કાલિકાપુરાણમ્ · અધ્યાય 78

॥ અષ્ટસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ ॥
॥માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
એતચ્છ્રુત્વા તુ સંવાદમુત્તમં શંકરસ્ય ચ।
ભૈરવસ્ય તુ વેતાલસહિતસ્ય મહાત્મનઃ

ભૂયશ્ચ સગરો રાજા મુનિમૌર્વં મહામતિમ્।
પપ્રચ્છ મોદસંહૃષ્ટઃ સૂનૃતં ચેદમુત્તમમ્

॥સગર ઉવાચ॥
વિચિત્રમિદમાખ્યાતં ભગવન્મુનિસત્તમ।
કામરૂપસ્ય પીઠસ્ય સંસ્થાનં નિર્ણયં તથા

ભૂયશ્ચ શ્રોતુમિચ્છામિ વિસ્તરેણ મહામતે।
વાયવ્યસ્યાથ મધ્યસ્ય પૂર્વભાગસ્ય નિર્ણયમ્

યથા યસ્મિન્ નિષ્ઠિતોઽસ્તિ મહાદેવોઽમ્બિકા તથા।
તત્સર્વં મુનિશાર્દૂલ કથય શ્રોતુમુત્સહે

॥ઔર્વ ઉવાચ॥
ઉક્તો વાયવ્યભાગસ્ય નિર્ણયો નૃપસત્તમ।
નૈરૃત્યોત્તરમધ્યાદ્રેઃ શૃણ્વિદાનીં વિનિર્ણયમ્

બહુરોકા નામ નની કરતોયા પ્રદક્ષિણે।
ઉત્તરશ્રાવણી ચાસ્તે તત્ પૂર્વં કામરૂપકમ્

સુરસો નામ જીમૂતઃ કામરૂપં તતઃ સ્થિતઃ।
નિઃસૃતા બહુરોકેતિ નદી તસ્માદ્ વૃષપ્રદા

આસન્ને સુરસાખ્યસ્ય શિવલિઙ્ગો મહાવૃષઃ।
માહેશ્વરી તત્ર દેવી યોનિમણ્ડલરૂપિણી

સ્નાત્વા તુ બહુરોકાયામારુહ્ય સુરસાચલમ્।
મહાવૃષં પૂજયિત્વા મહાદેવીં મહેશ્વરીમ્

ધૂતપાપો જિતદ્વન્દ્વઃ પુનર્યોનૌ ન જાયતે।
ચતુર્ભૂજો વૃષારૂઢો વરદાભયશૂલધૃક્

શુદ્ધસ્ફટિકસંકાશૌ જટાવાન સ મહાવૃષઃ।
અઘોરસ્ય તુ મન્ત્રેણ પૂજાઽસ્ય પરિકીર્તિતા

કામેશ્વર્યાઃ સ્વરૂપં તુ માહેશ્વર્યાઃ પ્રકીર્તિતમ્।
પૂજાપિ યદ્વદેવાસ્યાસ્તદ્વત્ફલપ્રદાયિકા

તત્ર વસિષ્ઠકુણ્ડં તુ વસિષ્ઠમુનિસેવિતમ્।
યત્ર સ્થિતો વસિષ્ઠસ્તુ નરકેણ નિવારિતઃ

અપ્રાપ્ય ગન્તું જીમૂતં નીલાખ્યં વાશપત્તુ તમ્
સ્વસ્નાનાર્થં કૃતં તત્ર કુણ્ડં દેવગણાર્ચિતમ્

તત્ર સ્નાત્વા નરો યાતિ નાકપૃષ્ઠં યથેચ્છયા।
સુરસસ્ય ચ પૂર્વસ્યાં કૃત્તિવાસાહ્વયો ગિરિઃ

કૃત્તિવાસાઃ સ્વયં તત્ર સત્યા સહાવસત્ પુરા।
ચન્દ્રિકાખ્યા નદી યત્ર તસ્યાં સ્નાત્વા દિવં વ્રજેત્

ચન્દ્રિકાયાં નરઃ સ્નાત્વા સમ્પૂજ્ય કૃત્તિવાસસમ્।
ભાદ્રશુક્લચતુર્થ્યાં તુ નિષ્કલઙ્કો ભવેન્નરઃ

પૂર્ણભાદ્રપદં માસં ચન્દ્રિકાયાં નરોત્તમઃ।
સ્નાત્વા ગચ્છતિ ભૂતેશં દૃષ્ટ્વૈ કૃત્તિવાસસમ્

ઉત્તરસ્રાવિણી નિત્યં ચન્દ્રિકાખ્યા સરિદ્વરા।
નાતિદૂરે ચન્દ્રિકાયાઃ પૂર્વસ્યાં દિશિ ફેનિલા

સંજ્ઞયા ચ સરિચ્છ્રેષ્ઠા શતાનન્દાવતારિતા।
બ્રહ્મણો દુહિતા સા તુ ગઙ્ગા પર્વતસમ્ભવા

ફેનિલાયાં નરઃ સ્નાત્વા બ્રહ્મોત્થાનદિને પુનઃ।
ફાલ્ગુને માસિ નરકં જિત્વા સ્વર્ગમવાપ્નુયાત્

તતઃ સિતાહ્વયા પૂર્વં સરિદુત્તરગામિની।
તસ્યાં સ્નાત્વા મહાચૈત્ર્યાં ગઙ્ગાસ્નાનફલં લભેત્

તતઃ પૂર્વં સુમદના યોજનદ્વતયાન્તરે।
નદી જનકરાજેન સમારાધ્ય વૃષધ્વજમ્

હિતાય ભૈરવાખ્યસ્ય સુતીક્ષ્ણાદવતારિતા।
સુતીક્ષ્ણં ગિરિમારુહ્ય સ્નાત્વા સુમદનાજલે

માઘશુક્લચતુર્થ્યાં તુ પૂજયિત્વા મહેશ્વરમ્।
સંપ્રાપ્ય સકલાન્ કામાન્ શિવલોકાય ગચ્છતિ

એતા નદ્યઃ કામરૂપે નૈરૃત્યામુત્તરસ્રવાઃ।
પીઠસ્ય પૂર્વતસ્તત્ર ત્રિપુરા યત્ર પૂજ્યતે

એવં તે કથિતં રાજન્ મહાપુણ્યદમુત્તમમ્।
કામરૂપસ્ય નૈરૃત્યાં યત્ર શમ્ભુઃ સદામ્બિકા

પુનરેવ મહારાજ યા નદ્યો દક્ષિણસ્રવાઃ।
હિમવત્પ્રભવા યાતાઃ ક્રમશઃ શૃણુ ભૂપતે

અગદસ્ય નદસ્યોર્ધ્વં ભદ્રાખ્યા તુ મહાનદી।
ભાદ્રે કૃષ્ણચતુર્દશ્યાં યસ્યાં સ્નાત્વા દિવં વ્રજેત્

તતઃ પૂર્વં સુભદ્રાખ્યા નદી પુણ્યતમા સદા।
વૈશાખસ્ય તૃતીયાયાં યસ્યાં સ્નાત્વા દિવં વ્રજેત્

તતસ્તુ માનસા નામ નદી પુણ્યતમા મતા।
સરસો માનસાખ્યાત્ તુ તૃણબિન્દ્વવતારિતા

વૈશાખં સકલં માસં તસ્યાં સ્નાત્વા નરોત્તમઃ।
વિષ્ણુલોકમવાપ્યૈવ તતો મોક્ષમવાપ્નુયાત્

હિમવન્નિકટે શૈલો વિભ્રાટઃ સ મહાદ્યુતિઃ।
યસ્મિન્ વસતિ ભૂતેશઃ સદા ભૈરવરૂપધૃક્

તસ્માત્ તુ ભૈરવી નામ નદી પુણ્યોદકા શુભા।
પ્રઙ્ માનસાદ્યા સ્રવતિ ગઙ્ગેવ ફલદાયિની

યસ્યાં વસન્તસમયે સ્નાત્વા ગચ્છતિ વે દિવમ્।
યસ્યાં સમ્પૂજ્ય કામાખ્યામિષ્ટં જ્ઞાનમવાપ્નુયાત્

સમ્પૂજ્યાથ મહામાયાં દ્વિગુણં પ્રાપ્નુયાત્ ફલમ્।
ઊર્ધ્વં તતો દેવગઙ્ગા વર્ણાસાખ્યા સરિદ્વરા

હિમવત્પ્રભવા નિત્યં ફલદા માનસોપમા।
સુભદ્રાદ્યાસ્તુ યાઃ પ્રોક્તા વર્ણાસાન્તાઃ સરિદ્વરાઃ

હિમવત્પ્રભવાસ્તાસ્તુ સર્વા એવોત્તરપ્લવાઃ।
પૂર્વે તુ મદનાયાસ્તુ બ્રહ્મક્ષેત્રસ્ય પશ્ચિમે

રવિક્ષેત્રં યત્ર દેવ આદિત્યઃ સતતં સ્થિતઃ।
ભૈરવસ્ય હિતાર્થાય યત્ર સર્વેશ્વરાઃ સ્થિતાઃ

કામરૂપે મહાપીઠે બ્રહ્મેન્દ્રવરુણાદયઃ।
તદા તત્ત્વાહ્વયે શૈલે શ્રી સૂર્યોઽપિ વ્યવસ્થિતઃ

ત્રિસ્રોતા નામ યસ્યાસ્તિ નદી પૂર્વદિશિ સ્થિતા।
કપોતકરણં પશ્ચાદસ્ય કુણ્ડદ્વયં સ્થિતમ્

કપોતકુણ્ડે વિધિવત્ સ્નાત્વા કરણકુણ્ડકે।
તત્ત્વાચલં સમારુહ્ય સમ્પૂજ્ય ચ દિવાકરમ્

સકૃદેવ નરો યાતિ ભાસ્કરસ્ય ગૃહં પ્રતિ।
સૂર્યરશ્મિસમુદ્ભૂતં કપોતકરણામૃતમ્

પુણ્યતોયસમાખ્યાતં પાપં કપોત મે હર।
ઇત્યનેન તુ મન્ત્રેણ સ્નાત્વા કપોતપુષ્કરે

કરણં સમુપસ્પૃશ્ય તત્ત્વશૈલે રવિં યજેત્।
ત્રવિધં બ્રહ્મબીજં તુ સહસ્રપદમન્તતઃ

રશ્મયેઽપિ ચતુર્થ્યાં તુ દેવો જાયા તુ ચેષ્ટતઃ।
અઙ્ગબીજમિદં પ્રોક્તમાદિત્યસ્યાતિકામદમ્

પદ્માસનઃ પદ્મકરઃ પદ્મગર્ભસમદ્યુતિઃ।
સપ્તાશ્વઃ સપ્તરજ્જુશ્ચ દ્વિભુજો ભાસ્કરઃ સદા

વર્તુલં મણ્ડલં ચાસ્ય અષ્ટપત્રસમન્વિતમ્।
અઙ્ગુષ્ઠાગ્રાઙ્ગુલીનાં ચ હૃદાદીનાં તથા ચ ષટ્

અઙ્ગમન્ત્રેણ સહિત ઉપાન્તે વહ્નિસંયુતઃ।
સર્વન્યાસે સમુદ્દિષ્ટો મન્ત્રઃ સર્વફલપ્રદઃ

હૃચ્છિરસ્તુ શિખાવર્મનેત્રાસ્યોદરપૃષ્ઠતઃ।
બાહ્વોઃ પાણ્યોર્જઙ્ઘયોસ્તુ પાદયોશ્ચાપિ વિન્યસેત્

જઘને ચ સમસ્તાનિ ક્રમાન્મન્ત્રાક્ષરાણિ ચ।
ક્રમાચ્ચોત્તરતઃ પ્રોક્તઃ પૂજને પરિકીર્તિતઃ

વિસર્જનં તથૈશાન્યાં વિદ્યાદ્યા દલશક્તયઃ।
નિર્માલ્યધૃક્ તત્ત્વચણ્ડો માઠરાદ્યાસ્તુ પાર્શ્વયોઃ

બીજમુત્તરતન્ત્રસ્ય પૂર્વતઃ પ્રતિપાદિતમ્।
અનેન વિધિના તત્ત્વે પૂજયિત્વા નરોત્તમઃ

સ કામાનખિલાન્ પ્રાપ્ય ઇહલોકે પ્રમોદતે।
સુખી શેષે તથા ગચ્છેદ્ ભાસ્કરસ્યાલયં પ્રતિ

નાતિદૂરે ભાસ્કરસ્ય દક્ષિણસ્યાં શુભાહ્વયઃ।
તસ્યોર્ધ્વસાનૌ વસતિ લિઙ્ગં શાંકરમુત્તમમ્

પરિવાર્ય સદા યાન્તિ મહાકાયાસ્તુ વાનરાઃ।
પરિવાર્યાતિષ્ઠન્તે સેવમાનાશ્ચ શઙ્કરમ્

ત્રિસ્રોતાયાં નરઃ સ્નાત્વા યઃ પશ્યેત્ તુ શુભાચલે।
મહાત્માનં મહાદેવં કામમિષ્ટં લભેન્નરઃ

તતઃ પૂર્વં સુરનદી નામ્ના કુસુમમાલિની।
ક્ષીરોદાખ્યાપરા તસ્માત્ તે ગતે દક્ષિણસ્રવે

એતે અપિ મહારાજ પુણ્યતોયેઽમૃતસ્રવે।
તયોઃ સ્નાત્વા નરો યાતિ શઙ્કરસ્યાલયં પ્રતિ

તતોઽપિ પૂર્વતો દેવી લોલાખ્યા ચાપરા નદી।
યસ્યાં સ્નાત્વા મહાનદ્યાં શિવલોકાય ગચ્છતિ

તતઃ પૂર્વં શિવા ચણ્ડી ચણ્ડિકાખ્યા મહાનદી।
નિર્યાતિ ધવલાખ્યાત્ તુ પર્વતાત્ સુમનોહરાત્

શિવલિઙ્ગદ્વયં તત્ર નાતિદૂરે વ્યવસ્થિતમ્।
ગોલોકં ચાથ શૃઙ્ગં ચ ક્રોશમાત્રાન્તરે સ્થિતમ્

ચણ્ડિકાયાં નરઃ સ્નાત્વા આરુહ્ય ધવલેશ્વરમ્।
દક્ષિણં સાગરં વીક્ષ્ય પૃષ્ટ્વા ગોલોકસંજ્ઞકમ્

તતોઽવતીર્ય ચ પુનઃ શૃઙ્ગિણં ભૂમિપીઠકમ્।
શિવપૂજાવિધાનેન પૂજયિત્વા મહેશ્વરમ્

અશ્વમેધસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલં સમ્પ્રાપ્ય માનવઃ।
સર્વાન્ કામાનવાપ્યેહ દેહાન્તે શિવતાં વ્રજેત્

એતા યાઃ કથિતા નદ્યઃ સર્વા વૈ દક્ષિણસ્રવાઃ।
તસ્માદીશાનકાષ્ઠાયાં પર્વતો ગન્ધમાદનઃ

યત્ર ભૃઙ્ગાહ્વયં લિઙ્ગં શિવસ્યાસ્તે મહત્તરમ્।
સ એવ પર્વતશ્રેષ્ઠઃ પ્રાપ્તઃ ક્ષેત્રસ્ય પશ્ચિમે

ધૃત્વા બ્રહ્મશિલાં દેવીં સાવિત્રં પ્રતિગામિની।
ગન્ધમાદનકસ્યાન્તે ભૃઙ્ગેશસ્ય પદદ્વયમ્

સ્રવદ્ગઙ્ગાજલં ચાસ્તે કુણ્ડં તત્રાન્તરાલકમ્।
અન્તરાલકકુણ્ડે તુ સ્નાત્વા પીત્વા ચ તજ્જલમ્

ભૃઙ્ગેશસ્ય તતો દૃષ્ટ્વા શિલાસંસ્થં પદદ્વયમ્।
પૂજયિત્વા મહાભૃઙ્ગં ગાણપત્યમવાપ્નુયાત્

શમ્ભૂપાદસમુદ્ભૂતમન્તરાલદૃશાકરમ્।
વૃષધ્વજપદાનાં ત્વં સંયોજય મહાવૃષ

ઇત્યનેન તુ મન્ત્રેણ સ્નાનં કૃત્વાન્તરાજલે।
ભૃઙ્ગદેવં તતઃ પશ્યેત્ કુબ્જપીઠાન્તવાસિનમ્

મણિકૂટસ્યાથ ગિરેર્ગન્ધમાદનકસ્ય ચ।
મધ્યે સ્રવતિ લૌહિત્યો બ્રહ્મણાગ્નિસમુત્થિતઃ

વર્ણાશાયા દક્ષિણસ્યાં લૌહિત્યો નામ સાગરઃ।
મણિકૂટઃ સ્થિતઃ પૂર્વે હયગ્રીવો હરિર્યતઃ

સ હયગ્રીવરૂપેણ વિષ્ણુર્હત્વા જ્વરાસુરમ્।
નિહત્ય સ હયગ્રીવઃ ક્રીડાયૈ યત્ર સંસ્થિતઃ

હત્વા જ્વરં તથા વિષ્ણુસ્તત્ર વાસમથાકરોત્।
નરદેવાસુરાદીનાં યથા ભવતિ વૈ હિતમ્

જ્વરેણાપીડિત તનુર્જ્વરં હત્વા મહાસુરમ્।
સર્વલોકહિતાર્થાય સોઽગદસ્ના નમચરેત્

અગદસ્નાનસમ્ભૂતં સંજાતં ચ મહાસરઃ।
તસ્ય સ્વયં હયગ્રીવો નામ ચક્રેઽપુનર્ભવમ્

ન પુનર્જાયતે યસ્માત્ તત્ર સ્નાત્વા નરોત્તમઃ।
અપુનર્ભવસંજ્ઞં તત્ સરસ્તુ પરિકીર્તિતમ્

મણિકટાચલે વિષ્ણુર્હયગ્રીવસ્વરૂપધૃક્।
શતવ્યામપ્રમાણેન વિસ્તરેણૈવ શોભિતમ્

તસ્માત્ પૂર્વે ભદ્રકામઃ પર્વતસ્તુ ત્રિકોણકઃ।
યત્ર કાલહયો નામ શિવલિઙ્ગો વ્યવસ્થિતઃ

તસ્યાસન્ને દક્ષિણસ્યામપુનર્ભવકુણ્ડકમ્।
અપુનર્ભૂઃસરસ્તીરે પર્વતે ભદ્રકામદે

હરવોથીતિ વિખ્યાત શિલા બ્રહ્મસ્વરૂપિણી।
તત્ર યોગી મહાદેવો યોગજ્ઞો ધ્યાનતત્પરઃ

યં દૃષ્ટ્વા યોગવાન્ મર્ત્યો મૃતો મોક્ષમવાપ્નુયાત્।
તસ્યામેવ શિલાયાં તુ ગોકર્ણો નામ શઙ્કરઃ

ગોકર્ણો નિહતો યેન અન્ધકસ્ય સખા પુરા।
ગોકર્ણસ્ય તથૈશાન્યાં કેદારઃ શમ્ભુરન્તતઃ

તતોઽન્ધકસમઃ પ્રોક્તઃ કમલાકરભોગધૃક્।
યત્રાસ્તિ શમ્ભુઃ કેદારઃ સ ગિરિર્મદનાહ્વયઃ

તત્રૈવ કમલઃ પ્રોક્તઃ સ મહાત્માલયપ્રદઃ।
સ્નાત્વાઽપુનર્ભવજલે દૃષ્ટ્વા ગોકર્ણયોગિનૌ

કેદારકમલૌ દૃષ્ટ્વા મુક્તિર્માધવદર્શને।
દૃષ્ટ્વા તુ માધવં દેવં તતઃ કામં વિલોકયેત્

કામં વિલોક્ય તત્રસ્થો નિરીક્ષેદપુનર્ભવમ્।
એવં કૃત્વા પીઠયાત્રામનેન ક્રમયોગતઃ

સપ્ત પૂર્વાન્ સપ્ત પરાનાત્માનં દશ પઞ્ચ ચ।
પિતૃનુદ્ધૃત્ય ત્રિદિવં નયેત્ સ પુરુષોત્તમઃ

વિષ્ણુસ્થાનસમુદ્ભૂતા પુનર્ભવહરીશ્વર।
પાપં હર સ્વર્ગહેતોર્જિતસઙ્ગમહોદધે

અનેનૈવ તુ મન્ત્રેણ સ્નાયાદ્ વીરોઽપુનર્ભવે।
હયગ્રીવસ્ય તન્ત્રં તુ પુરૈવ પ્રતિપાદિતમ્

રૂપં શૃણુ મહારાજ ચિન્તયેત્ તસ્ય યાદૃશમ્।
કર્પૂરકુન્દધવલઃ સિતપદ્મોપરિસ્થિતઃ

ચતુર્ભુજઃ કુમ્ડલાદિનાનાલઙ્કારભૂષિતઃ।
વરદાભયહસ્તસ્તુ વામહસ્તદ્વયેન તુ

પુસ્તકં સિતપદ્મં ચ ધત્તે હસ્તદ્વયેઽપરે।
શ્રીવત્સકૌસ્તુભોરસ્કઃ ક્વચિચ્ચ ગરુડાસનઃ

સર્વ ઉત્તરતન્ત્રોક્તઃ ક્રમો ગ્રાહ્યઃ પ્રપૂજને।
વિષ્વક્સેનો હયારેસ્તુ નિર્માલ્યધૃગ્વિસર્જને

શિલારૂપપ્રતિચ્છન્નઃ સદાસ્તે ગરુડધ્વજઃ।
ક્રીડમાનોઽથ ગન્ધર્વૈઃ સ્થિતો લોકહિતાય ચ

હયગ્રીવસ્ય મન્ત્રસ્ય સિદ્ધિર્લક્ષદ્વયેન તુ।
યાવકૈઃ પાયસૈરાજ્યૈર્હોમં કુર્વન્ પુરશ્ચરેત્

એકેનૈવ તુ રાજેન્દ્ર પુરશ્ચરણકર્મણા।
ઇષ્ટસિદ્ધિમવાપ્યેહ વિષ્ણુલોકમવાપ્નુયાત્

મન્ત્રૈસ્તુ પઞ્ચવક્ત્રાણાં પઞ્ચમૂર્તીઃ સદાર્ચયેત્।
પૂર્વે તત્પુરુષાદીનાં કામાદીન્ પૂજકો દ્વિજઃ

કામસ્તત્પુરુષો જ્ઞેયો યોગીશાનઃ પ્રકીર્તિતઃ।
અધોરો હ્યથ ગોકર્ણઃ કેદારો વામદેવકઃ

સદ્યોજાતસ્તુ કમલામન્ત્રૈસ્તૈસ્તૈઃ પ્રપૂજયેત્।
પર્વતશ્ચેવ કેદારઃ શિવગઙ્ગા તુ કાલિકા

હયગ્રીવસ્ય પૂર્વસ્યાં કેદારસ્ય તુ પશ્ચિમે।
છાયાભોગાહ્વયસ્થાનં પુરી ભોગવતી તથા

યો ગચ્છેન્મણિકૂટાખ્યાત્ કૌતુકાચ્ચ પુનર્ભવમ્।
સ સર્વતીર્થયાત્રાણાં ફલમાપ્નોતિ માનવઃ

જ્યૈષ્ઠે માસિ સિતે પક્ષે પઞ્ચદશ્યષ્ટમીષુ ચ।
સ્નાત્વાઽપુનર્ભવજલે યઃ પશ્યેદ્ વિધિવદ્ધરિમ્।
સ સર્વં કુલમુદ્ધૃત્ય વિષ્ણુસાયુજ્યમાપ્નુયાત્

જ્યેષ્ઠ તુ સકલં માસં નિત્યં પશ્યેત્ તુ યો હરિમ્।
હરૌ વિલીનતાં યાતિ સ સર્વૈઃ સહિતઃ કુલૈઃ

એતત્ તે કથિતં પુણ્યં મણિકૂટાહ્વયં પરમ્।
વારાણસીતો હ્યધિકં સિદ્ધવિદ્યાધરાર્ચિતમ્

યઃ પઠેચ્છૃણુયાદ્વિપ્રો મણિકૂટસ્ય નિર્ણયમ્।
સ સર્વવેદસ્ય ફલં પ્રાપ્નોત્યેવ ન સંશયઃ

॥ ઇતિ શ્રીકાલિકાપુરાણે અષ્ટસપ્તતિતમોઽધ્યાયઃ