કાલિકાપુરાણમ્ · અધ્યાય 85

॥ પઞ્ચાશીતિતમોધ્યાયઃ ॥
॥ઔર્વ્વ ઉવાચ॥
સદાચારેષુ રાજેન્દ્ર વિશેષાઞ્ શૃણુ સમ્પ્રતિ।
યાનવશ્યં નૃપઃ કુર્યાત્ તાન્મત્તઃ સકલાઞ્ શૃણુ

સાધવઃ ક્ષીણદોષાશ્ચ સચ્છબ્દઃ સાધુવાચકઃ।
તેષામાચરણં યત્ તત્ સદાચારઃ સ ઉચ્યતે

આગમેષુ પુરાણેષુ સંહિતાસુ યથોદિતાન્।
સમુદ્દિષ્ટસદાચારાન્ ગૃહ્ણીયાત્ તાન્ ગૃહસ્થવત્

ઋષીન્ યજેદ્ વેદપાઠૈર્દેવાન્ હોમૈઃ પ્રપૂજયેત્।
શ્રાદ્ધૈઃ પિતૃં સ્તર્પયેત્ તુ ભૂતાનિ વલિભિસ્તથા

મૈત્રં પ્રસાધનં સ્નાનં દન્તધાવનમઞ્જનમ્।
સર્વં ગૃહસ્થવત્ કુર્યાન્નિષેકાદ્યં વિધિં તથા

ષટ્કર્મસુ નિયુઞ્જીત રાજા વિપ્રાન્ સમન્તતઃ।
તથૈવ ક્ષત્રિયાદીંશ્ચ સ્વે સ્વે ધર્મે નિયોજયેત્

યઃ સ્વધર્મં પરિત્યજ્ય પરધર્મં સમાચરેત્।
તં શતેન નૃપો દણ્ડં પુનસ્તસ્મિન્ નિયોજયેત્

સાંવત્સરેષુ કૃત્યેષુ વિશિષ્યૈતાન્ સમાચરેત્।
અવશ્યં પાર્થિવો રાજન્ તાન્ વિશેષાઞ્ શૃણુષ્વ મે

શરત્કાલે મહાષ્ટમ્યાં દુર્ગાયાઃ પરિપૂજનમ્।
નીરાજનં દશમ્યાં તુ કુર્યાદ્ વૈ બલવૃદ્ધયે

પૌષે માસિ તૃતીયાયાં કુર્યાત્ પુષ્યાભિષેચનમ્।
પૂજયિત્વા શ્રિયં દેવીં પઞ્ચમ્યાઁ નૃપતિશ્ચરેત્

શ્રીયજ્ઞં ધનધાન્યસ્ય વૃદ્ધયે નૃપસત્તમ।
જ્યૈષ્ઠે દશહરાયાં તુ વિષ્ણોરિષ્ટિં તથાચરેત્

રવૌ હરિસ્થે દ્વાદશ્યાં શક્રપૂજાં સમાચરેત્।
વિશિષ્યૈતાંસ્તુ નૃપતિઃ કુર્યાદ્ યજ્ઞાન્ બહુવ્યયૈઃ

એભિઃ કૃતૈર્બલં રાજ્યં કોષશ્ચાપિ વિવર્ધતે।
અકૃતેષ્વેષુ યજ્ઞેષુ દુર્ભિક્ષં મરણં તથા

જાયન્તે ચેતયઃ સર્વા વિશિષ્યૈતાંસ્તતશ્ચરેત્।
શરત્કાલે મહાષ્ટમ્યાં દુર્ગાયા; પૂજને વિધિઃ

પુરા પ્રોક્તસ્તુ વિધિના તેન કાર્યં તુ પૂજનમ્।
વિધિં નીરાજનસ્ય ત્વં શૃણુ પાર્થિવસત્તમ

કૃતેન યેન ચાશ્વાનાં ગજાનામપિ વર્ધનમ્।
આશ્વિને શુક્લપક્ષૈ તુ તૃતીયા સ્વાતીયોગિની

ઐશાન્યાં સ્વપુરસ્યૈવ ગૃહ્ણીયાત્ સ્થાનમુત્તમમ્।
નીરાજનં તતઃ કુર્યાત્ સંપ્રાપ્તે દિવસેઽષ્ટમે

નીરાજનસ્ય કાલસ્તુ પૂર્વમુક્તો મયા તવ।
વિધાનમાત્રં શૃણુ મે કૃતકૃત્યો ભવિષ્યસિ

એકં હયં મહાસત્ત્વં સુમનોહરમેવ ચ।
પૂજયેત્ સપ્તદિવસાન્ ગન્ધપુષ્પાંશુકાદિભિઃ

તૃતીયાદૌ પૂજયિત્વા નયેત યજ્ઞમણ્ડલમ્।
ચેષ્ટાં નિરૂપયંસ્તસ્ય જાનીયાત્ તુ શુભાશુભમ્

પરરાષ્ટ્રાવમર્દઃ સ્યાદશ્વો યદિ પલાયતે।
મ્રિયતે રાજપુત્રસ્તુ યદિ ચાશ્રૂણિ મુઞ્ચતિ

નીયમાનો ન ગચ્છેત્ તુ મહિષીમરણં તતઃ।
તથૈવ મુખનાસાક્ષિ શબ્દં કુર્યાદ્ધયો યદિ

યઃ કાષ્ઠાભિમુખઃ કુર્યાત્ તત્ કાષ્ઠાયાં જયેદ્રિપૂન્।
ઉત્ક્ષિપ્ય દક્ષિણાગ્રં તુ પદમશ્વો ભવેત્ પુરઃ

તદા યદિ સમસ્તાંશ્ચ નૃપતિર્વિજયેદ્રિપૂન્।
પ્રાતર્નારાજનં કુર્યાદ્ દશમ્યાં નૃપસત્તમ

તદપ્રાપ્તૌ ચ દ્વાદશ્યાં તસ્યામેવ સમાચરેત્।
કાર્તિકે પંચદશ્યાં વા તત્રાભાવે તુ પાર્થિવ

ઐશાન્યાં સ્વપુરસ્યોચ્ચૈર્હસ્તમાનેન ષોડશ।
દશહસ્તં તુ વિપુલાં કુર્યાદ્ વૈ તત્ર તોરણમ્

દ્વાત્રિંશદ્ધસ્તમાત્રં તુ હસ્તષોડશવિસ્તૃતમ્।
યજ્ઞાર્થં મણ્ડલં કુર્યાન્મધ્યે વેદિં વનિર્દિશેત્

વેદ્યાશ્ચોત્તરતશ્ચાશ્વ-વેદિં કુર્યાદનુત્તમામ્।
યત્ર સંસ્થાપ્ય ચાશ્વશ્ચ પૂજિતવ્યઃ પુરોહિતૈઃ

સર્જોદુમ્બરશાખાનામર્જુનસ્યાથવા નૃપ।
મત્સ્યશઙ્ખાઙ્કિતૈચક્રૈજૈશ્ચાપ્યભિભૂષયેત્

તોરણં કનકરત્નસ્તથા નાનાર્વિધૈઃ ફલૈઃ।
ભલ્લાતકં શાલિકુષ્ઠં સિદ્ધ્યર્થં સૈન્ધવસ્ય તુ

કણ્ઠદેશે નિબધ્નીયાત્ પુષ્ટિશાન્ત્યર્થમેવ ચ।
વૈષ્ણવં મણ્ડલં કૃત્વા દિક્પાલાંશ્ચ નવગ્રહાન્

વિશ્વેદેવાંસ્તુ મન્ત્રેણ વિષ્ણુમુખ્યાન્ પ્રપૂજયેત્।
આજ્યૈસ્તિલૈશ્ચ પુષ્પૈશ્ચ મિશ્રીકૃત્ય પુરોહિતઃ

રવેસ્તુ વરુણસ્યૈવ પ્રજેશસ્ય તથૈવ ચ।
પુરુહુતસ્ય વિષ્ણોશ્ચ હોમં સપ્તાહમાચરેત્

એકૈકસ્ય સહસ્રં વા અષ્ટોત્તરશતં ચ વા।
કુર્યાત્ તુ પ્રત્યહં હોમં ચતુર્વર્ગસ્ય સિદ્ધયે

સમધશ્ચાપિ હોતવ્યાઃ પાલાશાઃ ખાદિરાસ્તથા।
ઔદુમ્બર્યશ્ચ કાશ્મર્યા આશ્વત્થાશ્ચ પુરોધસા

સૌવર્ણાન્ રાજતાન્ વાપિ માર્તિકાન્ વા યથેચ્છયા।
કુર્યાત્ તુ કલશાનષ્ટૌ ફલામ્રામ્વરયોજિતાન્

ક્ષિપેત્ તેષુ ઘટેષ્વેવ સમઙ્ગહરિતાલકમ્।
ચન્દનં ચ તથા કુષ્ઠં પ્રિયઙ્ગું ચ મનઃશિલામ્

અઞ્જનં ચ હરિદ્રાં ચ શ્વેતાં દન્તીં તથૈવ ચ।
ભલ્લાતકં પૂર્ણકોશં સહદેવીં શતાવરીમ્

વચાં સનાગકુસુમાં સોમરાજીં સુગુપ્તિકામ્।
તુત્થં ચ કરવીરં ચ તુલસીદલમેવ ચ

એતાનિ નિક્ષિપેન્મધ્યે કલશાનાં પુરોહિતઃ।
કનકરમ્બુજૈર્યજ્ઞદારુભિઃ સ્રુક્સ્રુવૌ તથા

કર્તવ્યે શાન્તિકામેન નીરાજનવિધૌ નૃપ।
એવં સપ્તાહપર્યન્તં પૂજાભિર્હવનૈસ્તથા

પૂર્વોક્તાન્ પૂજયિત્વા તુ નૃપઃ સપ્તાહમાચરેત્।
યાવન્નીરાજનં કુર્યાત્ તાવદ્રાજા વસેદ્ ગૃહે

રાત્રૌ ન યજ્ઞભૂમૌ તુ નિવસેચ્છાન્તિમિચ્છ્રુકઃ।
નારોહયેત્ તુરઙ્ગં તં ગજં વા તત્ર પાર્થિવઃ

યાવત્ સપ્તાહપર્યન્તં યાનેનાન્યેન વૈ વ્રજેત્।
ભક્ષ્યૈર્નાનાવિધૈશ્ચૈવ મધુપાયસયાવકૈઃ

મોદકૈર્વા બલિં કુર્યાદન્નવ્યઞ્જનસમ્ભવૈઃ।
પૂર્વોક્તાનાં તુ દેવાનાં સપ્તાહં યાવદુત્તમમ્

સપ્તમેઽહ્નિ તુ રેભન્તં પૂજયેત્ તોરણાન્તરે।
સૂર્યપુત્રં મહાબાહું દ્વિભુજં કવચોજ્જ્વલમ્

જ્વલન્તં શુક્લવસ્ત્રેણ કેશાનુદ્ગ્રથ્ય વાસવા।
કશાં વામકરે બિભ્રદ્ દક્ષિણં તુ કરં પુનઃ

સ ખડ્ગં ન્યસ્ય વામાયાં સિતસૈન્ધવસંસ્થિતમ્।
એવંવિધે તુ રેભન્તં પ્રતિમાયાં ઘટેઽપિ વા

સૂર્યપૂજાવિધાનેન પૂજયેત તોરણાન્તરે।
પૂજયિત્વા તુ રેભન્ત દ્વિરદં તુરગં તથા

અહતામ્બરસંવીતં સ્રક્ચન્દનસમન્વિતમ્।
સુવર્ણવિદ્ધનિસ્ત્રિંશં વિચિત્રં કવચાદિભિઃ

યુક્તં તુ હોમકુણ્ડસ્ય ઐશાન્યામશ્વવેદિકામ્।
પૂર્વં કૃતાં નયેદશ્વગજપાલૌ પૃથક્ પૃથક્

નીયમાને ગજે ચાશ્વે પૂર્વોક્તં તુ નિમિત્તકમ્।
યત્નાદ્ વીક્ષેત નૃપતિઃ ફલં ચૈવાવધારયેત્

હોમકુણ્ડસ્યોત્તરસ્યાં વૈયાઘ્રે ચર્મણિ સ્થિતઃ।
વેદવિદા ચાશ્વવિદા સહિતો વીક્ષ્ય સૈન્ધવમ્

નીતાય તુરગાયાશુ ભક્તપિણ્ડીં સુગન્ધિનીમ્।
દદ્યાત્ પુરોહિતસ્તત્ર સંમન્ત્ર્ય શાન્તિમન્ત્રકૈઃ

ભક્ષણાદ્ યદિ જિઘ્રેત્ તદશ્નીયાદ્ વા હયઃ સચ।
તદા સ્યાત્ સર્વકલ્યાણં વિપરીતમતોઽન્યથા

શાખામૌદુમ્બરીમામ્રીં સકુશાં ચ ઘટોદકે।
આપ્લાવ્યાપ્લાવ્ય તુરગાન્ ગજાન્ ભૂપં ચ સૈનિકાન્

રથાંશ્ચ સંસ્પૃશેન્મન્ત્રૈઃ શાન્તિકૈઃ પૌષ્ટિકૈસ્તથા।
સેચયેત્ સહિતૈર્વિપ્રૈશ્ચતુરઙ્ગં પુરોહિતઃ

દિક્પાલાનાં ગ્રહાણાં ચ મન્ત્રૈશ્ચ વૈષ્ણવૈસ્તથા।
બહુધા ચાભિષિચ્યાથ તતઃ સૌવર્ણ દર્પણમ્

વીક્ષયિત્વા નૃપં ચર્ત્વિક્ તતો મન્ત્રિણમેવ ચ।
રાજપુત્રં તથામાત્યાનન્યાનપિ ચ સૈનિકાન્

કમ્પયન્ દ્વિજશાર્દૂલઃ સર્વાનેવ તુ દર્શયેત્।
ચતુરંગસ્ય સ્વસ્યાપિ કૃત્વૈવં શાન્તિપૌષ્ટિકે

મૃન્મયં શાત્રવં કૃત્વા ચાભિચારિકમન્ત્રકૈઃ।
હૃદિ શૂલેન વિધ્વા તં શિરં ખડ્ગેન છેદયેત્

આચાર્યઃ કવિકાં પશ્ચાદભિમન્ત્ર્ય હયાય વૈ।
ઐન્દ્રૈઃ પ્રાભાકરૈર્મન્દત્રૈર્દદ્યાદ્ વક્ત્રે સ્વયં પુનઃ

તમનેન તુ મન્ત્રેણ સમારુહ્ય નૃપસ્તદા।
ગચ્છેદુત્તરપૂર્વાં તુ દિશં સર્વૈર્બલૈર્યુતઃ

ઋત્વિક્ પુરોહિતાચાર્યાઃ સર્વ એવ નૃપં તદા।
અનુગચ્છેયુરન્યાનિ નિમિત્તાનિ વિલોકિતુમ્

વાદિત્રઘોષૈસ્તુમુલૈરાતપત્રૈર્વૃતસ્તથા।
ગચ્છેન્નીરાજને રાજા દારયન્નિવ મેદીનીમ્

મણિવિદ્રુમમુક્તાદિ-સ્વર્ણ-રત્નૈરલઙ્કૃતઃ।
ક્રોશમાત્રં તતો ગત્વા પૂર્વદ્વારેણ પાર્થિવઃ

સ્વપુરં પ્રવિશેદ્ વિપ્રૈર્યજ્ઞં યાયાત્ પુરોહિતઃ।
તત્ર ગત્વા દક્ષિણાં તુ હિરણ્યં ગાં તથા તિલમ્

દત્ત્વા પશ્ચાદ્ દ્વિજેભ્યસ્તુ દદ્યાદ્ દાનાનિ શક્તિતઃ।
એવં નીરાજનં કૃત્વા બાલાનાં ચ મહીક્ષિતઃ

પ્રેત્યેહ સુસ્થિરાં લક્ષ્મીં નૃપતિઃ પ્રાપ્નુયાત્ તથા।
ત્વમશ્વામૃતસઞ્જાત સાગરોદ્ભવ સૈન્ધવ

યેન સત્યેન બહસે શક્તં તેનેહ માં વહ।
યેન સત્યેન રેભન્તં યેન સત્યેન ભાસ્કરમ્

વહસે તેન સત્યેન વિજયાય વહસ્વ મામ્।
આભ્યાં તુ ભૂપ મન્ત્રાભ્યામશ્વારોહણમાચરેત્

આરુહ્યાગ્રે મહિષ્યાસ્તુ શુદ્ધાન્તે લમ્બયેત્ તતઃ।
મહિષી ચ તતો ભૂપં પર્યઙ્કોપરિ સંસ્થિતમ્

દૂર્વાક્ષતૈઃ સસિદ્ધાર્થઃ સ્ત્રીભિઃ સહ તમર્ચયેત્।
કૃતે તુ ભૂમિગ્રહણે તૃતીયાયાં નિરાજને

સૂતકં યદિ જાયેત તત્ર દુષ્યતિ કેવલમ્।
સૂતકી મૃતકી વાપિ પાર્થિવસ્તુ યથા તથા

બલનીરાજનં કુર્યાત્ તન્માત્રં ચ વિશેષતઃ।
સદ્યઃ શૌચં ભવેદ્રાજ્ઞો વ્યવહારવિલોકને

તથાધિવાસને યજ્ઞે પરરાષ્ટ્રવિમર્દને।
અયં તે કથિતો રાજન્નીરાજનક્રમો મયા।
પુષ્યસ્નાનવિઘાનં તુ પાર્થિવ શૃણુ સામ્પ્રતમ્

॥ ઇતિ શ્રીકાલિકાપુરાણેપઞ્ચાશીતિતમોઽધ્યાયઃ