કાલિકાપુરાણમ્ · અધ્યાય 6

કાલિકાપુરાણમ્ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ યોગનિદ્રામાહાત્મ્યમ્
અથ કાલિકા પુરાણ અધ્યાય ૬
॥ દેવ્યુવાચ ॥
યદુક્તં ભવતા બ્રહ્મન્ સમસ્તં સત્યમેવ તત્ ।
મોહયિત્રીહ શઙ્કરસ્ય ન વિદ્યતે

હરે ગૃહીતદારે તુ સૃષ્ટિષા સનાતની ।
ભવિષ્યતીતિ તત્ સત્યં ભવતા પ્રતિપાદિતમ્

મયાપિ ચ મહાન્ યત્નો વિદ્યતેઽસ્ય જગત્પતેઃ ।
ત્વદ્વાક્યાદ્વિગુણો મેઽદ્ય પ્રયત્નોઽભૂત્ સુનિર્ભરઃ

અહં તથા યતિષ્યામિ યથા દારપરિગ્રહમ્ ।
હર: કરિષ્યત્યવશઃ સ્વયમેવ વિમોહિતઃ

ચાવીં મૂર્તિમહં ધૃત્વા તસ્યૈવ વશવર્તિની ।
ભવિષ્યામિ મહાભાગ યથા વિષ્ણોર્હરિપ્રિયા

યથા સોઽપિ મમૈવેહ વશવર્તી સદા ભવેત્ ।
તથા ચાહં કરિષ્યામિ યથેતરજનં હરમ્

પ્રતિસર્ગાદિ મધ્યં તમહં શમ્ભું નિરાકુલમ્ ।
સ્ત્રીરૂપેણાનુયાસ્યામિ વિશેષેણાન્યતો વિધે

ઉત્પન્ના દક્ષજાયાયાં ચારુરૂપેણ શઙ્કરમ્ ।
અહં સભાજયિષ્યામિ પ્રતિસર્ગ પિતામહ

તતસ્તુ યોગનિદ્રાં માં વિષ્ણુમાયાં જગન્મયીમ્ ।
શઙ્કત વદિષ્યન્તિ રુદ્રાણીતિ દિવૌકસઃ

ઉત્પન્નમાત્રં સતતં મોહયે પ્રાણિનં યથા ।
તથા સન્મોહયિષ્યામિ શઙ્કરં પ્રમથાધિપમ્

યથાન્યજન્તુરવનૌ વર્તતે વનિતાવશે ।
તતોઽપ્યતિ હરો વામાવશવર્તી ભવિષ્યતિ

વિભિદ્ય ભુવનાધીનાં લીનાં સ્વહૃદયાન્તરે ।
યાં વિદ્યાઞ્ચ મહાદેવો મોહાત્ પ્રતિગ્રહીષ્યતિ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ । ।
ઇતિ તસ્મૈ સમાભાષ્ય બ્રહ્મણે દ્વિજસત્તમાઃ ।
વીક્ષ્યમાણા જગત્સ્રષ્ટ્રા તત્રૈવાન્તર્દધે તતઃ

તસ્યામન્તર્હિતાયાન્તુ ધાતા લોક - પિતામહઃ ।
જગામ તત્ર ભગવાન્ સ્થિતો યત્ર મનોભવઃ

મુદિતોઽત્યર્થમભવન્મહામાયાવચઃ સ્મરન્ ।
કૃતકૃત્યં તદાત્માનં મેને ચ મુનિપુઙ્ગવાઃ

અથ દૃષ્ટ્વા મહાત્માનં વિરઞ્ચિ મદનસ્તથા ।
ગચ્છન્તં હંસયાનેન ચાભ્યુત્તસ્થૌ ત્વરાન્વિતઃ

આસનં તમથાસાદ્ય હર્ષોત્ફુલ્લવિલોચનઃ ।
વવન્દે સર્વલોકેશં મોદયુક્તં મનોભવઃ

અથાહ ભગવાન્ ધાતા પ્રીત્યા મધુરગદ્ગદમ્ ।
મદનં મોદયન્ સૂક્તં યદ્ દેવ્યા વિષ્ણુમાયયા

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
યદાહ વત્સ શર્વસ્ય મોહને ત્વં પુરા વચઃ ।
અનુમોહનકર્ત્રી યા તાં સૃજેતિ મનોભવ

તદર્થં સંસ્તુતા દેવી યોગનિદ્રા જગન્મયી ।
એકતાતેન મનસા મયા મન્દરકન્દરે

સ્વયમેવ તયા વત્સ પ્રત્યક્ષીભૂતયા મમ ।
તુષ્ટયાઙ્ગીકૃતં શમ્ભુર્મોનીયો મયેતિ વૈ

તયા ચ દક્ષભવને સ સમુત્પન્નયા હરઃ ।
મોહનીયસ્તુ ન ચિરાદિતિ સત્યં મનોભવ

॥ મદન ઉવાચ ॥
બ્રહ્મન્ કા યોગનિદ્રેતિ વિખ્યાતા યા જગન્મયી ।
કથં તસ્યા હરો વશ્યઃ કાર્યસ્તપસિ સંસ્થિતઃ

કિમ્પ્રભાવાથ સા દેવી કા વા સા કુત્ર સંસ્થિતા ।
તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ ત્વત્તો લોકપિતામહ

યસ્ય ત્યક્તસમાધેસ્તુ ન ક્ષણં દૃષ્ટિગોચરે ।
શક્નુમોઽપિ વયં સ્થાતું તં કસ્માત્ સા વિમોહયેત્

જ્વલદગ્નિપ્રકાશાક્ષં જટારાજિકરાલિતમ્ ।
શૂલિનં વીક્ષ્ય કઃ સ્થાતું બ્રહ્મન્ શક્નોતિ તત્પુરઃ

તસ્ય તાદૃક્સ્વરૂપસ્ય સમ્યઙ્મોહનવાઞ્છયા ।
મયાભ્યુપેતં તાં શ્રોતુમહમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
મનોભવસ્ય વચનં શ્રુત્વાથ ચતુરાનનઃ ।
વિવક્ષુરપિ તદ્વાક્યં શ્રુત્વાનુત્સાહકારણમ્

શર્વસ્ય મોહને બ્રહ્મા ચિન્તાવિષ્ટોઽભવન્નહિ ।
સમર્થો મોહયિતુમિતિ નિશશ્વાસ મુહુર્મુહુઃ

મારગણોં કી ઉત્પત્તિ
નિઃશ્વાસમારુતાત્તસ્ય નાનારૂપા: મહાબલાઃ ।
જાતા ગણા લોલજિહ્વા લોલાશ્ચાતિ ભયઙ્કરાઃ

તુરઙ્ગવદનાઃ કેચિત્ કેચિદ્ગજમુખાસ્તથા ।
સિંહવ્યાઘ્રમુખાશ્ચાન્યે શ્વવરાહખરાનનાઃ

ઋક્ષમાર્જારવદનાઃ શરભાસ્યાઃ શુકાનનાઃ ।
પ્લવગોમાયુ - વક્ત્રાશ્ચ સરીસૃપમુખાઃ પરે

ગોરૂપા ગોમુખાઃ કેચિત્તથા પક્ષિમુખાઃ પરે ।
મહાદીર્ઘા મહાહ્રસ્વા મહાસ્થૂલા મહાકૃશાઃ ॥૩૩।
પિંગાક્ષા વિડાલાક્ષાશ્ચ ત્ર્યક્ષૈકાક્ષા મહોદરાઃ ।
એકકર્ણાસ્ત્રિકર્ણાશ્ચ ચતુષ્કર્ણાસ્તથા પરે

સ્થૂલકર્ણા મહાકર્ણા બહુકર્ણા વિકર્ણકાઃ ।
દીર્ઘાક્ષાઃ સ્થૂલનેત્રાશ્ચ સૂક્ષ્મનેત્રા વિદૃષ્ટયઃ

ચતુષ્પાદાઃ પઞ્ચપાદાસ્ત્રિપાદૈકપદાસ્તથા ।
હ્રસ્વપાદા દીર્ઘપાદાઃ સ્થૂલપાદા મહાપદાઃ

એકહસ્તાશ્ચતુર્હસ્તા દ્વિહસ્તાસ્ત્રિશયાસ્તથા ।
વિહસ્તાશ્ચ વિરૂપાક્ષા ગોધિકાકૃતયઃ પરે

મનુષ્યાકૃતયઃ કેચિચ્છિશુમારમુખાસ્તથા ।
ક્રૌઞ્ચાકારા વકાકારા હંસસારસરૂપિણઃ ।
તથૈવ મદ્ગુકુરર- કંકકાકમુખાસ્તથા

અર્દ્ધનીલા અર્દ્ધરક્તાઃ કપિલાઃ પિઙ્ગલાસ્તથા ।
નીલાઃ શુક્લાસ્તથા પીતા હરિતાશ્ચિત્રરૂપિણઃ

અવાદયન્ત તે શઙ્ખાન્ પટહાન્ પરિવાદિનઃ ।
મૃદઙ્ગાન્ ડિડિમાંશ્ચૈવ ગોમુખાન્ પણવાંસ્તથા

સર્વે જટાભિઃ પિઙ્ગાભિસ્તુઙ્ગાભિશ્ચ કરાલિતાઃ ।
નિરન્તરાભિર્વિપ્રેન્દ્રા ગણાઃ સ્યન્દનગામિનઃ । । ૪૧ ॥
શૂલહસ્તાઃ પાશહસ્તા: ખડ્ગહસ્તાઃ ધનુર્દ્ધરાઃ ।
શક્ત્યંકુશગદાવાણ-પટ્ટિશપ્રાસપાણયઃ

નાનાયુધા મહાનાદં કુર્વન્તસ્તે મહાબલાઃ ।
મારય ચ્છેદયેત્યૂચુર્બ્રહ્મણઃ પુરતો ગતાઃ

તેષાન્તુ વદતાં યત્ર મારય છેદયેત્યુત ।
યોગનિદ્રા પ્રભાવાત્ સ વિધિર્વક્તું પ્રચક્રમે

અથ બ્રહ્માણમાભાષ્ય તાન્ દૃષ્ટ્વા મદનો ગણાન્ ।
ઉવાચ વારયન્ વક્તું ગણાનામગ્રતઃ સ્મરઃ ॥૪૫ ।
॥ મદન ઉવાચ ॥
કિં કર્મ તે કરિષ્યન્તિ કુત્ર સ્થાસ્યન્તિ વા વિધે ।
કિન્નામધેયા એતે વા તત્રૈતાન્ વિનિયોજય

નિયોજ્યૈતાન્નિજે કૃત્યે સ્થાનં દત્ત્વા નામ ચ ।
કૃત્વા પશ્ચાત્ મહામાયાપ્રભાવં કથયસ્વ મે

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અથ તદ્વાક્યમાકર્ણ્ય સર્વલોકપિતામહઃ ।
ગણાન્ સમદનાનાહ તેષાં કર્માદિકં દિશન્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
એતે ઉત્પન્નમાત્રા હિ મારયેત્યવદંસ્તરામ્ ।
મુહુર્મુહુરતોઽમીષાં નામ મારેતિ જાયતામ્

મારાત્મકત્વાદપ્યેતે મારાઃ સન્તુ ચ નામતઃ ।
સદા વિઘ્નં કરિષ્યન્તિ જન્તૂનાઞ્ચ વિનાર્ચનમ્

તવાનુગમનં કર્મ મુખ્યમેષાં મનોભવ ।
યત્ર યત્ર ભવાન્ યાતા સ્વકર્માર્થં યદા યદા ।
ગન્તારસ્તત્ર તત્રૈતે સાહાય્યાય તદા તદા

ચિત્તોદ્ભ્રાન્તિં કરિષ્યન્તિ ત્વદસ્ત્રવશવર્તિનામ્ ।
જ્ઞાનિનાં જ્ઞાનમાર્ગઞ્ચ વિઘ્નયિષ્યન્તિ સર્વદા

યથા સાંસારિકં કર્મ સર્વે કુર્વન્તિ જન્તવઃ ।
તથા ચૈતે કરિષ્યન્તિ સવિઘ્નમપિ સર્વતઃ

ઇમે સ્થાસ્યન્તિ સર્વત્ર વેગિનઃ કામરૂપિણઃ ।
ત્વમેવૈષાં ગણાધ્યક્ષઃ પઞ્ચયજ્ઞાંશભોગિનઃ ।
નિત્યક્રિયાવતાં તોય-ભોગિનો વૈ ભવન્ત્વિતિ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા તુ તે સર્વે મદનં સવિધિં તતઃ ।
પરિવાર્ય યથાકામં તસ્થુઃ શ્રુત્વા નિજાં ગતિમ્

તેષાં વર્ણયિતું શક્યો ભુવિ કિં મુનિસત્તમાઃ ।
માહાત્મ્યઞ્ચ પ્રભાવઞ્ચ તે તપઃ શાલિનો યતઃ

નૈષાં જાયા ન તનયા નિઃસમીહાઃ સદૈવ હિ ।
ન્યાસિનોઽપિ મહાત્માનઃ સર્વે ત ઊર્દ્ધરતસઃ

તતો બ્રહ્મા પ્રસન્નઃ સ માહાત્મ્યં મદનાય ચ ।
ગદિતું યોગનિદ્રાયાઃ સમ્યક્ સમુપચક્રમે

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
અવ્યક્તવ્યક્તરૂપેણ રજઃ સત્ત્વતમોગુણૈઃ ।
વિભજ્ય યાર્થં કુરુતે વિષ્ણુમાયેતિ સોચ્યતે

યા નિમ્નાન્તસ્થલામ્ભસ્થા જગદણ્ડકપાલતઃ ।
વિભજ્ય પુરુષં યાતિ યોગનિદ્રેતિ સોચ્યતે

મન્ત્રાન્તર્ભાવનપરા પરમાનન્દરૂપિણી ।
યોગિનાં સત્ત્વવિદ્યાન્તઃ સા નિગદ્યા જગન્મયી

ગર્ભાન્તર્જ્ઞાનસમ્પન્નં પ્રેરિતં સૂતિમારુતૈઃ ।
ઉત્પન્નં જ્ઞાનરહિતં કુરુતે યા નિરન્તરમ્

પૂર્વાતિપૂર્વં સન્ધાતું સંસ્કારેણ નિયોજ્ય ચ ।
આહારાદૌ તતો મોહં મમત્વં જ્ઞાનસંશયમ્

ક્રોધોપરોધલોભેષુ ક્ષિપ્ત્વા ક્ષિપ્ત્વા પુનઃ પુનઃ ।
પશ્ચાત્ કામે નિયોજ્યાશુ ચિન્તાયુક્તમહર્નિશમ્

આમોદયુક્તં વ્યસનાસક્તં જન્તું કરોતિ યા ।
મહામાયેતિ સા પ્રોક્તા તેન સા જગદીશ્વરી

અહઙ્કારાદિ સંસક્તા સૃષ્ટિપ્રભવભાવિની ।
ઉત્પત્તિરિતિલોકૈઃ સા કથ્યતેઽનન્તરૂપિણી

ઉત્પન્નમઙ્કુરં બીજાદ્ યથાપો મેઘસમ્ભવાઃ ।
પ્રરોહયતિ સા જન્તૂંસ્તથોત્પન્નાન્ પ્રરોહયેત્

સા શક્તિ: સૃષ્ટિરૂપા ચ સર્વેષાં ખ્યાતિરીશ્વરી ।
ક્ષમા ક્ષમાવતાં નિત્યં કરુણા સા દયાવતામ્

નિત્યા સા નિત્યરૂપેણ જગદ્ગર્ભે પ્રકાશતે ।
જ્યોતિઃ સ્વરૂપેણ પરા વ્યક્તાવ્યક્તપ્રકાશિની

સા યોગિનાં મુક્તિહેતુર્વિદ્યારૂપેણ વૈષ્ણવી ।
સાંસારિકાણાં સંસારબન્ધહેતુ વિપર્યયા

લક્ષ્મીરૂપેણ કૃષ્ણસ્ય દ્વિતીયા સુમનોહરા ।
ત્રયીરૂપેણ કણ્ઠસ્થા સદા મમ મનોભવ

સર્વત્રસ્થા સર્વગા દિવ્યમૂર્તિ ર્નિત્યા દેવી સર્વરૂપા પરાખ્યા ।
કૃષ્ણાદીનાં સર્વદા મોહયિત્રી સા સ્ત્રીરૂપૈઃ સર્વજન્તો: સમન્તાત્

॥ શ્રીકાલિકાપુરાણે યોગનિદ્રામાહાત્મ્યં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ

કાલિકા પુરાણ હિન્દી અનુવાદ પઢને કે લિએ દેખેં-[હ્ત્ત્પ્સ્:॥પ્ત્વૈસ્હ્નવિ.બ્લોગ્સ્પોત્.ચોમ્।2023।02।કલિક-પુરન્-અધ્યય્-6.હ્ત્મ્લ્ દ્પ્ કર્મકન્દ્]