કાલિકાપુરાણમ્ · અધ્યાય 82

॥ દ્વ્યશીતિતમોઽધ્યાયઃ ॥
॥માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
ઔર્વસ્ય વચનં શ્રુત્વા સગરસ્તં મુનિં પુનઃ।
પપ્રચ્છેદં દ્વિજશ્રેષ્ઠા હર્ષસંપ્લુતમાનસઃ

॥સાગર ઉવાચ॥
અમોઘાયાં કથં યજ્ઞે લૌહિત્યો બ્રહ્મણઃ સુતઃ।
કથં શાન્તનુજાયાયાં રતઃ સ કમલાસનઃ

પારસ્ત્રૈણેયપુત્રો વા કથં જજ્ઞે પિતામહાત્।
તત્ સર્વં શ્રોતુમિચ્છામિ કથયસ્વ દ્વિજોત્તમ

॥ઔર્વ ઉવાચ॥
શૃણુ ત્વં રાજશાર્દૂલ કથયામિ મહત્તરમ્।
આખ્યાનં બ્રહ્મપુત્રસ્ય લૌહિત્યત્ય મહાત્મનઃ

હરિવર્ષે મહાવર્ષે શાન્તનુર્નામ નામતઃ।
મુનિરાસીન્મહાભાગો જ્ઞાનવાન્ સ તપોરતઃ

તસ્ય ભાર્યા મહાભાગા અમોઘાખ્યા મહાસતી।
હિરવ્યમગર્ભસ્ય મુનેસ્તૃણબિન્દ્વાશ્રમોદ્ભવા

તયા સાર્ધં સ કૈલાસં મર્યાદાપર્વતે વસન્।
લોહિતાખ્યસ્ય સરસસ્તીરે વૈ ગન્ધમાદને

એકદા સ તપોનિષ્ઠો નિજપુષ્પાદિગોચરમ્।
જગામ વનમધ્યં તુ ચિન્વન્ બહુફલાનિ ચ

તસ્મિન્નવસરે બ્રહ્મા સર્વલોકપિતામહઃ।
તત્રાજગામ યત્રાસ્તિ અમોઘા શાન્તનોઃ પ્રિયા

તાં દૃષ્ટ્વા દેવગર્ભાયાં યુવતીમતિસુન્દરીમ્।
મોહિતો મદનેનાશુ તદાઽભૂદ્ દૂષિતેન્દ્રિયઃ

ઉદીરિતેન્દ્રિયો ભૂત્વા જિઘૃશ્રુસ્તાઁ મહાસતીમ્।
અથાધાવત્ તતો બ્રહ્મા સમ્મુખો મદનાર્દિતઃ

ધાવમાનં વિધાતારં દૃષ્ટ્વાઽમોઘા મહાસતી।
નૈવં નૈવમિતિ પ્રોક્ત્વા પર્ણશાલાં વ્યલીયત

ઇદં ચોવાચ ધાતારમમોઘા કુપિતા તદા।
પર્ણશાલાન્તરં ગત્વા દ્વારમાવૃત્ય તત્ક્ષણાત્

અકાર્યં ન મયા કાર્યં મુનિપત્ન્યા વિગર્હિતમ્।
બલાત્ પ્રમથ્યા ચાહં ચેત્ ત્વયા ત્વાં ચ શપામ્યહમ્

અમોઘયા ચૌવમુક્તે વિધાતુશ્ચ તદા નૃપ।
રેતશ્ચસ્કન્દ તત્રૈવ આશ્રમે શાન્તનોર્મુનેઃ

ચ્યુતે રેતસિ ધાતાપિ હંસયાનં સમુત્થિતઃ।
લજ્જયાઽતિપરીતાત્મા દ્રુતં વૈ સ્વાશ્રમં યયૌ

ગતે વેધસિ શાન્તનુશ્ચ નિજમાશ્રમમાગતઃ।
આગત્ય દૃષ્ટ્વા હંસાનાં પદક્ષોભં તદા ભુવિ

તેજશ્ચ પતિતં ભૂમૌ વિધાતુર્જ્વલનોપમમ્।
અમોઘાં પરિપપ્રચ્છ પર્ણશાલાન્તરસ્થિતામ્

કિમેતદત્ર સુભગે પ્રવૃત્તં દૃશ્યતે તુ યત્।
પક્ષિણાં ચ પદક્ષોભં તેજશ્ચેદં ચ કીદૃશમ્

સા તસ્ય વચનં શ્રુત્વા શાન્તનુ મુનિસત્તમમ્।
અમર્ષિતૈવ ન્યગદદાકુલા વિકલાનનાં

હંસયુક્તસ્યન્દનેન કોઽપ્યાગત્ય ચતુર્મુખઃ।
કમણ્ડલુ કરોઽતીવ રતિં માં સમયાચતં

તતો મયા તર્જિતઃ સ ઉટજાન્તરલીનયા।
પ્રચ્યાવ્ય તેજઃ સંયાતો મમ શાપભયાર્દિતઃ

કુરુ તત્ર પ્રતીકારં યદિ શક્નોષિ શાન્તનો।
ન હીમાં ધર્ષણાં સોઢું કશ્ચિચ્છક્નોતિ જીવભૃત્

સ તસ્યા વચનં શ્રુત્વા સ્વયં બ્રહ્મા સમાગતઃ।
ઇતિ નિશ્ચિત્ય મનસા તદા ધ્યાનપરોઽભવત્

દિવ્યજ્ઞાનેન સ જ્ઞાત્વા દેવકાર્યમુપસ્થિતમ્।
તીર્થાવતરણં ચાપિ હિતાય જગતાં મુનિઃ

જ્ઞાત્વોદર્કં ચિન્તયિત્વા સ્વભાર્યામિદમબ્રવીત્।
ઇદં તેજાં બ્રહ્મણસ્ત્વં પિબામોધં મમાજ્ઞયા

હિતાય સર્વજગતાં દેવકાર્યાર્થસિદ્ધયે।
ભવત્યા નિકટં બ્રહ્મા સ્વયમેવ સમાગતઃ

ત્વામપ્રાપ્ય મહત્ કૃત્યમાવયોઃ સ સમર્પ્ય ચ।
ગતો નિજાસ્પદં તત્ ત્વં કર્તુમર્હસિ તદ્ વચઃ

તચ્છ્રુત્વા શાન્તનોર્વાક્યમમોઘાતીવ લજ્જિતા।
સાન્ત્વયન્તીવ તં પ્રાહ પતિં નત્વા મહાસતી

નાન્યસ્ય તેજો ધાસ્યામિ ન ચ તે વિમનસ્કતા।
અવશ્યં યદિ કર્તવ્યં પીત્વા ત્વં મયિ ચોત્સૃજ

તતસ્તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા યુક્તં તથ્યં ચ શાન્તનુઃ।
સ્વયં પીત્વા તુ તત્ તેજઃ સ્વભાર્યાયાં ન્યષેચયત્

સંક્રામિતૈઃ શાન્તનુના તેજોભિર્બ્રહ્મણઃ સતી।
ગર્ભં દધારમોઘાખ્યા હિતાય જગતાં તતઃ

તસ્યાઃ કાલે તુ સમ્પ્રાપ્તે નાસાતો જલસઞ્ચયઃ।
તન્મધ્યે તનયશ્ચાપિ નીલવાસાઃ કીરીટધૃક્

રત્નમાલાસમાયુક્તો રક્તગૌરશ્ચ બ્રહ્મવત્।
ચતુર્ભુજઃ પદ્મવિદ્યાધ્વજસાવતધરસ્તથા

શિશુમારશિરસ્થશ્ચ તુલ્યકાયો જલોત્કરૈઃ।
તજ્જાતં ચ તથાભૂતં શાન્તનુર્લોકશાન્તનુઃ

ચતુર્ણાં પર્વતાનાં ચ મધ્યદેશે ન્યવીવિશત્।
કૈલાસશ્ચાત્તરે પાર્શ્વે દક્ષિણે ગન્ધમાદનઃ

જારુધિઃ પશ્ચિમે શૈલઃ પૂર્વે સંવર્તકાદ્વયઃ।
તેષાં મધ્યે સ્વર્યં કુણ્ડં પર્વતાનાં વિધેઃ સુતઃ

કૃત્વાઽતિવવૃધે નિત્ય શરદીવ નિશાકરઃ।
તં તોયમધ્યગં પુત્રમાસાદ્ય દ્રુહિણઃ સુતમ્

ક્રમતસ્તસ્ય સંસ્કારાનકરોદ્ દેહશુદ્ધયે।
અથ કાલે બહુતિથે વ્યતીતે બ્રહ્મણઃ સુતઃ

તોયરાશિસ્વરૂપેણ વવૃધે પઞ્ચયોજનાત્।
તસ્મિન્ દેવાઃ પપુઃ સસ્નુર્દ્વિતીય ઇવ સાગરે

સિતામલજલે હ્યદ્યે દિવ્યૈશ્ચાપ્સરસાં ગણૈઃ।
તસ્મિન્નવસરે રામો જામદગ્ન્યઃ પ્રતાપવાન્

ચક્રે માતૃવધં ઘોરમયુક્તં પિતુરાજ્ઞયા।
તસ્ય પાપસ્ય મોક્ષાય સ્વપિતુશ્ચોપદેશતઃ

સ જગામ મહાકુણ્ડં બ્રહ્માખ્યં સ્નાતુમિચ્છયા।
તત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ માતૃહત્યામપાનયન્।
વીથીં પરશુના કૃત્વાં તં મહ્યામવતારયવત્

॥સગર ઉવાચ॥
જમદગ્નેઃ સુતો રામઃ કિમર્થં નિજમાતરમ્।
જઘાન તસ્ય માતા ચ કિન્નામ્નો કસ્ય ચાત્મજા

મુનેઃ પુત્રઃ કથં જાતસ્તથા ક્રૂરો મહાબલઃ।
યો યદ્ધકુશલો વોરો રાજન્યાન્ સમપોથયત્

તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતો મુનિસત્તમ।
કથયસ્ય મહાભાગ યદિ ગુહ્યં તથાપિ મે

॥ઔર્વ ઉવાચ॥
શૃણુ રાજન્નવહિતો જમદગ્નેઃ સુતસ્ય વૈ।
ચરિતં સ યથા જઘ્ને પ્રસૂં ક્રૂરતરશ્ચ સઃ

બ્રહ્મપુત્રો ભૃગુર્નામ ઋચીકસ્તત્સુતોઽભવત્।
સ ભાર્યાર્થી ચરન્ ભૂમૌ કાન્યકુબ્જં ગતઃ પુરા

દદર્શ ચારણ્યગતં જહ્નોર્વંશસમુદ્ભવમ્।
કુશિકસ્ય સુતં ગાધિં તપઃસ્થં નૃપસત્તમ

અરણ્યસ્થસ્ય તસ્યાથ પુત્રકામસ્ય ભૂભૃતઃ।
સભાર્યસ્ય સુતા જજ્ઞે દેવકન્યાસમા ગુણૈઃ

ઋચીકો ભૃગુપુત્રસ્તાં ભાર્યાર્થં સમયાચત।
દાતૂં ગાધિં નૃપતિશાર્દૂલં ચ ચોવાચ નૃપો મુનિમ્।
દાતું ભોગ્યાં સુતાં રાજન્ યદીચ્છા તે દદામ્યહહમ્॥
યોગ્યા સુતા મોઽદ્ય તદ્વિધાય મહામુને

કિં ત્વેકઃ કુલધર્મો મે વિદ્યતે શુલ્કસંગ્રહે।
એકત્ર કૃષ્ણવર્ણાનામશ્વાનાં ચન્દ્રવર્ચસામ્।
સહસ્રમેકં યો દદ્યાત્ તસ્મૈ પુત્રી પ્રીયતે

॥ઋચોક ઉવાચ॥
દાસ્યામ્યશ્વસહસ્રં વૈ તવ રાજંસ્તથાવિધમ્।
કિંચિત્ કાલં પ્રતીક્ષસ્વ યાવત્ તદહમાનયે

એવમસ્ત્વિતિ ત ગાધિરુવાચ ભૃગુસૂનવે।
ગઙ્ગાતીરં કાન્યકુબ્જં સોઽગચ્છદ્ધયસાધને

તત્રારાધ્ય ભૃગોઃ પુત્રો વરુણં યાદસાં પતિમ્।
તેન દત્તં તદા લેભે સહસ્રં વાજિનાં મુનિઃ

તેન યત્ર તદા લબ્ધા અશ્વાન્ નૃપતિસત્તમ।
તદશ્વતીર્થં વિખ્યાતં મહાફલકરં પરમ્

ગઙ્ગાજલાદુત્થિતં તુ દત્તં સમ્યક્ પ્રચેતસા।
આદાયાશ્વસહસ્રં તુ મનુર્ગાધિમથામ્યયાત્

તાનશ્વાન્ ગાધિરાદાય પુત્રીં સત્યવતીં સુતામ્।
ઋચીકાય દદૌ લક્ષ્મીં કેશવાયેવ સાગરઃ

ઋચીકો ગાધિતનયાં લબ્ધ્વા ભાર્યામનિન્દિતામ્।
મુદિતઃ સ તયા રેમે યથાકામં સ્વકાશ્રમે

કૃતદારં સુતં શ્રુત્વા દ્રષ્ટું પુત્રં સ્નુષાં ભૃગુઃ।
અથાજગામ મતિમાન્ સનુષાં દૃષ્ટ્વા નનન્દ ચ

દમ્પતી તં સમાસીનં ભૃગું દેવગણાર્ચિતમ્।
પૂજયિત્વા યથાન્યાયં તસ્થતુસ્તૌ કૃતાઞ્જલી

તતો ભૃગુઃ સ્નુષાં સ્વીયાં સુપ્રીત ઇદમબ્રવીત્।
વરં વૃણીષ્વ દાસ્યામિ વાઞ્છિતં વરવર્ણિનિ

અદેયં દુષ્કરં વાપિ યત્ર તે વિદ્યતે સ્પૃહા।
તતઃ સત્યવતીં પુત્રં તપ આમ્નાય-પારગમ્

માતુશ્ચ વીરમતુલં પુત્રં વરમયાચત।
સ ચૈવમસ્ત્વિત્યુક્ત્વૈવ ભૂત્વા ધ્યાનપરસ્તદા

વિશ્વમાધૃત્ય મનસા યત્નાચ્છ્વાસં સસર્જ સઃ।
તસ્ય નિઃશ્વાસવાતાત્ તુ નિઃસૃતં વૈ ચરુદ્વયમ્

તસ્યૈ તદ્દ્વિતયં દત્ત્વા ભૃગુસ્તામિદમબ્રવીત્।
ચરુદ્વયં ગૃહાણેદં સ્નુષે સત્યવતિ સ્વયમ્

સ્નાત્વા ઋતૌ ઋતૌ માતા સ્નુષે ત્વં ચ કરિષ્યથઃ।
આલિંગ્યાશ્વત્થવૃક્ષં તે માતા પુંસવનાય વૈ

ચરુમારક્તકં ચેમં સા ભોક્ષ્યતિ સુતસ્તતઃ।
ત્વં ચોદુમ્બરવૃક્ષં તુ સમાલિંગ્યાસિતં ચરુમ્

ભોક્ષ્યસે તવ પુત્રસ્તુ ભવિષ્યતિ સનાતનઃ।
એવમુક્ત્વા ભૃગુર્યાતો યથેચ્છં સાપિ સંમુદમ્

અવાપ માત્રા સહિતા ભર્ત્રા પિત્રા ચ ભામિની।
અથ સ્નાનદિનેઽશ્વત્થમાલિંગ્યારક્તકં ચરુમ્

આદાત્ સત્યવતી તસ્યા માતા ફલ્ગું સિતં ચરુમ્।
પરિવર્તં તુ તજ્ જ્ઞાત્વા દિવ્યજ્ઞાનો ભૃગુર્મુનિઃ

અથાગત્ય સ્નુષાં તાં તુ વચનં ચેદમબ્રવીત્।
વિપર્યયસ્ત્વયા ભદ્રે વૃક્ષાલિઙ્ગનકર્મણિ

તથા ચરુપ્રાશને તુતત્રેદં તે ભવિષ્યતિ।
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયાચારસ્તવ પુત્રો ભવિષ્યતિ

ક્ષત્રિયો બ્રાહ્મણાચારો માતુસ્તે ભવિતા સુતઃ।
ઇત્યુક્ત્વા ભૃગુણા સાધ્વો તદા સત્યવતી ભૃગુમ્

પુનઃ પ્રસાદયામાસ પૌત્રો મેઽસ્ત્વિતિ તાદૃશઃ।
એવમસ્ત્વિતિ સ પ્રોચ્ય તત્રૈવાન્તર્દધેઃ ભૃગુઃ

અથ કાલે સુતં દીપ્તં જમદગ્નિં ચ ગાધિજા।
સુષુવે જનની તસ્યા વિશ્વામિત્રેં તપોનિધિમ્

જમદગ્નિસ્તતો વેદાંશ્ચતુરઃ પ્રાપ મા ચિરમ્।
પ્રાદુરાસીદ્ ધનુર્વેદઃ સ્વયં તસ્મિન્ મહાત્મનિ

વિશ્વામિત્રોઽપિ સકલાન્ વેદાનાપ તથાઽચિરાત્।
ધનુર્વેદં તથા કૃત્સ્નં વિપ્રશ્ચાભૂત્ તપોબલાત્

જાજ્વલ્યમાનસ્તેજસ્વી જમદગ્નિર્મહાતપાઃ।
વેદૈસ્તપોભિઃ સ મુનીનત્યક્રામચ્ચ સૂર્યવત્

॥ ઇતિ શ્રીકાલિકાપુરાણે દ્વ્યશીતિતમોઽધ્યાયઃ