દેશ્યાશ્ ચોપચારાઃ પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ. આદિતો દશમઃ.
લેçઓન્ 6 ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ.
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)13
2.6.1 રાગ-કાલે વિશાલયન્ત્ય્ એવ જઘનં મૃગી સંવિશેદ્ ઉચ્ચરતે.
2.6.2 અવહ્રાસયન્તીવ હસ્તિની નીચ-રતે.
2.6.3 ન્યાય્યો યત્ર યોગસ્ તત્ર સમપૃષ્ઠમ્.
2.6.4 આભ્યાં બડવા વ્યાખ્યાતા.
2.6.5 તત્ર જઘનેન નાયકં પ્રતિગૃહ્ણીયાત્.
2.6.6 અપદ્રવ્યાણિ ચ સ:વિશેષં નીચરતે.
2.6.7 [1] ઉત્ફુલ્લકં [2] વિજૃમ્ભિતકમ્ [3] ઇન્દ્રાણિકં ચેતિ ત્રિતયં મૃગ્યાઃ પ્રાયેણ.
2.6.8 શિરો વિનિપાત્યોર્ધ્વં જઘનમ્ [1] ઉત્ફુલ્લકમ્.
2.6.9 તત્રાપસારં દદ્યાત્.
2.6.10 અ:નીચે સક્થિની((19)) તિર્યગ્ અવસજ્ય પ્રતીછેદ્ ઇતિ [2] વિજૃમ્ભિતકમ્.
2.6.11 પાર્શ્વયોઃ સમમ્ ઊરૂ વિન્યસ્ય પાર્શ્વયોર્ જાનુની નિદધ્યાદ્ ઇત્ય્ અભ્યાસ-યોગાદ્ [3] ઇન્દ્રાણી.
2.6.12 તયોચ્ચતર-રતસ્યાપિ પરિગ્રહઃ.
2.6.13 સંપુટેન પ્રતિગ્રહો નીચ-રતે.
2.6.14 એતેન નીચ-તર-રતે ઽપિ હસ્તિન્યાઃ.
2.6.15 [1] સંપુટકં [2] પીડિતકં [3] વેષ્ટિતકં [4] બાડવકમ્ ઇતિ.
2.6.16 ઋજુ-પ્રસારિતાવ્ ઉભાવ્ અપ્ય્ ઉભયોઃ ચરનાવ્ ઇતિ [1] સંપુટઃ.
2.6.17 સ દ્વિ-વિધઃ ણ્ પાર્શ્વ-સંપુટ ઉત્તાન-સંપુટાશ્ ચ. તથા કર્મ-યોગાત્.
2.6.18 પાર્શ્વેણ તુ શયાનો દક્ષિણેન નારીમ્ અધિશયીતેતિ સાર્વત્રિકમ્ એતત્.

2.6.19 સંપુટક-પ્રયુક્ત-યન્ત્રેણૈવ દૃઢમ્ ઊરૂ પીડયેદ્ ઇતિ [2] પીડિતકમ્.
2.6.20 ઊરૂ વ્યત્યસ્યેદ્ ઇતિ [3] વેષ્ટિતકમ્.
2.6.21 બડવેવ નિષ્ઠુરમ્ અવગૃહ્ણીયાદ્ ઇતિ [4] બાડવકમ્ આભ્યાસિકમ્.
2.6.22 તદ્ આન્ધ્રીષુ પ્રાયેણ. ઇતિ સંવેશન-પ્રકારા બાભ્રવીયાઃ.
2.6.23 સૌવર્ણનાભાસ્ તુ.
2.6.24 ઉભાવ્ અપ્ય્ ઊરૂ ઊર્ધ્વાવ્ ઇતિ તદ્ ભુગ્નકમ્((20)).
2.6.25 ચરણાવ્ ઊર્ધ્વં નાયકો ઽસ્યા ધારયેદ્ ઇતિ જૃમ્ભિતકમ્.
2.6.26 તત્-કુઞ્ચિતાવ્ ઉત્પીડિતકમ્.
2.6.27 તદ્ એકસ્મિન્ પ્રસારિતે ઽર્ધ-પીડિતકમ્.
2.6.28 નાયકસ્યાંસ એકો દ્વિતીયકઃ પ્રસારિત ઇતિ પુનઃ પુનર્ વ્યત્યાસેન વેણુ-દારિતકમ્.
2.6.29 એકઃ શિરસ ઉપરિ ગચ્છેદ્ દ્વિતીયઃ પ્રસારિત ઇતિ શૂલચિતકમ્ આભ્યાસિકમ્.
2.6.30 સંકુચિતૌ સ્વસ્તિ-દેશે નિદધ્યાદ્ ઇતિ કાર્કટકમ્.
2.6.31 ઊર્ધ્વાવ્ ઊરૂ વ્યત્યસ્યેદ્ ઇતિ પીડિતકમ્.
2.6.32 જઙ્ઘા-વ્યત્યાસેન પદ્માસનવત્.
2.6.33 પૃષ્ઠં પરિષ્વજમાનાયાઃ પરાઙ્મુખેણ પરાવૃત્તકમ્ આભ્યાસિકમ્..2.6.34 જલે ચ સંવિષ્ટોપવિષ્ટ-સ્થિતાત્મકાંશ્ ચિત્રાન્ યોગાન્ ઉપલક્ષયેત્. તથા સુ:કરત્વાદ્ ઇતિ સુવર્ણનાભઃ.
2.6.35 વાર્તં તુ તત્. શિષ્ટૈર્ અપસ્મૃતત્વાદ્ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)14
2.6.36 અથ ચિત્ર-રતાનિ.
2.6.37 ઊર્ધ્વ-સ્થિતયોર્ યૂનોઃ પરસ્પરાપાશ્રયયોઃ કુડ્ય-સ્તમ્ભાપાશ્રિતયોર્ વા સ્થિત-રતમ્.
2.6.38 કુડ્યાપાશ્રિતસ્ય કણ્ઠાવસક્ત-બાહુ-પાશાયાસ્ તદ્-ધસ્ત-પઞ્જરોપવિષ્ટાયા ઊરુ-પાશેન જઘનમ્ અભિવેષ્ટયન્ત્યા કુડ્યે ચરણ-ક્રમેણ વલન્ત્યા અવલમ્બિતકં રતમ્.
2.6.39 ભૂમૌ વા ચતુષ્પદવદ્ આસ્થિતાયા વૃષલીલયાવસ્કન્દનં ધેનુકમ્.
2.6.40 તત્ર પૃષ્ઠમ્ ઉરઃ-કર્માણિ લભતે.
2.6.41 એતેનૈવ યોગેન શૌનમ્ ઐણેયં છાગલં ગર્દભાક્રાન્તં માર્જાર-લલિતકં વ્યાઘ્રાવસ્કન્દનં ગજોપમર્દિતં વરાહ-ઘૃષ્ટકં તુરગાધિરૂઢકમ્ ઇતિ યત્ર યત્ર વિશેષો યોગો ઽ:પૂર્વસ્ તત્ તદ્ ઉપલક્ષયેત્.
2.6.42 મિશ્રી-કૃત-સદ્ભાવાભ્યાં દ્વાભ્યાં સહ સંઘાટકં રતમ્.
2.6.43 બહ્વીભિશ્ ચ સહ ગો-યૂથિકમ્.
2.6.44 વારિ-ક્રીડિતકં છાગલમ્ ઐણેયમ્ ઇતિ તત્-કર્માનુકૃતિ-યોગાત્.
2.6.45 ગ્રામનારી-વિષયે((21)) સ્ત્રીરાજ્યે ચ બાહ્લીકે બહવો યુવાનો ઽન્તઃપુર-સ:ધર્માણ એકૈકસ્યાઃ પરિગ્રહ-ભૂતાઃ.
2.6.46 તેષામ્ એકૈકશો યુગપચ્ ચ યથા:સાત્મ્યં યથા:યોગં ચ રઞ્જયેયુઃ.
2.6.47 એકો ધારયેદ્ એનામ્ અન્યો નિષેવેત. અન્યો જઘનં મુખમ્ અન્યો મધ્યમ્ અન્ય ઇતિ વારં વારેણ વ્યતિકરેણ ચાનુતિષ્ઠેયુઃ.
2.6.48 એતયા ગોષ્ઠી-પરિગ્રહા વેશ્યા રાજ-યોષા-પરિગ્રાહશ્ ચ વ્યાખ્યાતઃ.
2.6.49 અધોરતં પાયાવ્ અપિ દાક્ષિણત્યાનામ્. ઇતિ ચિત્ર-રતાનિ.
2.6.50 પુરુષોપસૃપ્તકાનિ પુરુષાયિતે વક્ષ્યામઃ.
2.6.51 ભવતશ્ ચાત્ર શ્લોકૌ
2.6.51વ્ પશૂનાં મૃગ-જાતીનાં પતઙ્ગાનાં ચ વિભ્રમૈઃ. તૈસ્ તૈર્ ઉપાયૈશ્ ચિત્તજ્ઞો રતિ-યોગાન્ વિવર્ધયેત્..
2.6.52વ્ તત્-સાત્મ્યાદ્ દેશ-સાત્મ્યાચ્ ચ તૈસ્ તૈર્ ભાવૈઃ પ્રયોજિતૈઃ. સ્ત્રીણાં સ્નેહશ્ ચ રાગશ્ ચ બહુમાનશ્ ચ જાયતે..
2.6ચ્ ઇતિ શ્રીવાત્યાયનીયે કામસૂત્રે સાંપ્રયોગિકે દ્વિતીયે ઽધિકરણે સંવેશન-પ્રકારાશ્ ચિત્ર-રતાનિ ચ ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ. આદિતો એકદશઃ.
લેçઓન્ 7 સપ્તમો ઽધ્યાયઃ
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)15-16 પ્રહણન-સીત્કાર-પ્રકરણમ્.
2.7.1 કલહ-રૂપં સુ:રતમ્ આચક્ષતે. વિવાદાત્મકત્વાદ્ વામ-શીલત્વાચ્ ચ કામસ્ય.
2.7.2 તસ્માત્ પ્રહણનન્-સ્થાનમ્ અઙ્ગમ્. સ્કન્ધૌ શિરઃ સ્તનાન્તરં પૃષ્ઠં જઘનં પાર્શ્વ ઇતિ સ્થાનાનિ.

2.7.3 તચ્ ચતુર્-વિધમ્ ણ્ [1] અપહસ્તકં [2] પ્રસૃતકં [3] મુષ્ટિઃ [4] સમતલકમ્ ઇતિ.
2.7.4 તદ્-ઉદ્ભાવં ચ સીત્કૃતમ્. તસ્યાતિ:રૂપત્વાત્. તદ્ અન્:એક-વિધમ્.
2.7.5 વિરુતાનિ ચાષ્ટૌ.
2.7.6 [આ]હિંકાર-[અ2]સ્તનિત-[અ3]કૂજિત-[અ4]રુદિત-[અ5]સૂત્કૃત-[અ6]દૂત્કૃત-[અ7]ફૂત્કૃતાનિ.
2.7.7 અમ્બાર્થાઃ શબ્દા વારણાર્થા મોક્ષણાર્થાશ્ ચાલમ્-અર્થાસ્ તે તે [અ8] ચાથ-યોગાત્.
2.7.8 [બ્1]પારાવત-[બ્2]પરભૃત-[બ્3]હારીત-[બ્4]શુક-[બ્5]મધુકર-[બ્6]દાત્યૂહ-[બ્7]હંસ-[ બ્8]કારણ્ડવ-[બ્9]લાવક-વિરુતાનિ સીત્-કૃત-ભૂયિષ્ઠાનિ વિકલ્પશઃ પ્રયુઞ્જીત.
2.7.9 ઉત્સઙ્ગોપવિષ્ટાયાઃ પૃષ્ઠે મુષ્ટિના પ્રહારઃ.
2.7.10 તત્ર સાસૂયાયા ઇવ [અ2]સ્તનિત-[અ4]રુદિત-[અ3]કૂજિતાનિ પ્રતિઘાતશ્ ચ સ્યાત્.
2.7.11 યુક્ત-યન્ત્રાયાઃ સ્તનાન્તરે [1] અપહસ્તકેન પ્રહરેત્.
2.7.12 મન્દોપક્રમં વર્ધમાન-રાગમ્ આ પરિસમાપ્તેઃ.
2.7.13 તત્ર [અ8]હિંકારાદીનામ્ અ:નિયમેનાભ્યાસેન વિકલ્પેન ચ તત્-કાલમ્ એવ પ્રયોગઃ.
2.7.14 શિરસિ કિં ચિદ્ આકુઞ્ચિતાગુલિના કરેણ વિવદન્ત્યાઃ [અ7]ફૂત્કૃત્ય પ્રહણનં તત્ [2] પ્રસૃતકમ્.
2.7.15 તત્રાન્તર્મુખેન [અ3]કૂજિતં [અ7]ફૂત્કૃતં ચ.
2.7.16 રતાન્તે ચ શ્વાસિત-રુદિતે.
2.7.17 ફેણોર્ ઇવ સ્ફુટતઃ શબ્દાનુકરણં [અ6]દૂત્કૃતમ્.
2.7.18 અપ્સુ બદરસ્યેવ((22)) નિપતતઃ [અ7]ફૂત્કૃતમ્.
2.7.19 સર્વત્ર ચુમ્બનાદિષ્વ્ અપક્રાન્તાયાઃ સ:સીત્કૃતં તેનૈવ પ્રત્યુત્તરમ્.
2.7.20 રાગ-વશાત્ પ્રહણનાભ્યાસે [અ8]વારણ-મોક્ષણાલમ્ અર્થાનાં શબ્દાનાં અમ્બાર્થાનાં ચ સ:તાન્ત-શ્વાસિત-રુદિત-સ્તનિત-મિશ્રી-કૃત-પ્રયોગા વિરુતાનાં ચ. રાગાવસાન-કાલે જઘન-પર્શ્વયોસ્((23)) તાડનમ્ ઇત્ય્ અ:ત્વરયા ચા પરિસમાપ્તેઃ.
2.7.21 તત્ર [બ્9]લાવક-[બ્7]હંસ-વિકૂજિતં ત્વરયૈવ. ઇતિ સ્તનન-પ્રહણન-યોગાઃ..2.7.22 ભવતશ્ ચાત્ર શ્લોકૌ.
2.7.22વ્ પારુષ્યં રભસત્વં ચ પૌરુષં તેજ ઉચ્યતે. અ:શક્તિર્ આર્તિર્ વ્યાવૃત્તિર્ અ:બલત્વં ચ યોષિતઃ..
2.7.23વ્ રાગાત્ પ્રયોગ-સાત્મ્યાચ્ ચ વ્યત્યયો ઽપિ ક્વ ચિદ્ ભવેત્. ન ચિરં તસ્ય ચૈવાન્તે પ્રકૃતેર્ એવ યોજનમ્..
2.7.24 કીલામ્ ઉસરિ કર્તરીં શિરસિ વિદ્ધાં કપોલયોઃ સંદંશિકાં સ્તનયોઃ પાર્શ્વયોશ્ ચેતિ પૂર્વૈઃ સહ પ્રહણનમ્ અષ્ટ-વિધમ્ ઇતિ દાક્ષિણાત્યાનામ્. તદ્-યુવતીનામ્ ઉસરિ કીલાનિ દૃશ્યન્તે. દેશ-સાત્મ્યમ્ એતત્.
2.7.25 કષ્ટમ્ અન્:આર્ય-વૃત્તમ્ અન્:આદૃતમ્ ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.
2.7.26 તથાન્યદ્ અપિ દેશ-સાત્મ્યાત્ પ્રયુક્તમ્ અન્યત્ર ન પ્રયુઞ્જીત.
2.7.27 આત્યયિકં તુ તત્રાપિ પરિહરેત્.
2.7.28 રતિ-યોગે હિ કીલયા ગણિકાં ચિત્રસેનાં ચોલરાજો જઘાન.
2.7.29 કર્તર્યા કુણ્ટલઃ શાતકર્ણિઃ શાતવાહનો મહા-દેવીં મલયવતીમ્.
2.7.30 નરદેવઃ કુપાણિર્((24)) વિદ્ધયા નાટીં કાણાં ચકાર((25)).
2.7.31 ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ
2.7.31વ્ નાસ્ત્ય્ અત્ર કા ચિન્ ન ચ શાસ્ત્ર-પરિગ્રહઃ. પ્રવૃત્તે રતિ-સંયોગે રાગ એવાત્ર કારણમ્..
2.7.32વ્ સ્વપ્નેષુ ન દૃશ્યન્તે તે ભાવાસ્ તે ચ વિભ્રમાઃ. સુરત-વ્યવહારેષુ યે સ્યુસ્ તત્-ક્ષણ-કલ્પિતાઃ..
2.7.33વ્ યથા હિ પઞ્ચમીં ધારામ્ આસ્થાય તુરગઃ પથિ. સ્થાનું શ્વભ્રં દરીં વાપિ વેગાન્ધો ન સમીક્ષતે..
2.7.33વ્2 એવં સુ:રત-સંમર્દે રાગાન્ધૌ કામિનાવ્ અપિ. ચણ્ડ-વેગૌ પ્રવર્તેતે સમીક્ષેત ન ચાત્યયમ્..
2.7.34 તસ્માન્ મૃદુત્વં ચણ્ડત્વં યુવત્યા બલમ્ એવ ચ. આત્મનશ્ ચ બલં જ્ઞાત્વા તથા યુઞ્જીત શાસ્ત્રવિત્..
2.7.35 ન સરવદા ન સર્વાસુ પ્રયોગાઃ સાંપ્રયોગિકાઃ. સ્થાને દેશે ચ કાલે ચ યોગ એષાં વિધીયતે..
2.7ચ્ ઇતિ શ્રીવાત્યાયનીયે કામસૂત્રે સાંપ્રયોગિકે દ્વિતીયે ઽધિકરણે પ્રહણન-પ્રયોગાસ્ તદ્-યુક્તાશ્ ચ સીત્કૃત-ક્રમાઃ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ. આદિતો દ્વાદશઃ.
લેçઓન્ 8
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)17અ((26)) પુરુષાયિત-પ્રકરણમ્.
2.8.1 નાયકસ્ય સંતતાભ્યાસાત્ પ્રૈશ્રમમ્ ઉપલભ્ય રાગસ્ય ચાન્:ઉપશમમ્ અનુમતા તેન તમ્ અધો ઽવપાત્ય પુરુષાયિતેન સાહાય્યં દદ્યાત્.
2.8.2 સ્વાભિપ્રાયાદ્ વા વિકલ્પ-યોજનાર્થિની.

2.8.3 નયક-કુતૂહલાદ્ વા.
2.8.4 તત્ર યુક્ત-યન્ત્રેણૈવેતરેણોત્થાપ્યમાના તમ્ અધઃ પાતયેત્. એવં ચ રતમ્ અ:વિછિન્ન-રસં તથા પ્રવૃત્તમ્ એવ સ્યાત્. ઇત્ય્ એકો ઽપ્ય્ અયં માર્ગઃ.
2.8.5 પુનર્ આરમ્ભેણાદિત એવોપક્રમેત્. ઇતિ દ્વિતીયઃ.
2.8.6 સા પ્રકીર્યમાણ-કેશ-કુસુમા શ્વાસ-વિચ્છિન્ન-હાસિની વક્ત્ર-સંસર્ગાર્થં સ્તનાભ્યામ્ ઉરઃ પીડયન્તી પુનઃ પુનઃ શિરો નામયન્તી યાશ્ ચેષ્ટાઃ પૂર્વમ્ અસૌ દર્શિતવાંસ્ તા એવ પ્રકુર્વીત. પાતિતા પ્રતિપાતયામીતિ હસન્તી તર્જયન્તી પ્રતિઘ્નતી ચ બ્રૂયાત્. પુનશ્ ચ વ્રીડાં((27)) દર્શયેત્. શ્રમં વિરામાભીપ્સાં ચ. પુરુષોપસૃપ્તૈર્ એવોપસર્પેત્.
2.8.7 તાનિ ચ વક્ષ્યામઃ((28))
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)18
2.8.8 પુરુષઃ શયનસ્થાયા યોષિતસ્ તદ્-વચન-વ્યાક્ષિપ્ત-ચિત્તાયા ઇવ નીવીં વિશ્લેષયેત્. તત્ર વિવદમાનાં કપોલ-ચુમ્બનેન પર્યાકુલયેત્.
2.8.9 સ્થિર-લિઙ્ગશ્ ચ તત્રૈનાં પરિસ્પૃશેત્.
2.8.10 પ્રથમ-સંગતા ચેત્ સંહતોર્વોર્ અન્તરે ઘટ્ટનમ્.
2.8.11 કન્યાયાશ્ ચ.
2.8.12 તથા સ્તનયોઃ સંહતયોર્ હસ્તયોઃ કક્ષયોર્ અંસયોર્ ગ્રીવાયામ્ ઇતિ ચ.
2.8.13 સ્વૈરિણ્યાં યથા:સાત્મ્યં યથા-યોગં ચ. અલકે ચુમ્બનાર્થમ્ એનાં નિર્દયમ્ અવલમ્બેત્ હનુ-દેશે ચાઙ્ગુલિ-સંપુતેન.
2.8.14 તત્રેતરસ્ય વ્રીડા નિમીલનં ચ. પ્રથમ-સમાગમે કન્યાયાશ્ ચ.
2.8.15 રતિ-સંયોગે ચૈનાં કથમ્ અનુરજ્યત ઇતિ પ્રવૃત્ત્યા પરીક્ષેત.
2.8.16 યુક્ત-યન્ત્રેણોપસૃપ્યમાના યતો દૃષ્ટિમ્ આવર્તયેત્ તત એવૈનાં પીડયેત્. એતદ્ રહસ્યં યુવતીનામ્ ઇતિ સુવર્ણનાભઃ.
2.8.17 ગાત્રાણાં સ્રંસનં નેત્ર-નિમીલનં વ્રીડા-નાશઃ સમધિકા ચ રતિ-યોજનેતિ સ્ત્રીણાં ભાવ-લક્ષણમ્..2.8.18 હસ્તૌ વિધુનોતિ સ્વિદ્યતિ દશત્ય્ ઉત્થાતું ન દદાતિ પાદેનાહન્તિ રતાવમાને ચ પુરુષાતિવર્તિની.
2.8.19 તસ્યાઃ પ્રાગ્ યન્ત્ર-યોગાત્ કરેણ સંબાધં ગજ ઇવ ક્ષોભયેત્. આ મૃદુ-ભાવાત્. તતો યન્ત્ર-યોજનમ્.
2.8.20 ઉપસૃપ્તકં [1]મન્થનં [2]હુલો((29)) [3]અવમર્દનં [4]પીડિતકં [5]નિર્ઘાતો [6]વરાહ-ઘાતો [7]વૃષ-ઘાતશ્ [8]ચટક-વિલસિતં [9]સંપુટ ઇતિ પુરુષોપસૃપ્તાનિ.
2.8.21 ન્યાય્યમ્ ઋજુ-સંમિશ્રણમ્ ઉપસૃપ્તકમ્.
2.8.22 હસ્તેન લિઙ્ગં સર્વતો ભ્રામયેદ્ ઇતિ [1]મન્થનમ્.
2.8.23 નીચી-કૃત્ય જઘનમ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ઘટ્ટયેદ્ ઇતિ [2]હુલઃ.
2.8.24 તદ્ એવ વિપરીતં સ:રભસમ્ [3]અવમર્દનમ્.
2.8.25 લિઙ્ગેન સમાહત્ય પીડયંશ્ ચિરમ્ અવતિષ્ઠેતેતિ [4]પીડિતકમ્.
2.8.26 સુ:દૂરમ્ ઉત્કૃષ્ય વેગેન સ્વ-જઘનમ્ અવપાતયેદ્ ઇતિ [5]નિર્ઘાતઃ.
2.8.27 એકત એવ ભૂયિષ્ઠમ્ અવલિખેદ્ ઇતિ [6]વરાહ-ઘાતઃ.
2.8.28 સ એવોભયતઃ પર્યાયેણ [7]વૃષાઘાતઃ.
2.8.29 સકૃન્ મિશ્રિતમ્ અ:નિષ્ક્રમય્ય દ્વિસ્ ત્રિશ્ ચતુર્ ઇતિ ઘટ્ટયેદ્ ઇતિ [8]ચટક-વિલસિતમ્.
2.8.30 રાગાવસાનિકં વ્યાખ્યાતં કરણં [9]સંપુટમ્ ઇતિ((30)).
2.8.31 તેષાં સ્ત્રી-સાત્મ્યાદ્ વિકલ્પેન પ્રયોગઃ.
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)17બ્((31))
2.8.32 પુરુષાયિતે તુ [1]સંદંશો [2]ભ્રમરકઃ [3]પ્રેઙ્ખોલિતમ્((32)) ઇત્ય્ અધિકાનિ.
2.8.33 બાડવેન લિઙ્ગમ્ અવગૃહ્ય નિષ્કર્ષન્ત્યાઃ પીડયન્ત્યા વા ચિરાવસ્થાનં [1]સંદંશઃ.
2.8.34 યુક્ત-યન્ત્રા ચક્રવદ્ ભ્રમેદ્ ઇતિ [2]ભ્રમરક આભ્યાસિકઃ.
2.8.35 તત્રેતરઃ સ્વ-જઘનમ્ ઉત્ક્ષિપેત્.
2.8.36 જઘનમ્ એવ દોલાયમાનં સર્વતો ભ્રામયેદ્ ઇતિ [3]પ્રેઙ્ખોલિતકમ્.
2.8.37 યુક્ત-યન્ત્રૈવ લલાટે લલાટં નિધાય વિશ્રામ્યેત.
2.8.38 વિશ્રાન્તાયાં ચ પુરુષસ્ય પુનર્ આવર્તનમ્. ઇતિ પુરુષાયિતાનિ.
2.8.39 ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ.
2.8.39વ્ પ્રચ્છાદિત-સ્વભાવાપિ ગૂઢાકારાપિ કામિની. વિવૃણોત્ય્ એવ ભાવં સ્વં રાગાદ્ ઉપરિવર્તિની..
2.8.40વ્ યથા-શીલા ભવેન્ નારી યથા ચ રતિ-લાલસા. તસ્યા એવ વિચેષ્ટાભિસ્ તત્ સર્વમ્ ઉપલક્ષયેત્..

2.8.41વ્ ન ત્વ્ એવ ર્તૌ ન પ્રસૂતાં ન મૃગીં ન ચ ગર્ભિણીમ્. ન ચાતિ:વ્યાયતાં((33)) નારીં યોજયેત્ પુરુષાયિતે..
2.8ચ્ ઇતિ શ્રીવાત્યાયનીયે કામસૂત્રે સાંપ્રયોગિકે દ્વિતીયે ઽધિકરણે પુરુષોપસૃપ્તાનિ પુરુષાયિતં ચાષ્ટમો ઽધ્યાયઃ. આદિતસ્ ત્રયોદશઃ.
લેçઓન્ 9 નવમો ઽધ્યાયઃ.
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)19 ઔપરિષ્ટક-પ્રકરણમ્.
2.9.1 દ્વિવિધા તૃતીય-પ્રકૃતિઃ સ્ત્રી-રૂપિણી પુરુષ-રૂપિણી ચ.
2.9.2 તત્ર સ્ત્રી-રૂપિણી સ્ત્રિયા વેષમ્ આલાપં લીલાં ભાવં મૃદુત્વં ભીરુત્વં મુગ્ધતામ્ અ:સહિષ્ણુતાં વ્રીડાં ચાનુકુર્વીત.
2.9.3 તસ્ય વદને જઘન-કર્મ. તદ્ ઔપરિષ્ટકમ્ આચક્ષતે.
2.9.4 સા તતો રતિમ્ આભિમાનિકીં વૃત્તિં ચ લિપ્સેત્.
2.9.5 વેશ્યાવચ્ ચરિતં પ્રકાશયેત્. ઇતિ સ્ત્રી-રૂપિણી.
2.9.6 પુરુષ-રૂપિણી તુ પ્રછન્ન-કામા પુરુષં લિપ્સમાના સંવાહક-ભાવમ્ ઉપજીવેત્.
2.9.7 સંવાહને પરિષ્વજમાનેવ ગાત્રૈર્ ઊરૂ નાયકસ્ય મૃદ્નીયાત્.
2.9.8 પ્રસૃત-પરિચયા ચોરુ-મૂલં સ:જઘનમ્ ઇતિ સંસ્પૃશેત્.
2.9.9 તત્ર સ્થિર-લિઙ્ગતામ્ ઉપલભ્ય ચાસ્ય પાણિ-મન્થેન પરિઘટ્ટયેત્. ચાપલમ્((34)) અસ્ય કુત્સયન્તીવ હસેત્.
2.9.10 કૃત-લક્ષણેનાપ્ય્ ઉપલબ્ધ-વૈકૃતેનાપિ ન ચોદ્યત ઇતિ ચેત્ સ્વયમ્ ઉપક્રમેત્.
2.9.11 પુરુષેણ ચ ચોદ્યમાના વિવદેત્. કૃચ્છ્રેણ ચાભ્યુપગચ્છેત્.
2.9.12 તત્ર કર્માષ્ટ-વિધં સમુચ્ચય-પ્રયોજ્યમ્.
2.9.13 [1]નિમિતં [2]પાર્શ્વતો-દષ્ટં [3]બાહિઃ-સંદંશો [4]અન્તઃ-સંદંશશ્ [5]ચુમ્બિતકં [6]પરિમૃષ્ટકમ્ [7]આમ્ર-ચૂષિતકં [8]સંગર ઇતિ.
2.9.14 તેષ્વ્ એકૈકમ્ અભ્યુપગમ્ય વિરામાભીપ્સાં દર્શયેત્.
2.9.15 ઇતરશ્ ચ પૂર્વસ્મિન્ન્ અભ્યુપગતે તદ્ ઉત્તરમ્ એવાપરં નિર્દિશેત્. તસ્મિન્ન્ અપિ સિદ્ધે તદ્-ઉત્તરમ્ ઇતિ.
2.9.16 કરાવલમ્બિતમ્ ઓષ્ઠયોર્ ઉપરિ વિન્યસ્તમ્ અપવિધ્ય((35)) મુખં વિધુનુયાત્((36)). તન્ [1]નિમિતં.
2.9.17 હસ્તેનાગ્રમ્ અવચ્છાદ્ય પાર્શ્વતો નિર્દશનમ્ ઓષ્ઠાભ્યામ્ અવપીડ્ય ભવત્વ્ એતાવદ્ ઇતિ સાન્ત્વયેત્. તત્ [2]પાર્શ્વતો-દષ્ટમ્..2.9.18 ભૂયશ્ ચોદિતા સંમીલિતૌષ્ઠી તસ્યાગ્રં નિષ્પીડ્ય કર્ષયન્તીવ ચુમ્બેત્. ઇતિ [3] બાહિઃ-સંદંશઃ.
2.9.19 તસ્મિન્ન્ એવાભ્યર્થનયા કિં ચિદ્ અધિકં પ્રવેશયેત્. સાપિ ચાગ્રમ્ ઓષ્ઠાભ્યાં નિષ્પીડ્ય નિષ્ઠીવેત્((37)). ઇતિ [4]અન્તઃ-સંદંશઃ.
2.9.20 કરાવલમ્બિતસ્યૌષ્ઠવદ્ ગ્રહણં [5]ચુમ્બિતકમ્.
2.9.21 તત્ કૃત્વા જિહ્વાગ્રેણ સર્વતો ઘટ્ટનમ્ અગ્રે ચ વ્યધનમ્ ઇતિ [6]પરિમૃષ્ટકમ્.
2.9.22 તથા:ભૂતમ્ એવ રાગ-વશાદ્ અર્ધ-પ્રવિષ્ટં નિર્દયમ્ અવપીડ્યાવપીડ્ય મુઞ્ચેત્. ઇત્ય્ [7] આમ્ર-ચૂષિતકમ્.
2.9.23 પુરુષાભિપ્રાયાદ્ એવ ગિરેત્ પીડયેચ્ ચાપરિસમાપ્તેઃ. ઇતિ [7]સંગરઃ.
2.9.24 યથાર્થં ચાત્ર સ્તનન-પ્રહણનયોઃ પ્રયોગઃ. ઇત્ય્ ઔપરિષ્ટકમ્.
2.9.25 કુલટાઃ((38)) સ્વૈરિણ્યઃ પરિચારિકાઃ સંવાહિકાશ્ ચાપ્ય્ એતત્ પ્રયોજયન્તિ.
2.9.26 તદ્ એતત્ તુ ન કાર્યમ્. સમય-વિરોધાદ્((39)) અ:સભ્યત્વાચ્ ચ. પુનર્ અપિ હ્ય્ આસાં વદન-સંસર્ગે સ્વયમ્ એવાર્તિં પ્રપદ્યેત. ઇત્ય્ આચાર્યાઃ.
2.9.27 વેશ્યા-કામિનો ઽયમ્ અ:દોષઃ((40)). અન્યતો ઽપિ પરિહાર્યઃ સ્યાત્. ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.
2.9.28 તસ્માદ્ યાસ્ ત્વ્ ઔપરિષ્ટકમ્ આચરન્તિ ન તાભિઃ સહ સંસૃજ્યન્તે પ્રાચ્યાઃ.
2.9.29 વેશ્યાભિર્ એવ ન સંસૃજ્યન્તે આહિચ્છત્રિકાઃ સંસૃષ્ટા અપિ મુખ-કર્મ તાસાં પરિહરન્તિ.
2.9.30 નિર્:અપેક્ષાઃ સાકેતાઃ((41)) સંસૃજ્યન્તે.
2.9.31 ન તુ સ્વયમ્ ઔપરિષ્ટકમ્ આચરન્તિ નાગરકાઃ.
2.9.32 સર્વમ્ અ:વિશઙ્કયા પ્રયોજયન્તિ સૌરસેનાઃ.
2.9.33 એવં હ્ય્ આહુઃ ણ્ કો હિ યોષિતાં આચારં ચરિત્રં પ્રત્યયં વચનં વા શ્રદ્:ધાતુમ્ અર્હતિ. નિસર્ગાદ્ એવ હિ મલિન-દૃષ્ટયો ભવન્ત્ય્ એતા ન પરિત્યાજ્યાઃ. તસ્માદ્ આસાં સ્મૃતિત એવ શૌચમ્ અન્વેષ્ટવ્યમ્. એવં હ્ય્ આહુઃ
2.9.33વ્ વત્સઃ પ્રસ્રવણે મેધ્યઃ શ્વા મૃગ-ગ્રહણે શુચિઃ. શકુનિઃ ફલ-પાતે તુ સ્ત્રી-મુખં રતિ-સંગમે.. ઇતિ.
2.9.34 શિષ્ટ-વિપ્રતિપત્તેઃ સ્મૃતિ-વાક્યસ્ય ચ સાવકાશત્વાદ્ દેશ-સ્થિતેર્ આત્મનશ્ ચ વૃત્તિ-પ્રત્યયાનુરૂપં પ્રવર્તેત. ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.
2.9.35 ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ પ્રમૃષ્ટ-કુણ્ડલાશ્((42)) ચાપિ યુવાનઃ પરિચારકાઃ. કેષાં ચિદ્ એવ કુર્વન્તિ નરાણામ્ ઔપરિષ્ટકમ્..
2.9.36 તથા નાગરકાઃ કે ચિદ્ અન્યોન્યસ્ય હિતૈષિણઃ. કુર્વન્તિ રૂઢ-વિશ્વાસાઃ પરસ્પર-પરિગ્રહમ્..

2.9.37 પુરુષાશ્ ચ તથા સ્ત્રીષુ કર્મૈતત્ કિલ કુર્વતે. વ્યાસસ્ તસ્ય ચ વિજ્ઞેયો મુખ-ચુમ્બનવદ્ વિધિઃ..
2.9.38 પરિવર્તિત-દેહૌ તુ સ્ત્રી-પુંસૌ યત્ પરસ્-પરમ્. યુગપત્ સંપ્રયુજ્યેતે સ કામઃ કાકિલઃ((43)) સ્મૃતઃ..
2.9.39 તસ્માદ્ ગુણવતસ્ ત્યક્ત્વા ચતુરાંસ્ ત્યાગિનો નરાન્. વેશ્યાઃ ખલેષુ રજ્યન્તે દાસ-હસ્તિપકાદિષુ..
2.9.40 ન ત્વ્ એતદ્ બ્રાહ્મણો વિદ્વાન્ મન્ત્રી વા રાજ-ધૂર્ધરઃ. ગૃહીત-પ્રત્યયો વાપિ કારયેદ્ ઔપરિષ્ટકમ્..
2.9.41 ન શાસ્ત્રમ્ અસ્તીત્ય્ એતાવત્ પ્રયોગે કારણં ભવેત્. શાસ્ત્રાર્થાન્ વ્યાપિનો વિદ્યાત્ પ્રયોગાંસ્ ત્વ્ એક-દેશિકાન્..
2.9.42 રસ-વીર્ય-વિપાકા હિ શ્વ-માંસસ્યાપિ વૈદ્યકે. કીર્તિતા ઇતિ તત્ કિં સ્યાદ્ ભક્ષણીયં વિચક્ષણૈઃ..
2.9.43 સન્ત્ય્ એવ પુરુષાઃ કેચિત્ સન્તિ દેશાસ્ તથા:વિધાઃ. સન્તિ કાલાશ્ ચ યેષ્વ્ એતે યોગા ન સ્યુર્ નિર્:અર્થકાઃ..
2.9.44 તસ્માદ્ દેશં ચ કાલં ચ પ્રયોગં શાસ્ત્રમ્ એવ ચ. આત્માનં ચાપિ સંપ્રેક્ષ્ય યોગાન્ યુઞ્જીત વા ન વા..
2.9.45 અર્થસ્યાસ્ય રહસ્યત્વાચ્ ચલત્વાન્ મનસસ્ તથા. કઃ કદા કિં કુતઃ કુર્યાદ્ ઇતિ કો જ્ઞાતુમ્ અર્હતિ..
2.9ચ્ ઇતિ શ્રીવાત્યાયનીયે કામસૂત્રે સાંપ્રયોગિકે દ્વિતીયે ઽધિકરણે ઔપરિષ્ટકં નવમો ઽધ્યાયઃ. આદિતશ્ ચતુર્દશઃ.
લેçઓન્ 10
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)20 [રતારમ્ભાવસાનિક-પ્રકરણમ્]
2.10.1 નાગરકઃ સહ મિત્ર-જનેન પરિચારકૈશ્ ચ કૃત-પુષ્પોપહારે સંચારિત-સુરભિ-ધૂપે રત્ય્-આવાસે પ્રસાધિતે વાસ-ગૃહે કૃત-સ્નાન-પ્રસાધનાં યુક્ત્યાપીતાં સ્ત્રિયં સાન્ત્વનૈઃ પુનઃ પાનેન ચોપક્રમેત્..2.10.2 દક્ષિણતશ્ ચાસ્યા ઉપવેશનમ્. કેશ-હસ્તે વસ્ત્રાન્તે નીવ્યામ્ ઇત્ય્ અવલમ્બનમ્. રત્ય્-અર્થં સવ્યેન બાહુનાનુદ્ધતઃ પરિષ્વઙ્ગઃ.
2.10.3 પૂર્વ-પ્રકરણ-સંબદ્ધૈઃ પરિહાસાનુરાગૈર્ વચોભિર્ અનુવૃત્તિઃ. ગૂઢાશ્લીલાનાં ચ વસ્તૂનાં સમસ્યયા પરિભાષણમ્..
2.10.4 સ:નૃત્તં અ:નૃતં વા ગીતં વાદિત્રમ્. કલાસુ સંકથાઃ. પુનઃ પાનેનોપચ્છન્દનમ્.
2.10.5 જાતાનુરાગાયાં કુસુમાનુલેપન-તામ્બૂલ-દાનેન ચ શેષ-જન-વિસૃષ્ટિઃ. વિ:જને ચ યથોક્તૈર્ આલિઙ્ગનાદિભિર્ એનામ્ ઉદ્ધર્ષયેત્. તતો નીવી-વિશ્લેષણાદિ યથોક્તમ્ ઉપક્રમેત.
2.10.5 ઇત્ય્ અયં રતારમ્ભઃ.
2.10.6 રતાવસાનિકં રાગમ્ અતિવાહ્યા:સંસ્તુતયોર્ ઇવ સ:વ્રીડયોઃ પરસ્પરમ્ અ:પશ્યતોઃ પૃથક્ પૃથગ્ આચાર-ભૂમિ-ગમનમ્. પ્રતિનિવૃત્ત્ય ચા:વ્રીડાયમાનયોર્ ઉચિત-દેશોપવિષ્ટયોસ્ તામ્બૂલ-ગ્રહણમ્ અચ્છી-કૃતં((44)) ચન્દનમ્ અન્યદ્ વાનુલેપનં તસ્યા ગાત્રે સ્વયમ્ એવ નિવેશયેત્.
2.10.7 સવ્યેન બાહુના ચૈનાં પરિરભ્ય ચષક-હસ્તઃ((45)) સાન્ત્વયન્ પાયયેત્. જલાનુપાનં વા ખણ્ડક-ખાદ્યકમ્ અન્યદ્ વા પ્રકૃતિ-સાત્મ્ય-યુક્તમ્ ઉભાવ્ અપ્ય્ ઉપયુઞ્જીયાતામ્.
2.10.8 અચ્છ-રસક-યૂષમ્((46)) અમ્લ-યવાગૂં((47)) ભૃષ્ટ-માંસોપદંશાનિ((48)) પાનકાનિ ચૂત-ફલાનિ((49)) શુષ્ક-માંસં માતુલુઙ્ગ-ચુક્રકાણિ((50)) સ:શર્કરાણિ((51)) ચ યથા:દેશ-સાત્મ્યં ચ. તત્ર મધુરમ્ ઇદં મૃદુ વિશદમ્ ઇતિ ચ વિદશ્ય વિદશ્ય તત્ તદ્ ઉપહારેત્.
2.10.9 હર્મ્ય-તલ-સ્થિતયોર્ વા ચન્દ્રિકાસેવનાર્થમ્ આસનમ્. તત્રાનુકૂલાભિઃ કથાભિર્ અનુવર્તેત. તદ્-અઙ્ક-સંલીનાયાશ્ ચન્દ્રમસં પશ્યન્ત્યા નક્ષત્ર-પઙ્ક્તિ-વ્યક્તી: કરણમ્. અરુન્ધતી-ધ્રુવ-સપ્તર્ષિ-માલા-દર્શનં ચ.
2.10.9ચ્ ઇતિ રતાવસાનિકમ્.
2.10.10 તત્રૈતદ્ ભવતિ.
2.10.10વ્ અવસાને ઽપિ ચ પ્રીતિર્ ઉપચારૈર્ ઉપસ્કૃતા. સ:વિસ્રમ્ભ-કથા-યોગૈ રતિં જનયતે પરામ્..
2.10.11વ્ પરસ્પર-પ્રીતિ-કરૈર્ આત્મ-ભાવાનુવર્તનૈઃ. ક્ષણાત્ ક્રોધ-પરાવૃત્તૈઃ ક્ષણાત્ પ્રીતિ-વિલોકિતૈઃ..
2.10.12વ્ હલ્લીસક-ક્રીડનકૈર્((52)) ગાયનૈર્ લાટ-રાસકૈઃ. રાગ-લોલાર્દ્ર-નયનૈશ્ ચન્દ્ર-મણ્ડલ-વીક્ષ્ણૈઃ..
2.10.13વ્1 આદ્યે સંદર્શને જાતે પૂર્વં યે સ્યુર્ મનોરથાઃ. પુનર્-વિયોગે દુઃખં ચ તસ્ય સર્વસ્ય કીર્તનૈઃ..
2.10.13વ્2 કીર્તનાન્તે ચ રાગેણ પરિષ્વઙ્ગૈઃ સ:ચુમ્બનૈઃ. તૈસ્ તૈશ્ ચ ભાવૈઃ સંયુક્તો યૂનો રાગો વિવર્ધતે..
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)21((53))
2.10.14 [1]રાગવદ્ [2]આહાર્ય-રાગં [3]કૃત્રિમ-રાગં [4]વ્યવહિત-રાગં [5]પોટા-રતં [6]ખલ-રતમ્ [7]અ:યન્ત્રિત-રતમ્ ઇતિ રત-વિશેષાઃ.
2.10.15 સંદર્શનાત્ પ્રભૃત્ય્ ઉભયોર્ અપિ પ્રવૃદ્ધ-રાગયોઃ પ્રયત્ન-કૃતે સમાગમે પ્રવાસ-પ્રત્યાગમને વા કલહ-વિયોગ-યોગે તદ્ [1]રાગવત્.
2.10.16 તત્રાત્માભિપ્રાયાદ્ યાવદ્-અર્થં ચ પ્રવૃત્તિઃ.
2.10.17 મધ્યસ્થ-રાગયોર્ આરબ્ધં યદ્ અનુરજ્યતે તદ્ [2]આહાર્ય-રાગમ્.
2.10.18 તત્ર ચાતુઃષષ્ટિકૈર્ યોગૈઃ સાત્મ્યાનુવિદ્ધૈઃ સંધુક્ષ્ય સંધુક્ષ્ય રાગમ્ પ્રવર્તેત.
2.10.19 તત્ કાર્ય-હેતોર્ અન્યત્ર સક્તયોર્ વા [3]કૃત્રિમ-રાગમ્.
2.10.20 તત્ર સમુચ્ચયેન યોગાઞ્ શાસ્ત્રતઃ પશ્યેત્.
2.10.21 પુરુશસ્ તુ હૃદય-પ્રિયામ્ અન્યાં મનસિ નિધાય વ્યવહરેત્. સંપ્રયોગાત્ પ્રભૃતિ રતિં યાવત્. અતસ્ તદ્ [4]વ્યવહિત-રાગમ્.
2.10.22 ન્યૂનાયાં કુમ્ભ-દાસ્યાં પરિચારિકાયાં વા યાવદ્-અર્થં સંપ્રયોગસ્ તત્ [5]પોટા-રતમ્(( 54)).
2.10.23 તત્રોપચરાન્ નાદ્રિયેત.
2.10.24 તથા વેશ્યાયા ગ્રામીણેન સહ યાવદ્-અર્થમ્ [6]ખલ-રતમ્.

2.10.25 ગ્રામ-વ્રજ-પ્રત્યન્ત-યોષિદ્ભિશ્ ચ નાગરસ્ય.
2.10.26 ઉત્પન્ન-વિસ્રમ્ભયોશ્ ચ પરસ્પરાનુકૂલ્યાદ્ [7]અ:યન્ત્રિત-રતમ્.
2.10.26ચ્ ઇતિ રતાનિ.
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)22((55))
2.10.27 વર્ધમાણ-પ્રણયા તુ નયિકા સપત્ની-નામ-ગ્રહણં તદ્-આશ્રયમ્ આલાપં વા ગોત્ર-સ્ખલિતં વા ન મર્ષયેત્. નાયક-વ્યલીકં ચ.
2.10.28 તત્ર સુ:ભૃશઃ કલહો રુદિતમ્ આયાસઃ શિરો-રુહાણામ્ અવક્ષોદનં((56)) પ્રહણનમ્ આસનાચ્ છયનાદ્ વા મહ્યાં પતનં માલ્ય-ભૂષણાવમોક્ષો ભૂમૌ શય્યા((57)) ચ.
2.10.29 તત્ર યુક્ત-રૂપેણ સામ્ના પાદ-પતનેન વા પ્રસન્ન-મનાસ્ તામ્ અનુનયન્ન્ ઉપક્રમ્ય શયનમ્ આરોહયેત્..2.10.30 તસ્ય ચ વચનમ્ ઉત્તરેણ યોજયન્તી વિવૃદ્ધ-ક્રોધા સ:કચ-ગ્રહમ્ અસ્યાસ્યમ્ ઉન્નમય્ય પાદેન બાહૌ શિરસિ વક્ષસિ પૃષ્ઠે વા સકૃદ્ દ્વિસ્ ત્રિર્ હન્યાત્. દ્વાર-દેશં ગચ્છેત્. તત્રોપવિશ્યાશ્રુ-કરણમ્ ઇતિ.
2.10.31 અતિ:ક્રુદ્ધાપિ તુ ન દ્વાર-દેશાદ્ ભૂયો ગચ્છેત્. દોષવત્ત્વાત્. ઇતિ દત્તકઃ. તત્ર યુક્તિતો ઽનુન્~ઈયમાના પ્રસાદમ્ આકાઙ્ક્ષેત્. પ્રસન્નાપિ તુ સ:કષાયૈર્((58)) એવ વાક્યૈર્ એનં તુદતીવ પ્રસન્ન-રતિ-કાઙ્ક્ષિણી નાયકેન પરિરભ્યેત.
2.10.32 સ્વ-ભવનસ્થા તુ નિમિત્તાત્ કલહિતા તથા:વિદ-ચેષ્ટૈવ નાયકમ્ અભિગચ્છેત્.
2.10.33 તત્ર પીઠમર્દ-વિટ-વિદૂષકૈર્ નાયક-પ્રયુક્તૈર્ ઉપશમિત-રોષા તૈર્ એવાનિનીતા તૈઃ સહૈવ તદ્-ભવનમ્ અધિગચ્છેત્. તત્ર ચ વસેત્.
2.10.33ચ્ ઇતિ પ્રણય-કલહઃ.
2.10.34 ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ.
2.10.34વ્ એવમ્ એતાં ચતુઃષષ્ટિં બાભ્રવ્યેણ પ્રકીર્તિતામ્. પ્રયુઞ્જાનો વર-સ્ત્રીષુ સિદ્ધિં ગચ્છતિ નાયકઃ..
2.10.35વ્ બ્રુવન્ન્ અપિ અન્ય-શાસ્ત્રાણિ ચતુઃષષ્ટિ-વિવર્જિતઃ. વિદ્વત્-સંસદિ નાત્ય્:અર્થં કથાસુ પરિપૂજ્યતે..
2.10.36વ્ વર્જિતો ઽપ્ય્ અન્ય-વિજ્ઞાનૈર્ એતયા યસ્ ત્વ્ અલંકૃતઃ. સ ગોષ્ઠ્યાં નર-નારીણાં કથાસ્વ્ અગ્રં વિગાહતે((59))..
2.10.37વ્ વિદ્વદ્ભિઃ પૂજિતામ્ એનાં ખલૈર્ અપિ સુ:પૂજિતમ્. પૂજિતાં ગણિકા-સઙ્ઘૈર્ નન્દિનીં કો ન પૂજયેત્..
2.10.38વ્ નન્દિની સુ:ભગા સિદ્ધા સુ:ભગં-કરણીતિ ચ. નારી-પ્રિયેતિ ચાચાર્યૈઃ શાસ્ત્રેષ્વ્ એષા નિરુચ્યતે..
2.10.39વ્ કન્યાભિઃ પર-યોષિદ્ભિર્ ગણિકાભિશ્ ચ ભાવતઃ. વીક્ષ્યતે બહુ-માનેન ચતુઃષષ્ટિ-વિચક્ષણઃ..
2.10ચ્ ઇતિ શ્રીવાત્યાયનીયે કામસૂત્રે સાંપ્રયોગિકે દ્વિતીયે ઽધિકરણે રતારમ્ભાવસાનિકં રત-વિશેષાઃ પ્રણય-કલહશ્ ચ દશમો ઽધ્યાયઃ. આદિતઃ પઞ્ચદશઃ..લિવ્રે 3 કન્યા-સંપ્રયુક્તકં તૃતીયમ્ અધિકરણમ્
લેçઓન્ 1 પ્રથમો ઽધ્યાયઃ
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)23 [વરણ-સંવિધાન-પ્રકરણમ્]
3.1.1 સ:વર્નાયામ્ અન્:અન્યપૂર્વાયાં શાસ્ત્રતો ઽધિગતાયાં ધર્મો ઽર્થઃ પુત્રાઃ સંબન્ધઃ પક્ષ-વૃદ્ધિર્ અન્:ઉપસ્કૃતા((60)) રતિશ્ ચ((61)).
3.1.2 તસ્માત્ કન્યામ્ અભિજનોપેતાં માતા-પિતૃમતીં ત્રિ-વર્ષાત્ પ્રભૃતિ ન્યૂન-વયસં શ્લાઘ્યાચારે ધનવતિ પક્ષવતિ કુલે સંબન્ધિ-પ્રિયે સંબન્ધિભિર્ આકુલે પ્રસૂતાં પ્રભૂત-માતૃ-પિતૃ-પક્ષાં રૂપ-શીલ-લક્ષણ-સંપન્નામ્ અ:ન્યૂનાધિકા:વિનષ્ટ-દન્ત-નખ- કર્ણ-કેષાક્ષિ-સ્તનીમ્ અ:રોગિ-પ્રકૃતિ-શરીરાં તથા:વિધ એવ શ્રુતવાઞ્ શીલયેત્((62)).
3.1.3 યા ગૃહીત્વા કૃતિનમ્ આત્માનં મન્યેત ન ચ સમાનૈર્ નિન્દ્યેત તસ્યાં પ્રવૃત્તિર્ ઇતિ ઘોટકમુખઃ.
3.1.4 તસ્યા વરણે માતા-પિતરૌ સંબન્ધિનશ્ ચ પ્રયતેરન્. મિત્રાણિ ચ ગૃહીત-વાક્યાન્ય્ ઉભય-સંબદ્ધાનિ.
3.1.5 તાન્ય્ અન્યેષાં વરયિતૄણાં દોષાન્ પ્રત્યક્ષાન્ આગમિકાંશ્ ચ શ્રાવયેયુઃ. કૌલાન્ પૌરુષેયાન્ અભિપ્રાય-સંવર્ધકાંશ્ ચ નાયક-ગુણાન્. વિશેષતશ્ ચ કન્યા-માતુર્ અનુકૂલાંસ્ તદાત્વાયતિ-યુક્તાન્ દર્શયેયુઃ.
3.1.6 દૈવ-ચિન્તક-રૂપશ્ ચ શકુન-નિમિત્ત-ગ્રહ-લગ્ન-બલ-લક્ષણ-દર્શનેન નાયકસ્ય ભવિષ્યન્તમ્ અર્થ-સંયોગં કલ્યાણમ્ અનુવર્ણયેત્.
3.1.7 અપરે પુનર્ અસ્યાન્યતો વિશિષ્ટેન કન્યા-લાભેન કન્યા-માતરમ્ ઉન્માદયેયુઃ.
3.1.8 દૈવ-નિમિત્ત-શકુનોપશ્રુતીનામ્ આનુલોમ્યેન કન્યાં વરયેદ્ દદ્યાચ્ ચ.
3.1.9 ન યદૃચ્છયા કેવલ-માનુષાયેતિ ઘોટકમુખઃ.
3.1.10 સુપ્તાં રુદતીં નિષ્ક્રાન્તાં વરણે પરિવર્જયેત્.
3.1.11 અ:પ્રશસ્ત-નામધેયાં ચ ગુપ્તાં દત્તાં ઘોનાં((63)) પૃષતામ્((64)) ઋષભાં((65)) વિનતાં વિકટાં((66)) વિમુણ્ડાં((67)) શુચિ-દૂષિતાં((68)) સાંકરિકીં((69)) રાકાં((70)) ફલિનીં મિત્રાં સ્વનુજાં વર્ષકરીં ચ વર્જયેત્.
3.1.12વ્ નક્ષત્રાખ્યાં નદી-નામ્નીં વૃક્ષ-નામ્નીં ચ ગર્હિતામ્. લ-કાર-રેફોપાન્તાં ચ વરણે પરિવર્જયેત્..
3.1.13 યસ્યાં મનશ્-ચક્ષોર્ નિબન્ધસ્ તસ્યામ્ ઋદ્ધિઃ. નેતરામ્ આદ્રિયેત. ઇત્ય્ એકે.
3.1.14 તસ્માત્ પ્રદાન-સમયે કન્યામ્ ઉદાર-વેષાં સ્થાપયેયુઃ. અપરાહ્ણિકં ચ. નિત્યં પ્રાસાધિતાયાઃ સખીભિઃ સહ ક્રીડા. યજ્ઞ-વિવાહાદિષુ જન-સંદ્રાવેષુ પ્રાયત્નિકં દર્શનમ્. તથોત્સવેષુ ચ. પણ્ય-સ:ધર્મત્વાત્.
3.1.15 વરણાર્થમ્ ઉપગતાંશ્ ચ ભદ્ર-દર્શનાન્ પ્રદક્ષિણ-વાચશ્ ચ તત્-સંબન્ધિ-સઙ્ગતાન્ પુરુષાન્ મઙ્ગલૈઃ પ્રતિગૃહ્ણીયુઃ.
3.1.16 કન્યાં ચૈષામ્ અલંકૃતામ્ અન્યાપદેશેન દર્શયેયુઃ.
3.1.17 દૈવં પરીક્ષણં ચાવધિં સ્થાપયેયુઃ. આ પ્રદાન-નિશ્ચયાત્.
3.1.18 સ્નાનાદિષુ નિયુજ્યમાના વરયિતારઃ સર્વં ભવિષ્યતીત્ય્ ઉક્ત્વા ન તદ્-અહર્ એવાભ્યુપગચ્છેયુઃ.
3.1.19 દેશ-પ્રવૃત્તિ-સાત્મ્યાદ્ વા બ્રાહ્મ-પ્રાજાપત્યાર્ષ-દૈવાનામ્ અન્યતમેન વિવાહેન શાસ્ત્રતઃ પરિણયેત્.

3.1.19ચ્ ઇતિ વરણવિધાનમ્((71)).
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)24
3.1.20 ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ.
3.1.20વ્ સમસ્યાદ્યાઃ સહ-ક્રીડા વિવાહાઃ સઙ્ગતાનિ ચ. સમાનૈર્ એવ કર્યાણિ નોત્તમૈર્ નાપિ વાધમૈર્..
3.1.21વ્ કન્યાં ગૃહીત્વા વર્તેત પ્રેષ્યવદ્ યત્ર નાયકઃ. તં વિદ્યાદ્ ઉચ્ચ-સંબન્ધં પરિત્યક્તં મનસ્વિભિઃ..
3.1.22વ્ સ્વામિવદ્ વિચરેદ્ યત્ર બાન્ધવૈઃ સ્વૈઃ પુરસ્:કૃતઃ. અ:શ્લાઘ્યો હીન-સંબન્ધઃ સો ઽપિ સદ્ભિર્ વિનિન્દ્યતે..
3.1.23વ્ પરસ્પર-સુખાસ્વાદા ક્રીડા યત્ર પ્રયુજ્યતે. વિશેષયન્તી ચાન્યોન્યં સંબન્ધઃ સ વિધીયતે..
3.1.24વ્ કૃત્વાપિ ચોચ્ચ-સંબન્ધં પશ્ચાજ્ જ્ઞાતિષુ સંનમેત્. ન ત્વ્ એવ હીન-સંબન્ધં કુર્યાત્ સદ્ભિર્ વિનિન્દિતમ્((72))..
3.1 ઇતિ શ્રીવાત્સ્યાયનીયે કામ-સૂત્રે સાંપ્રયોગિકે તૃતીયે ઽધિકરણે વરણ-વિધાનં સંબન્ધ-નિશ્ચયશ્ ચ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ.
લેçઓન્ 2 દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)25 કન્યા-વિસ્રમ્ભણ-પ્રકરણમ્..3.2.1 સંગતયોસ્ ત્રિ-રાત્રમ્ અધઃ શય્યા બ્રહ્મચર્યં ક્ષાર-લવણ-વર્જમ્ આહારસ્ તથા સપ્તાહં સતૂર્ય-મઙ્ગલ-સ્નાનં પ્રસાધનં સહ-ભોજનં ચ પ્રેક્ષા સંબન્ધિનાં ચ પૂજનમ્. ઇતિ સાર્વવર્ણિકમ્.
3.2.2 તસ્મિન્ન્ એતાં નિશિ વિ:જને મૃદુભિર્ ઉપચારૈર્ ઉપક્રમેત.
3.2.3 ત્રિ-રાત્રમ્ અ:વચનં હિ સ્તમ્ભમ્ ઇવ નાયકં પશ્યન્તી કન્યા નિર્વિદ્યેત પરિભવેચ્ ચ તૃતીયામ્ ઇવ પ્રકૃતિમ્. ઇતિ બાભ્રવીયાઃ.
3.2.4 ઉપક્રમેત વિસ્રમ્ભયેચ્ ચ ન તુ બ્રહ્મચર્યમ્ અતિવર્તેત. ઇતિ વાત્સ્યાયાનઃ.
3.2.5 ઉપક્રમમાણશ્ ચ ન પ્રસહ્ય કિં ચિદ્ આચરેત્.
3.2.6 કુસુમ-સ:ધર્માણો હિ યોષિતઃ સુ:કુમારોપક્રમાઃ. તાસ્ ત્વ્ અન્:અધિગત-વિશ્વાસૈઃ પ્રસભમ્ ઉપક્રમ્યમાણઃ સંપ્રયોગ-દ્વેષિણ્યો ભવન્તિ. તસ્માત્ સામ્નૈવોપચરેત્.
3.2.7 યુક્ત્યાપિ તુ યતઃ પ્રસરમ્ ઉપલભેત્ તેનૈવાનુ પ્રવિશેત્.
3.2.8 તત્-પ્રિયેણાલિઙ્ગેનાચરિતેન નાતિ:કાલત્વાત્.
3.2.9 પૂર્વ-કાયેણ ચોપક્રમેત્. વિષહ્યત્વાત્.
3.2.10 દીપાલોકે વિગાઢ-યૌવનાયાઃ પૂર્વ-સંસ્તુતાયાઃ. બાલાયા અ:પૂર્વાયાશ્ ચાન્ધકારે.
3.2.11 અઙ્ગી-કૃત-પરિષ્વઙ્ગાયાશ્ ચ વદનેન તામ્બૂલ-દાનમ્. તદ્-અ:પ્રતિપદ્યમાનાં ચ સાન્ત્વનૈર્ વાક્યૈઃ શપથૈઃ પ્રતિયાચિતૈઃ પાદ-પતનૈશ્ ચ ગ્રાહયેત્. વ્રીડા-યુક્તાપિ યોષિદ્ અત્ય્:અન્ત-ક્રુદ્ધાપિ ન પાદ-પતનમ્ અતિવર્તતે ઇતિ સાર્વત્રિકમ્.
3.2.12 તદ્-દાન-પ્રસઙ્ગેણ મૃદુ વિશદમ્ અ:કાહલમ્ અસ્યાશ્ ચુમ્બનમ્.
3.2.13 તત્ર સિદ્ધામ્ આલાપયેત્.
3.2.14 તચ્-છ્રવણાર્થં યત્ કિં ચિદ્ અલ્પાક્ષરમ્ અભિધેયમ્ અ:જાનન્ન્ ઇવ પૃચ્છેત્.
3.2.15 તત્ર નિષ્:પ્રતિપત્તિમ્ અન્:ઉદ્વેજયન્ સાન્ત્વના-યુક્તં બહુશ એવ પૃચ્છેત્.
3.2.16 યત્રાપિ અ:વદન્તીં નિર્બધ્નીયાત્.
3.2.17 સર્વા એવ હિ કન્યાઃ પુરુષેણ પ્રયુજ્યમાનં વચનં વિષહન્તે. ન તુ લઘુ-મિશ્રામ્ અપિ વાચં વદન્તિ. ઇતિ ઘોટકમુખઃ.
3.2.18 નિર્બધ્યમાના તુ શિરઃ-કમ્પેન પ્રતિવચનાનિ યોજયેત્. કલહે તુ ન શિરઃ કમ્પયેત્.
3.2.19 ઇચ્છસિ માં નેચ્છસિ વા કિં તે ઽહમ્ રુચિતો ન રુચિતો વેતિ પૃષ્ટા ચિરં સ્થિત્વા નિર્બધ્યમાના તદ્-આનુકુલ્યેન શિરઃ કમ્પયેત્. પ્રપઞ્ચ્યમાના તુ વિવદેત્.
3.2.20 સંસ્તુતા ચેત્ સખીમ્ અનુકૂલામ્ ઉભયતો ઽપિ વિસ્રબ્ધાં તામ્ અન્તરા કૃત્વા કથાં યોજયેત્. તસ્મિન્ન્ અધો-મુખી વિહસેત્. તાં ચાતિ:વાદિનીમ્ અધિક્ષિપેદ્ વિવદેચ્ ચ. સા તુ પરિહાસાર્થમ્ ઇદમ્ અનયોક્તમ્ ઇતિ ચાનુક્તમ્ અપિ બ્રૂયાત્. તત્ર તામ્ અપનુદ્ય પ્રતિવચનાર્થમ્ અભ્યર્થ્યમાના તૂષ્ણીમ્ આસીત. નિર્બધ્યમાના તુ નાહમ્ એવં બ્રવીમીત્ય્ અ:વ્યક્તાક્ષરમ્ અન્:અવસિતાર્થં વચનં બ્રૂયાત્. નાયકં તુ વિહસન્તી કદા ચિત્ કટાક્ષૈઃ પ્રેક્ષેત. ઇત્ય્ આલાપ-યોજનમ્.
3.2.21 એવં જાત-પરિચયા ચા:નિર્વદન્તી તત્-સમીપે યાચિતં તામ્બૂલં વિલેપનં સ્રજં નિદધ્યાત્. ઉત્તરીયે વાસ્ય નિબધ્નીયાત્.
3.2.22 યથા:યુક્તામ્ આચ્છુરિતકેન((73)) સ્તન-મુકુલયોર્((74)) ઉપરિ સ્પૃશેત્.
3.2.23 વાર્યમાણશ્ ચ ત્વમ્ અપિ માં પરિષ્વજસ્વ તતો નૈવમ્ આચરિષ્યામીતિ સ્થિત્યા પરિષ્વઞ્જયેત્. સ્વં ચ હસ્તમ્ આ નાભિદેશાત્ પ્રસાર્ય નિર્વર્તયેત્. ક્રમેણ ચૈનામ્ ઉત્સઙ્ગમ્ આરોપ્યાધિકમ્ અધિકમ્ ઉપક્રમેત્. અ:પ્રતિપદ્યમાનાં ચ ભીષયેત્.
3.2.24 અહં ખલુ તવ દન્તપદાન્ય્ અધરે કરિષ્યામિ સ્તન-પૃષ્ઠે ચ નખ-પદમ્. આત્મનશ્ ચ સ્વયં કૃત્વા ત્વયા કૃતમ્ ઇતિ તે સખી-જનસ્ય પુરતઃ કથયિષ્યામિ. સા ત્વં કિમ્ અત્ર વક્ષ્યસીતિ બાલ-વિભીષિકૈર્ બાલ-પ્રત્યાયનૈશ્ ચ શનૈર્ એનાં પ્રતારયેત્.
3.2.25 દ્વિતીયસ્યાં તૃતીયસ્યાં ચ રાત્રૌ કિં ચિદ્ અધિકં વિસ્રમ્ભિતાં હસ્તેન યોજયેત્.
3.2.26 સર્વાઙ્ગિકં ચુમ્બનમ્ ઉપક્રમેત.
3.2.27 ઊર્વોશ્ ચોપરિ વિન્યસ્ત-હસ્તઃ સંવાહન-ક્રિયાયાં સિદ્ધાયાં ક્રમેણોરુ-મૂલમ્ અપિ સંવાહયેત્. નિવારિતે સંવાહને કો દોષ ઇત્ય્ આકુલયેદ્ એનામ્. તચ્ ચ સ્થિરી:કુર્યાત્. તત્ર સિદ્ધાયા ગુહ્ય-દેશાભિમર્શનમ્.
3.2.28 રશન-વિયોજનં નીવી-વિસ્રંસનં વસન-પરિવર્તનમ્ ઊરુ-મૂલ-સંવાહનં ચ. એતે ચાસ્યાન્યાપદેશાઃ. યુક્ત-યન્ત્રાં રઞ્જયેત્. ન ત્વ્ અ:કાલે વ્રત-ખણ્ડનમ્.
3.2.29 અનુશિષ્યાચ્ ચ. આત્માનુરાગં દર્શયેત્. મનોરથાંશ્ ચ પૂર્વ-કાલિકાન્ અનુવર્ણયેત્. આયત્યાં ચ તદ્-આનુકૂલ્યેન પ્રવૃત્તિં પ્રતિજાનીયાત્. સ:પત્નીભ્યશ્ ચ સાધ્વસમ્ અવચ્છિન્દ્યાત્. કાલેન ચ ક્રમેણ વિમુક્ત-કન્યા-ભાવામ્ અન્:ઉદ્વેજયન્ન્ ઉપક્રમેત. ઇતિ કન્યા-વિસ્રમ્ભનમ્.
3.2.30 ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ.

3.2.30વ્ એવં ચિત્તાનુરાગો બાલામ્ ઉપાયેન પ્રસાધયેત્. તથાસ્ય સાનુરક્તા ચ સુ:વિસ્રબ્ધા પ્રજાયતે..
3.2.31વ્ નત્ય્:અન્તમ્ આનુલોમ્યેન ન ચાતિ:પ્રાતિલોમ્યતઃ. સિદ્ધિં ગચ્છતિ કન્યાસુ તસ્માન્ મધ્યેન સાધયેત્..
3.2.32વ્ આત્મનઃ પ્રીતિ-જનનં યોષિતાં માન-વર્ધનમ્. કન્યા-વિસ્રમ્ભણં વેત્તિ યઃ સ તાસાં પ્રિયો ભવેત્..
3.2.33વ્ અતિ:લજ્જાન્વીતેત્ય્ એવં યસ્ તુ કન્યામ્ ઉપેક્ષતે. સો ઽન્:અભિપ્રાય-વેદીતિ પશુવત્ પરિભૂયતે...3.2.34વ્ સહસા વાપ્ય્ ઉપક્રાન્તા કન્યા-ચિત્તમ્ અ:વિન્દતા. ભયં વિત્રાસમ્ ઉદ્વેગં સદ્યો દ્વેષં ચ ગચ્છતિ..
3.2.35વ્ સા પ્રીતિ-યોગમ્ અ:પ્રાપ્તા તેનોદ્વેગેન દૂષિતા. પુરુષ-દ્વેષિણી વા સ્યાદ્ વિદ્વિષ્ટા વા તતો ઽન્ય-ગા((75))..
3.2 ઇતિ શ્રીવાત્સ્યાયનીયે કામ-સૂત્રે કન્યા-સંપ્રયુક્તકે તૃતીયે ઽધિકરણે કન્યા-વિસ્રમ્ભણં દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ.
લેçઓન્ 3 તૃતીયો ઽધ્યાયઃ
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)26 બાલોપક્રમણમ્
3.3.1 ધન-હીનસ્ તુ ગુણ-યુક્તો ઽપિ મધ્યસ્થ-ગુણો હીનાપદેશો વા સધનો વા પ્રાતિવેશ્યઃ માતૃ-પિતૃ-ભ્રાતૃષુ ચ પરતન્ત્રઃ બાલ-વૃત્તિર્ ઉચિત-પ્રવેશો વા કન્યામ્ અલભ્યત્વાન્ ન વરયેત્.
3.3.2 બાલ્યાત્ પ્રભૃતિ ચૈનાં સ્વયમ્ એવાનુરઞ્જયેત્.
3.3.3 તથા-યુક્તશ્ ચ માતુલ-કુલાનુવર્તી દક્ષિણપથે બાલ એવ માત્રા પિત્રા ચ વિયુક્તઃ પરિભૂત-કલ્પો ધનોત્કર્ષાદ્ અ:લભ્યાં માતુલ-દુહિતરમ્ અન્યસ્મૈ વા પૂર્વ-દત્તાં સાધયેત્.
3.3.4 અન્યામ્ અપિ બાહ્યાં સ્પૃહયેત્.
3.3.5 બાલાયામ્ એવં સતિ ધર્માધિગમે સંવનનં((76)) શ્લાઘ્યમ્ ઇતિ ઘોટકમુખઃ.
3.3.6 તયા સહ પુષ્પાવચયં ગ્રથનં ગૃહકં દુહિતૃકા-ક્રીડાયોજનં ભક્ત-પાન-કરણમ્ ઇતિ કુર્વીત. પરિચયસ્ય વયસશ્ ચાનુરૂપ્યાત્.
3.3.7 આકર્ષ-ક્રીડા પટ્ટિકા-ક્રીડા મુષ્ટિ-દ્યૂત-ક્ષુલ્લકાદિ-દ્યૂતાનિ મધ્યમાઙ્ગુલિ-ગ્રહણં ષટ્-પાષાણકાદીનિ ચ દેશ્યાનિ તત્:સાત્મ્યાત્ તદ્-અપ્ત-દાસ-ચેટિભિસ્ તયા ચ સહાનુક્રીડેત.
3.3.8 ક્ષ્વેદિતકાનિ સુ:નિમિલિત-કામ્ આરબ્ધિકાં લવણ-વીથિકામ્ અનિલ-તાડિતકાં ગોધૂમ-પઞ્જિકામ્ અઙ્ગુલિ-તાડિકાં સખીભિર્ અન્યાનિ ચ દેશ્યાનિ.
3.3.9 યાં ચ વિશ્વાસ્યામ્ અસ્યાં મન્યેત તયા સહ નિર્:અન્તરાં પ્રીતિં કુર્યાત્. પરિચયાંશ્ ચ બુધ્યેત.
3.3.10 ધાત્રેયિકાં ચાસ્યાઃ પ્રિય-હિતાભ્યામ્ અધિકમ્ ઉપગૃહ્ણીયાત્. સા હિ પ્રીયમાણા વિદિતાકારાપ્ય્ અ:પ્રત્યાદિશન્તી તં તાં ચ યોજયિતું શક્નુત્યાત્. અન્:અભિહિતાપિ પ્રત્યાચાર્યકમ્.
3.3.11 અ:વિદિતાકારાપિ હિ ગુણાન્ એવાનુરાગાત્ પ્રકાશયેત્. યથા પ્રયોજ્યાનુરજ્યેત.
3.3.12 યત્ર યત્ર ચ કૌતુકં પ્રયોજ્યાયાસ્ તદ્ અનુ પ્રવિશ્ય સાધયેત્.
3.3.13 ક્રીડનક-દ્રવ્યાણિ યાન્ય્ અ:પૂર્વાણિ યાન્ય્ અન્યાસાં વિરલશો વિદ્યેરંસ્ તાન્ય્ અસ્યા અ:યત્નેન સંપાદયેત્.
3.3.14 તત્ર કન્દુકમ્ અન્:એક-ભક્તિ-ચિત્રમ્ અલ્પ-કાલાન્તરિતમ્ અન્યદ્ અન્યચ્ ચ સંદર્શયેત્. તથા સૂત્ર-દારુ-ગવલ-ગજ-દન્તમયીર્ દુહિતૃકા મધૂચ્છિષ્ટ-પિષ્ટ-મૃન્મયીશ્ ચ.
3.3.15 ભક્ત-પાકાર્થમ્ અસ્યા મહાનસિકસ્ય ચ દર્શનમ્.
3.3.16 કાષ્ઠ-મેઢ્રકયોશ્ ચ સંયુક્તયોશ્ ચ સ્ત્રી-પુંસયોર્ અજૈડકાનાં((77)) દેવ-કુલ-ગૃહકાણાં ચ શુક-પરભૃત-મદન-સારિકા-લાવ-કુક્કુટ-તિરિ-પિઞ્જરકાણાં ચ વિચિત્રાકૃતિ-સંયુક્તાનાં જલ-ભાજનાનાં ચ યન્ત્રિકાણાં વીણિકાનાં પટોલિકાનામ્ અલક્તક-મનઃશિલા-હરિતાલ-હિઙ્ગુલક-શ્યામવર્ણકાદીનાં તથા ચન્દન-કુઙ્કુમયોઃ પૂગ-ફલાનાં પત્ત્રાણાં કાલ-યુક્તાનાં ચ સક્તિ-વિષયે પ્રચ્છન્નં દાનં પ્રકાશ-દ્રવ્યાણાં ચ પ્રકાશમ્. યથા ચ સર્વાભિપ્રાય-સંવર્ધકમ્ એનં મન્યેત તથા પ્રયતિતવ્યમ્.
3.3.18 પ્રછન્ન-દાનસ્ય તુ કારણમ્ આત્મનો ગુરુ-જનાદ્ ભયં ખ્યાપયેત્. દેયસ્ય ચાન્યેન સ્પૃહણીયત્વમ્ ઇતિ.
3.3.19 વર્ધમાનાનુરાગં ચાખ્યાનકે મનઃ કુર્વતીમ્ અન્વર્થાભિઃ કથાભિશ્ ચિત્ત-હારિણીભિશ્ ચ રઞ્જયેત્.
3.3.20 વિસ્મયેષુ પ્રસહ્યમાનામ્ ઇન્દ્ર-જાલૈઃ પ્રયોગૈર્ વિસ્માપયેત્. કલાસુ કૌતુકિનીં તત્-કૌશલેન ગીત-પ્રિયાં શ્રુતિ-હરૈર્ ગીતૈઃ. આશ્વ-યુજ્યામ્ અષ્ટમી-ચન્દ્રકે કૌમુદ્યામ્ ઉતસવેષુ યાત્રાયાં ગ્રહણે ગૃહાચારે વા વિચિત્રૈર્ આપીડૈઃ કર્ણ-પત્ત્ર-ભઙ્ગૈઃ સિક્થક-પ્રધાનૈર્ વસ્ત્રાઙ્ગુલીયક-ભૂષણ-દાનૈશ્ ચ. નો ચેદ્ દોષ-કરાણિ મન્યેત.
3.3.21 અન્ય-પુરુષ-વિશેષાભિજ્ઞતયા ધાત્રેયિકાસ્યાઃ પુરુષ-પ્રવૃત્તૌ ચાતુઃ-ષષ્ટિકાન્ યોગાન્ ગ્રાહયેત્.
3.3.22 તદ્-ગ્રહણોપદેશેન ચ પ્રયોજ્યાયાં રતિ-કૌશલમ્ આત્મનઃ પ્રકાશયેત્.
3.3.23 ઉદાર-વેષશ્ ચ સ્વયમ્ અન્:ઉપહત-દર્શનશ્ ચ સ્યાત્. ભાવં ચ કુર્વતીમ્ ઇઙ્ગિતાકારૈઃ સૂચયેત્.
3.3.24 યવતયો હિ સંસૃષ્ટમ્ અભીક્ષ્ણ-દર્શનં ચ પુરુષં પ્રથમં કામયન્તે. કામયમાના અપિ તુ નાભિયુઞ્જત ઇતિ પ્રાયો:વાદઃ.
3.3.24ચ્ ઇતિ બાલાયામ્ ઉપક્રમાઃ((78)).
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)27
3.3.25 તાન્ ઇઙ્ગિતાકારાન્ વક્ષ્યામઃ((79))..3.3.26 સંમુખં તં તુ ન વીક્ષતે. વીક્ષિતા વ્રીડાં દર્શયતિ. રુચ્યમ્ આત્મનો ઽઙ્ગમ્ અપદેશેન પ્રકાશયતિ. પ્રમત્તં પ્રચ્છન્નં નાયકમ્ અતિક્રાન્તં ચ વીક્ષતે.
3.3.27 પૃષ્ટા ચ કિં ચિત્ સ:સ્મિતમ્ અ:વ્યક્તાક્ષરમ્ અન્:અવસિતાર્તં ચ મન્દં મન્દમ્ અધો-મુખી કથયતિ. તત્-સમીપે ચિરં સ્થાનમ્ અભિનન્દતિ. દૂરે સ્થિતા પશ્યતુ મામ્ ઇતિ મન્યમાના પરિજનં સ:વદન-વિકારમ્ આભાષતે. તં દેશં ન મુઞ્ચતિ.
3.3.28 યત્ કિં ચિદ્ દૃષ્ટ્વા વિહસિતં કરોતિ. તત્ર કથામ્ અવસ્થાનાર્થમ્ અનુબધ્નાતિ. બાલસ્યાઙ્ક-ગતસ્યાલિઙ્ગનં ચુમ્બનં ચ કરોતિ. પરિચારિકાયાસ્ તિલકં ચ રચયતિ. પરિજનાન્ અવષ્ટભ્ય તાસ્ તાશ્ ચ લીલા દર્શયતિ.
3.3.29 તન્-મિત્રેષુ વિશ્વાસિતિ. વચનં ચૈષાં બહુ મન્યતે કરોતિ ચ. તત્-પરિચારકૈઃ સહ પ્રીતિં સંકથાં દ્યૂતમ્ ઇતિ ચ કરોતિ. સ્વ-કર્મસુ ચ પ્રભવિષ્ણુર્ ઇવૈતાન્ નિયુઙ્ક્તે. તેષુ ચ નાયક-સંકથામ્ અન્યસ્ય કથયત્સ્વ્ અવહિતાતાં શૃણોતિ.
3.3.30 ધાત્રેયિકા ચોદિતા નાયકયોદવસિતં પ્રવિશતિ. તામ્ અન્તરા કૃત્વા તેન સહ દ્યૂતં ક્રીડામ્ આલાપં ચાયોજયિતુમ્ ઇચ્છતિ. અન્:અલંકૃતા દર્શન-પથં પરિહરતિ. કર્ણ-પત્ત્રમ્ અઙ્ગુલીયકં સ્રજં વા તેન યાચિતા સ:ધીરમ્ એવ ગાત્રાદ્ અવતાર્ય સખ્યા હસ્તે દદાતિ. તેન ચ દત્તં નિત્યં ધારયતિ. અન્ય-વર-સંકથાસુ વિષણ્ણા ભવતિ. તત્-પક્ષકૈશ્ ચ સહ ન સંસૃજ્યત ઇતિ.
3.3.31 ભવતશ્ ચાત્ર શ્લોકૌ.
3.3.31વ્ દૃષ્ટ્વૈતાન્ ભાવ-સંયુક્તાન્ આકારાન્ ઇઙ્ગિતાનિ ચ. કન્યાયાઃ સંપ્રયોગાર્થં તાંસ્ તાન્ યોગાન્ વિચિન્તયેત્..

3.3.32વ્ બાલ-ક્રીડનકૈર્ બાલા કલાભિર્ યૌવને સ્થિતા. વત્સલા ચાપિ સંગ્રાહ્યા વિશ્વાસ્ય-જન-સંગ્રહાત્((80)).
3.3ચ્ ઇતિ શ્રીવાત્સ્યાયનીયે કામ-સૂત્રે કન્યા-સંપ્રયુક્તકે તૃતીયે ઽધિકરણે બાકોપક્રમા ઇઙિતાકાર-સૂચનં તૃતીયો ઽધ્યાયઃ.
લેçઓન્ 4 ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ.
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)28 એક-પુરુષાભિયોગ-પ્રકરણમ્.
3.4.1 દર્શિતેઙ્ગિતાકારાં કન્યામ્ ઉપાયતો ઽભિયુઞ્જીત.
3.4.2 દ્યૂતે ક્રીડનકેષુ ચ વિવદમાનઃ સાકારમ્ અસ્યાઃ પાણિમ્ અવલમ્બેત.
3.4.3 યથોક્તં ચ સ્પૃષ્ટકાદિકમ્((81)) આલિઙ્ગન-વિધિં વિદધ્યાત્.
3.4.4 પત્ત્ર-ચ્છેદ્ય-ક્રિયાયાં ચ સ્વાભિપ્રાય-સૂચકં મિથુનમ્ અસ્યા દર્શયેત્.
3.4.5 એવમ્ અન્યદ્ વિરલશો((82)) દર્શયેત્.
3.4.6 જલ-ક્રીડાયાં તદ્-દૂરતો ઽપ્સુ નિમગ્નઃ સમીપમ્ અસ્યા ગત્વા સ્પૃષ્ટ્વા ચૈનાં તત્રૈવોન્મજ્જયેત્.
3.4.7 નવપત્ત્રિકાદિષુ ચ સ:વિશેષ-ભાવ-નિવેદનમ્.
3.4.8 આત્મ-દુઃખસ્યાનિર્વેદેન કથનમ્.
3.4.9 સ્વપ્નસ્ય ચ ભાવ-યુક્તસ્યાન્યાપદેશેન.
3.4.10 પ્રેક્ષણકે સ્વ-જન-સમાજે વા સમીપોપવેશનમ્. તત્રાન્યાપદિષ્ટં સ્પર્શનમ્.
3.4.11 અપાશ્રયાર્થં ચ ચરણેન ચરણસ્ય પીડનમ્.
3.4.12 તતઃ શનકૈર્ એકૈકામ્ અઙ્ગુલિમ્ અભિસ્પૃશેત્.
3.4.13 પાદાઙુષ્ઠેન ચ નખાગ્રાણિ ઘટ્ટયેત્.
3.4.14 તત્ર સિદ્ધઃ પદાત્ પદમ્ અધિકમ્ આકાઙ્ક્ષેત્.
3.4.15 ક્ષાન્ત્ય્-અર્થં ચ તદ્ એવાભ્યસેત્.
3.4.16 પાદ-શૌચે પાદાઙ્ગુલિ-સંદંશેન તદ્-અઙ્ગુલિ-પીડનમ્.
3.4.17 દ્રવ્યસ્ય સમર્પણે પ્રતિગ્રહે વા તદ્-ગતો વિકારઃ.
3.4.18 આચમનાન્તે ચોદકેનાસેકઃ.
3.4.19 વિજને તમસિ ચ દ્વન્દ્વમ્ આસીનઃ ક્ષાન્તિં કુર્વીત. સમાન-દેશ-શય્યાયાં ચ.
3.4.20 તત્ર યથાર્થમ્ અન્:ઉદ્વેજયતો ભાવ-નિવેદનમ્.
3.4.21 વિવિક્તે ચ કિં ચિદ્ અસ્તિ કથયિતવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા નિર્વચનં ભાવં ચ તત્રોપલક્ષયેત્. યથા પારદારિકે વક્ષ્યામઃ.
3.4.22 વિદિત-ભાવસ્ તુ વ્યાધિમ્ અપદિશ્યૈનાં વાર્તા-ગ્રહણાર્થં સ્વમ્ ઉદવસિતમ્ આનયેત્.
3.4.23 આગતાયાશ્ ચ શિરઃ-પીડને નિયોગઃ. પાણિમ્ અવલમ્બ્ય ચાશ્યાઃ સાકારં નયનયોર્ લલાટે ચ નિદધ્યાત્.
3.4.24 ઔશાધાપદેશાર્થં ચાસ્યાઃ કર્મ વિનિર્દિશેત્.
3.4.25 ઇદં ત્વયા કર્તવ્યમ્. ન હ્ય્ એતદ્-ઋતે કન્યાયા અન્યેન કાર્યમ્ ઇતિ ગચ્છન્તીં પુનર્ આગમનાનુબન્ધમ્ એનાં વિસૃજેત્.
3.4.26 અસ્ય ચ યોગસ્ય ત્રિરાત્રં ત્રિસંધ્યં ચ પ્રયુક્તિઃ.
3.4.27 અભીક્ષ્ણ-દર્શનાર્થમ્ આગતાયાશ્ ચ ગોષ્ઠીં વર્ધયેત્.
3.4.28 અન્યાભિર્ અપિ સહ વિશ્વાસનાર્થમ્ અધિકમ્ અધિકં ચાભિયુઞ્જીત. ન તુ વચા નિર્વદેત્.
3.4.29 દૂર-ગત-ભાવો ઽપિ હિ કન્યાસુ ન નિર્વેદેન સિધ્યાતીતિ ઘોટકમુખઃ.
3.4.30 યદા તુ બહુ-સિદ્ધાં મન્યેત તદૈવોપક્રમેત્..3.4.31 પ્રદોષે નિશિ તમસિ ચ યોષિતો મન્દ-સાધ્વસાઃ((83)) સુ:રત-વ્યવસાયિન્યો રાગવત્યશ્ ચ ભવન્તિ. ન તુ પુરુષં પ્રત્યાચક્ષતે. તસ્માત્ તત્-કાલં પ્રયોજયિતવ્યા ઇતિ પ્રાયોવાદઃ.
3.4.32 એક-પુરુષાભિયોગાનાં ત્વ્ અ:સંભવે ગૃહીતાર્થયા ધાત્રેયિકયા સખ્યા વા તસ્યામ્ અન્તર્:ભૂતયા તમ્ અર્થમ્ અ:નિર્વદન્ત્યા સહૈનામ્ અઙ્કમ્ આનાયયેત્. તતો યથોક્તમ્ અભિયુઞ્જીત.
3.4.33 સ્વાં વા પરિચારિકામ્ આદાવ્ એવ સખીત્વેનાસ્યાઃ પ્રણિદધ્યાત્.
3.4.34 યજ્ઞે વિવાહે યાત્રાયામ્ ઉત્સવે વ્યસને પ્રેક્ષણક-વ્યાપૃતે((84)) જને તત્ર તત્ર ચ દૃષ્ટેઙ્ગિતાકારાં પરીક્ષિત-ભાવામ્ એકાકિનીમ્ ઉપક્રમેત.
3.4.35 ન હિ દૃષ્ટ-ભાવા યોષિતો દેશે કાલે ચ પ્રયુજ્યમાના((85)) વ્યાવર્તન્ત ઇતિ વાત્સ્યાયનઃ.
# 28 ઇત્ય્ એકપુરુષાભિયોગઃ((86)).
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)29

3.4.36 મન્દાપદેશા((87)) ગુણવત્ય્ અપિ કન્યા ધન-હીના કુલીનાપિ સમાનૈર્ અ:યાચ્યમાના માતાપિતૃ-વિયુક્તા વા જ્ઞાતિ-કુલ-વર્તિની વા પ્રાપ્ત-યૌવના પાણિ-ગ્રહણં સ્વયમ્ અભીપ્સેત.
3.4.37 સા તુ ગુણવન્તં શક્તં સુ:દર્શનં બાલ-પ્રીત્યાભિયોજયેત્.
3.4.38 યં વા મન્યેત માતાપિત્રોર્ અ:સમીક્ષયા સ્વયમ્ અપ્ય્ અયમ્ ઇન્દ્રિય-દૌર્બલ્યાન્ મયિ પ્રવર્તિષ્યત ઇતિ પ્રિય-હિતોપચારૈર્ અભીક્ષ્ણ-સંદર્શનેન ચ તમ્ આવર્જયેત્.
3.4.39 માતા ચૈનાં સખીભિર્ ધાત્રેયિકાભિશ્ ચ સહ તદ્-અભિમુખીં કુર્યાત્.
3.4.40 પુષ્પ-ગન્ધ-તામ્બૂલ-હસ્તાયા વિ:જને વિ:કાલે ચ તદ્-ઉપસ્થાનમ્. કલા-કૌશલ-પ્રકાશને વા સંવાહને શિરસઃ પીડને ચૌચિત્ય-દર્શનમ્. પ્રયોજ્યસ્ય સાત્મ્ય-યુક્તાઃ કથા-યોગાઃ બાલાયામ્ ઉપક્રમેષુ યથોક્તમ્ આચરેત્((88)).
3.4.41 ન ચૈવાન્તરાપિ((89)) પુરુષં સ્વયમ્ અભિયુઞ્જીત. સ્વયમ્ અભિયોગિની હિ યુવતિઃ સૌભાગ્યં જહાતીત્ય્ આચાર્યાઃ.
3.4.42 તત્-પ્રયુક્તાનાં ત્વ્ અભિયોગાનામ્ આનુલોમ્યેન ગ્રહણમ્.
3.4.43 પરિષ્વક્તા((90)) ચ ન વિકૃતિં ભજેત્. શ્લક્ષ્ણમ્((91)) આકારમ્ અ:જાનતીવ પ્રતિગૃહીયાત્. વદન-ગ્રહણે બલાત્-કારઃ.
3.4.44 રતિ-ભાવનામ્ અભ્યર્થ્યમાનાયાઃ કૃચ્છ્રાદ્ ગુહ્ય-સંસ્પર્શનમ્.
3.4.45 અભ્યર્થિતાપિ નાતિવિવૃતા સ્વયં સ્યાત્. અન્યત્રા:નિશ્ચય-કાલાત્((92)).
3.4.46 યદા તુ મન્યેતાનુરક્તો મયિ ન વ્યાવર્તયિષ્યત ઇતિ તદૈવૈનમ્ અભિયુઞ્જાનં બાલ-ભાવ- મોક્ષાય ત્વરેત્.
3.4.47 વિમુક્ત-કન્યા-ભાવા ચ વિશ્વાસ્યેષુ પ્રકાશયેત્.
3.4.47ચ્ ઇતિ પ્રયોજ્યસ્યોપાવર્તનમ્((93)).
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)30
3.4.48 ભવન્તિ ચાત્ર શ્લોકાઃ.
3.4.48વ્ કન્યાભિયુજ્યમાના તુ યં મન્યેતાશ્રયં સુખમ્. અનુકૂલં ચ વશ્યં ચ તસ્ય કુર્યાત્ પરિગ્રહમ્..
3.4.49વ્ અન્:અપેક્ષ્ય ગુણાન્ યત્ર રૂપમ્ ઔચિત્યમ્ એવ ચ. કુર્વીત ધન-લોભેન પતિં સાપત્નકેષ્વ્ અપિ..
3.4.50વ્ તત્ર યુક્ત-ગુણં વશ્યં શક્તમ્ બલવદ્ અર્થિનમ્. ઉપાયૈર્ અભિયુઞ્જાનં કન્યા ન પ્રતિલોભયેત્..
3.4.51વ્ વરં વશ્યો દરિદ્રો ઽપિ નિર્:ગુણો ઽપ્ય્ આત્મ-ધારણઃ. ગુણૈર્ યુક્તો ઽપિ ન ત્વ્ એવં બહુ-સાધારણઃ..
3.4.52વ્ પ્રાયેણ ધનિનાં દારા બહવો નિર્:અવગ્રહાઃ. બાહ્યે સત્ય્ ઉપભોગે ઽપિ નિર્વિસ્રમ્ભા બહિઃ-સુખાઃ..
3.4.53વ્ નીચો યસ્ ત્વ્ અભિયુઞ્જીત પુરુષઃ પલિતો ઽપિ વા. વિ:દેશ-ગતિ-શીલશ્ ચ ન સ સંયોગમ્ અર્હતિ..
3.4.54વ્ યદૃચ્છયાભિયુક્તો યો દમ્ભ-દ્યૂતાધિકો ઽપિ. સ:પત્નીકશ્ ચ સાપત્યો ન સ સંયોગમ્ અર્હતિ..
3.4.55વ્ ગુણ-સામ્યે ઽભિયોક્તૄણામ્ એકો વરયિતા વરઃ. તત્રાભિયોક્તરિ શ્રૈષ્ઠ્યમ્ અનુરાગાત્મકો હિ સઃ((94))..
3.4ચ્ ઇતિ શ્રીવાત્સ્યાયનીયે કામ-સૂત્રે કન્યા-સંપ્રયુક્તકે તૃતીયે ઽધિકરણે એક-પુરુષાભિયોગા અભિયોગતશ્ ચ કન્યાયાઃ પ્રતિપત્તિશ્ ચતુર્થો ઽધ્યાયઃ.
લેçઓન્ 5 પઞ્ચમો ઽધ્યાયઃ
સેચ્તિઓન્ (પ્રકરણ)31 [વિવાહ-યોગ-પ્રકરણમ્]
3.5.1 પ્રાચુર્યેણ((95)) કન્યાયા વિવિક્ત-દર્શનસ્યાલાભે ધાત્રેયિકાં પ્રિય-હિતાભ્યામ્ ઉપગૃહ્યોપસર્પેત્.
3.5.2 સા ચૈનામ્ અ:વિદિતા નામ નાયકસ્ય ભૂત્વા તદ્-ગુણૈર્ અનુરઞ્જયેત્. તસ્યાશ્ ચ રુચ્યાન્ નાયક-ગુણાન્ ભૂયિષ્ઠમ્ ઉપવર્ણયેત્.
3.5.3 અન્યેષાં વરયિતૄણાં દોષાન્ અભિપ્રાય-વિરુદ્ધાન્ પ્રતિપાદયેત્..3.5.4 માતાપિત્રોશ્ ચ ગુણાન્:અભિજ્ઞતાં લુબ્ધતાં ચ ચપલતાં ચ બાન્ધવાનામ્.
3.5.5 યાશ્ ચાન્યા અપિ સમાન-જાતીયાઃ કન્યાઃ શકુન્તલાદ્યાઃ સ્વ-બુદ્ધ્યા ભર્તારં પ્રાપ્ય સંપ્રયુક્તા મોદન્તે સ્મ((96)) તાશ્ ચાસ્યા નિદર્શયેત્.
3.5.6 મહા-કુલેષુ સાપત્નકૈર્ બાધ્યમાના વિદ્વિષ્ટાઃ દુઃખિતાઃ પરિત્યક્તાશ્ ચ દૃશ્યન્તે.
3.5.7 આયતિં ચાસ્ય વર્ણયેત્.
3.5.8 સુખમ્ અન્:ઉપહતમ્ એક-ચારિતાયાં નાયકાનુરાગં ચ વર્ણયેત્.
3.5.9 સ:મનોરથાયાશ્ ચાસ્યા અપાયં સાધ્વસં વ્રીડાં ચ હેતુભિર્ અવચ્છિન્દ્યાત્.
3.5.10 દૂતી-કલ્પં ચ સકલમ્ આચરેત્((97)).
3.5.11 ત્વામ્ અ:જાનતીમ્ ઇવ નાયકો બલાદ્ ગ્રહીષ્યતીતિ તથા સુ:પરિગૃહીતં સ્યાદ્ ઇતિ યોજયેત્.
3.5.12 પ્રતિપન્નામ્ અભિપ્રેતાવકાશ-વર્તિનીં નાયકઃ શ્રોત્રિયાગારાદ્ અગ્નિમ્ આનય્ય કુશાન્ આસ્તીર્ય યથા-સ્મૃતિ હુત્વા ચ ત્રિઃ પરિક્રમેત્.
3.5.13 તતો માતરિ પિતરિ ચ પ્રકાશયેત્.
3.5.14 અગ્નિ-સાક્ષિકા હિ વિવાહા ન નિવર્તન્ત ઇત્ય્ આચાર્ય-સમયઃ.
3.5.15 દૂષયિત્વા ચૈનાં શનૈઃ સ્વ-જને પ્રકાશયેત્.