કાલિકાપુરાણમ્ · અધ્યાય 88

॥ઔર્વ ઉવાચ॥
જ્યેષ્ઠ દશહરાયાં તુ વિષ્ણોરિષ્ટિં નૃપ શૃણુ।
યેન વા વિધિના કુર્યાદિષ્ટિં વિષ્ણોર્નૃપઃ સદા

પ્રત્યબ્દં પાર્થિવઃ કુર્યાત્ પ્રતિમાં કાઞ્ચનીં હરેઃ।
અન્યતેજીમયીં વાપિ દારવીં વા શિલામયીમ્

તાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય વિધિના માનોન્માનૈસ્તુ સિલ્પિભિઃ।
પ્રતિષ્ઠાં વિધિવત્ તસ્યાઃ કુર્યાદ્ વિપ્રૈઃ પુરોહિતૈઃ

તાં સંસ્થાપ્ય સુરાગારે સ્વયં વા યત્નતઃ કૃતે।
વાસુદેવસ્ય બીજેન પૂર્વોક્તવિધિના તથા

સર્વોપચારૈર્ભક્ત્યા નુ વાસુદેવં પ્રપૂજયેત્।
પૂજાન્તે સંસ્કૃતે વહ્નૌ કુણ્ડમધ્યે સ્થિતો દ્વિજઃ

આજ્યૈઃ સહસ્રં જુહુયાદાહુતીનાં હરેઃ પ્રિયમ્।
સંપૂજ્ય વાસુદેવં તુ હોમં કૃત્વા તતો દ્વિજઃ

નૃપસ્યાનુમતે તાં તુ પ્રતિમાં મણ્ડલં નયેત્।
પ્રતિમાયાઃ કપોલૌ દ્વૌ સ્પૃષ્ટ્વા દક્ષિણપાણિના

પ્રાણપ્રતિષ્ઠાં કુર્વીત તસ્યાં દેવસ્ય વૈ હરેઃ।
કૃતાયાં તુ પ્રતિષ્ઠાયાં પ્રાણાનાં નૃપસત્તમ

વિષ્ણુપ્રાણાસ્તાં પ્રતિમામાયાન્તિ નિયતં સ્વયમ્।
પ્રાણેષ્વથાગતેષ્વસ્યાં દેવત્વં નિયતં ભવેત્

અકૃતાયાં પ્રતિષ્ઠાયાં પ્રાણાનાં પ્રતિમાસુ ચ।
યથાપૂર્વં તથાભાવઃ સ્વર્ણાદીનાં ન વિષ્ણુતા

અન્યેષામપિ દેવાનાં પ્રતિમાસ્વપિ પાર્થિવ।
પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કર્તવ્યા તસ્યા દેવત્વસિદ્ધયે

સુવર્ણં તુ સુવર્ણં સ્યાચ્છિલા દારુ તથા શિલા।
અન્યચ્ચ સ્વસ્વરૂપં સ્યાત્ પ્રાણસ્થાનમૃતે સદા

વાસુદેવસ્ય બીજેન તદ્ વિષ્ણોરિત્યનેન ચ।
તથૈવાઙ્ગાઙ્ગિમન્ત્રાભ્યાં પ્રતિષ્ઠામાચરેદ્ધરેઃ

તથૈવ હૃદયેઽઙ્ગુષ્ઠં દત્ત્વા શશ્વચ્ચ મન્ત્રવિત્।
એભિર્મન્ત્રૈઃ પ્રતિષ્ઠાપ્ય હૃદયેઽપિ સમાચરેત્

અસ્યૈ પ્રાણાઃ પ્રતિષ્ઠન્તુ અસ્યૈ પ્રાણાઃ ક્ષરન્તુ યત્।
અસૌ દેવત્વસંખ્યાયૈ સ્વાહેતિ યજુરુચ્ચરન્

અઙ્ગમન્ત્રૈરઙ્ગિમન્ત્રૈર્વૈદિકૈરિત્યનેન ચ।
પ્રાણપ્રતિષ્ઠાં સર્વત્ર પ્રતિમાસુ સમાચરેત્

પ્રતિમાપૂજને કુર્યાદાત્મન્યપિ ચ મન્ત્રવિત્।
પ્રાણપ્રતિષ્ઠાં પ્રથમં પૂજાભાગવિશુદ્ધયે

અસ્મિન્ પ્રાણપ્રતિષ્ઠાં તુ પ્રતિમાપૂજનાદૃતે।
ન કશ્ચિત્ તુ બુધઃ કુર્યાત્ કૃત્વા મૃત્યુમવાપ્નુયાત્

વિષ્ણોરિષ્ટિમિમાં કૃત્વા દશમ્યાં પાર્થિવોત્તમઃ।
તસ્યામેવ તુ પૂર્ણાયાં પ્રતિમાં સ્થાપયેત્ તતઃ

એવં દશહરાયાં તુ કૃત્વેષ્ટિં પાર્થિવો હરેઃ।
સર્વાન્ કામાનવાપ્નોતિ નિર્વિઘ્નોઽપિ સ જાયતે

શ્રીપંચમ્યાં શ્રિયં દેવીં કુન્દૈઃ સંપૂજયેત્સદા।
વાસવં ગજરાજસ્થમુપહારૈસ્તથોત્તમૈઃ

લક્ષ્મ્યાસ્તન્ત્રં મહામન્ત્રં વાસવસ્ય પુરોદિતમ્।
અત્રાપિ પૂજને ગ્રાહ્યં મણ્ડલાદિ યથાક્રમમ્

એવં કૃતે પૂજને તુ શ્રીપંચમ્યાં વિશેષતઃ।
શ્રીયુતો નૃપતિર્ભૂયાન્ન શ્રીહાનિમવાપ્નુયાત્

સદાચારવિશેષોઽયં કથિતસ્તવ પાર્થિવ।
નિષેધે તુ વિશેષાંશ્ચ શૃણુ યેન શ્રિયેષ્યતે

અસંપૂજ્ય તથા વિષ્ણુઁ શિવમગ્નિં પુરન્દરમ્।
અદત્ત્વા ચ તથા દાનં ન ભુઞ્જીત નૃપઃ ક્વચિત્

હાવયેદગ્નિહોત્રં તુ નિત્યમેવ પુરોહિતૈઃ।
અકૃત્વા ચાગ્નિહોત્રં તુ ભુઞ્જન્નરકમાપ્નુયાત્

નારક્ષિતે ગૃહે રાજા રત્નદીપવિવર્જિતે।
સ્વપેત્ તથા સ્ત્રિયા સાર્ધં ન કદાચન્ સંવિશેત્

ભુક્ત્વાન્નં શ્રીફલં નાદ્યાત્ તથા ધાત્રીફલં નૃપઃ।
બુદ્ધિક્ષયકરા હ્યોતા માષ આસવમૃત્તિકાઃ

નિમ્બાટરૂષચ્યુતાશ્ચ બુદ્ધિવૃદ્ધિકરા મતાઃ।
બુદ્ધિક્ષયકરાન્ નિત્યં ત્વજેદ્રાજા ચ ભોજને

ભક્ષયેદન્વહં બુદ્ધિવૃદ્ધિહેતું નૃપોત્તમઃ।
ન પર્યાયવિહીનં તુ પ્રારોહેદાસનં નૃપઃ

ન યાનં ન ગજં નાશ્વમારોહેદ્ધીનમાસનૈઃ।
નૈકસ્તુ વિચરેદ્રાજા કદાચિદપિ નિર્જને

મદહેતું ન ભુંજીયાત્ કદાચિદપિ ભોજને।
કદાચિન્નાપિ સેવેત હ્યષ્ટમ્યાં માંસમૈથુને

દર્શશ્રાદ્ધં ગયાશ્રાદ્ધં તિલૈસ્તર્પણમેવ ચ।
ન જીવત્પિતૃકો ભૂપ કુર્યાત્ કૃત્વાઘમાપ્નુયાત્

ન ક્ષેત્રજાદીંસ્તનયાન્ રાજ્યે રાજાભિષેચયેત્।
પિતૃણાં શૂદ્ધયે નિત્યમૌરસે તનયે સતિ

ઔરસઃ ક્ષેત્રજશ્ચૈવ દત્તઃ કૃત્રિમ એવ ચ।
ગૂઢોત્પન્નોઽપવિદ્ધશ્ચ ભાગાર્હાસ્તનયા ઇમે

કાનીનશ્ચ સહોઢશ્ચ ક્રીતઃ પૌનર્ભવસ્તથા।
સ્વયંદત્તશ્ચ દાસશ્ચ ષડતે પુત્રપાંસુલાઃ

અભાવે પૂર્વપૂર્વોષાં પરાન્ સમભિષેચયે।
પૌનર્ભવં સ્વયંદત્તં દાસં રાજ્યે ન યોજયેત્

દત્તાદ્યાશ્ચાપિ તનયા નિજગોત્રેણ સંસ્કૃતાઃ।
આયાન્તિ પુત્રતાં સમ્યગન્યબીજસમુદ્ભવાઃ

પિતુર્ગોત્રેણ યઃ પુત્રઃ સંસ્કૃતઃ પૃથિવીપતેઃ।
આચૂડાન્તં સ પુત્રઃ ન પુત્રતાં યાતિ ચાન્યતઃ

ચૂડાદ્યા યદિ સંસ્કારા નિજગોત્રેણ સંસ્થિતાઃ।
દત્તાદ્યાસ્તનયાસ્તે સ્યુરન્યથા દાસ ઉચ્યતે

ઊર્ધ્વં તુ પંચમાદ્ વર્ષાદ્ દત્તાદ્યાંશ્ચ સુતાન્નૃપ।
ગૃહીત્વા પંચવર્ષીયં પુત્રેષ્ટિં પ્રથમં ચરેત્

પૌનર્ભવં તુ તનયં જાતમાત્રં સમાનયેત્।
કૃત્વા પૌનર્ભવષ્ટોમં જાતમાત્રસ્ય તસ્ય વૈ

સર્વાંસ્તુ કુર્યાત્ સંસ્કારાન્ જાતકર્માદિકાન્નરઃ।
કૃતે પૌનર્ભવષ્ટોમે સુતઃ પૌનર્ભવઃ સ્મૃતઃ

એકોદ્દિષ્ટં પિતુઃ કુર્યાન્ન શ્રાદ્ધં પાર્વણાદિકમ્।
ક્રીતા યા વનિતા મૂલ્યૈઃ સા દાસીતિ નિગદ્યતે

તસ્યાં યો જાયતે પુત્રો દાસઃ પુત્રસ્તુ સ સ્મૃતઃ।
ન રાજ્ઞો રાજ્યભાક્ સ સ્યાદ્ વિપ્રાણાં નાપિ શ્રાદ્ધકૃત્

અધમઃ સર્વપુત્રેભ્યસ્તં તસ્માત્ પરિવર્જયેત્।
પુરાણં ધર્મશાસ્ત્રાણિ સંહિતાશ્ચ મુનીરિતાઃ

નાધ્યાપયેન્નૃપઃ શૂદ્રૈર્વિહિતાનિ યદૃચ્છયા।
યસ્ય રાજ્યે સદા શૂદ્રાઃ પુરાણં સંહિતાં તથા

પઠન્તિ સ્યાત્ સ હીનાયુઃ રાજા રાષ્ટ્રેણ સાન્વયઃ।
મોહાદ્ વા કામતઃ શૂદ્રઃ પુરાણં સંહિતાં સ્મૃતિમ્

પઠન્નરકમાપ્નેતિ પિતૃભિઃ સહ પાપકૃત્।
શૂદ્રેભ્યો વિહિતં યત્ તુ યશ્ચ મન્ત્ર ઉરાહૃતઃ

તદ્વિપ્રવચનાદ્ ગ્રાહ્યં દ્વયં શૂદ્રૈઃ સદૈવ હિ।
ય યોજયેન્નૃપઃ શૂદ્રં વ્યવહારસ્ય દર્શને

નિયોજ્ય તત્ર તં ભૂપસ્તામિસ્રે તેન પચ્યતે।
હીનાયુશ્ચ ભવેલ્લોકો રાજા વાપિ સહાયજઃ

કાણં વ્યઙ્ગમપુત્રં યા નાભિજ્ઞમજિતેન્દ્રિયમ્।
ન હ્રસ્વ વ્યાધિતં વાપિ નૃપઃ કુર્યાત્ પુરોહિતમ્

કૃપણસ્ય ઘનં રાજા ન ગૃહ્ણીયાત્ કદાચન।
ન દ્વિજાનં તથા દદ્યાદ્ ધનાનિ વિપુલાન્યપિ

નારોહેત્ કામુકોન્મત્તગજં રાજા કદાચન।
આરુહ્યા કામુકસ્તં તુ પરત્રેહ વિષીદતિ

અનાયુષ્યં ન કુર્યાત્ તુ કર્મ ભૂપઃ કદાચન।
સતતં ચાયુષો વૃદ્ધ્યૈ યતેત સકલૈર્ધનૈઃ

ન ક્રૂરવારે નાષ્ટમ્યાં ન ષષ્ઠ્યાં ચ નૃપોત્તમઃ।
અઞ્જનાભ્યઞ્જને કુર્યાત્ તામ્બૂલસ્યાપિ ભોજનમ્

અતિસૂક્ષ્મં તથા પૂર્ણં ગ્રહણં ચન્દ્રસૂર્યયોઃ।
નાલોકયેત્ સ્વયં રાજા રક્તં સૂર્યં તથૈવ ચ

ઉત્પાતં જાયતે યત્તુ દિવ્યં ભૌમં ચ નાભસમ્।
નેક્ષેત યત્નાન્નૃપતિર્દૃષ્ટ્વા નાદ્યાત્ ત્ર્યહં પુનઃ

સર્વદા મઙ્ગલં રત્નં ધારયેત્ સહ દૂર્વયા।
અવસ્ત્રાચ્છાદિતં ગાત્રં ન વિપ્રેભ્યઃ પ્રદર્શયેત્

ન તોયેષુ મખં પશ્યેન્નાદ્યાન્માંસાનિ પર્વસુ।
નારોહયેત્ ખરં ચોષ્ટ્રં ન વામામપિ ગુર્વિણીમ્

એવં નયયુતો રાજા ચતુરઙ્ગં વિવર્ધયન્।
આત્માનં સતતં રક્ષન્ સદા વીર્યં વિવર્ધયેત્

વીજક્ષયકરન્નિત્યં ભક્ષ્યં ભોજ્યં ચ પાનકમ્।
વર્જયેત્ ક્ષારશાકાદ્યાન્ બહ્વમ્લં બહુતિક્તકમ્

કાંસ્ય-રાજતપાત્રસ્થં તોયં નદ્યાશ્ચ વર્ધનમ્।
મૂત્રવૃદ્ધિકરં વીર્યક્ષયકારિ વિવર્જયેત્

તામ્રાયઃસ્વર્ણશીસાનાં પાત્રસ્થં ફલચર્મણોઃ।
શુક્રવૃદ્ધિકરં તોયં તદુપાસીત યત્નતઃ

સર્વમૂલેષુ કૃત્યેષુ સદાચારેષુ તિષ્ઠતઃ।
ભુક્ત્વેહ વિવિધાન્ ભોગાનૈન્દ્રં સ્થાનં વ્રજેત્ પરમ્

॥માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
એવમૌર્વસ્તુ સગરં શશાસ મુનિપુઙ્ગવઃ।
શાસ્ત્રાણિ ચૈવ સર્વાણિ સદાચારાંશ્ચ ગૃહ્યકાન્

બહુશઃ કથયામાસ સગરાય મહાત્મને।
તન્નાસ્તિ યત્ પુરૌર્વેણ કથિતં સગરાય ન

રાજનિતિઃ સતાં નીતિર્યચ્ચાન્યચ્છાસ્ત્રસમ્ભવમ્।
સંહિતાસુ પુરાણેષુ યચ્ચાગમચયે સ્થિતમ્

સર્વં શુશ્રાવ સગરો મુખાદૌર્વસ્ય ધીમતઃ।
તેષાં તુ કથિતં કિંચિદુદ્ધૃત્ય દ્વિજસત્તમાઃ

વિષ્ણુધર્મોત્તરે પૂર્વં મયા રહસિ ભાષિતમ્।
રાજનીતિ સદાચારં વેદવેદાઙ્ગસઙ્ગતમ્

રહસ્યં સતતં વિષ્ણોર્વિક્ષ્ધ્વં દ્વિજસત્તમાઃ।
યચ્ચાન્નદિતમન્યત્ર ગદિતં વા સસંશયમ્

સંશયચ્છેદનં તેષુ યુષ્મભ્યં કથિતં દ્વિજાઃ।
અનુક્તસંશયચ્છેદિ પુરાણં કાલિકાહ્વયમ્।
યોઽભ્યસેત્ સતતં વિપ્રઃ સ વેદાનાં ફલં લભેત્

॥ ઇતિ શ્રીકાલિકાપુરાણે અષ્ટાશીતિતમોઽધ્યાયઃ