કાલિકાપુરાણમ્ · અધ્યાય 51

॥ઔર્વ્વ ઉવાચ॥
અથ કાલક્રમેણૈવ પ્રવૃદ્ધાસ્તે મહાબલાઃ।
શસ્ત્રાસ્ત્રજ્ઞાનકુશલાઃ શાસ્ત્રાર્થપરિનિષ્ઠિતાઃ

સમ્પ્રાપ્તયૌવના દીપ્તા દુર્ધર્ષાઃ પરિપન્થિભિઃ।
ધમાર્થજ્ઞાનકુશલા બ્રહ્મણ્યાઃ સત્યવાદિનઃ

સદા સહચરૌ તત્ર પ્રીત્યા વેતાલભૈરવૌ।
અલર્કૌ દમનશ્ચૈવ તથોપરિચરસ્ત્રયઃ।
સદા સહચરા નિત્યં ભ્રાતરશ્ચાન્દ્રશેખરાઃ

ત્રિષ્વાત્મજેષુ નૃપતેઃ સદોપરિચરાદિષુ।
મમત્વમધિકં નિત્યં પ્રીતિસ્નેહૌ તથાધિકૌ

વેતાલે ભૈરવે ચાપિ ચન્દ્રસેખરભૂભૃતઃ।
નાસ્ત્યેવ તાદૃશી પ્રીતિર્યાદૃશી તેષુ જાયતે

ન તૌ દૃષ્ટ્વા સ નૃપતિઃ કદાચિચ્ચન્દ્રશેખરઃ।
અત્યાહ્લાદયતેઽજસ્રં પુત્રબુદ્ધ્યેષ્યતેઽથવા

તૌ વીરૌ ધર્મકુશલૌ મહાબલપરાક્રમૌ।
ત્રૈલોક્યવિજયે દક્ષૌ શસ્ત્રાસ્ત્રગ્રામપારગૌ

તાભ્યાં બિભેતિ ચ નૃપઃ કદા કિંવા કરિષ્યતઃ।
વેતાલભૈરવાવેતૌ માં સુતાન્ રાજ્યમેવ વા

ઇતિ ચિન્તાપરો રાજા નિત્યમેવ નિરીક્ષતે।
પ્રણતાવપિ તત્પુત્રૌ સમ્યગ્ વેતાલભૈરવૌ

અથોપરિચરં રાજા યૌવરાજ્યેઽભ્યષેચયત્।
જ્યાયાંસમૌરસં પુત્રં સર્વરાજગુણૈર્યુતમ્

યઃ પશ્ચાત્ સર્વભૂપાલાન્ યોજયિષ્યતિ નીતિભિઃ।
રાજોપરિચરો નામ સર્વશાસ્ત્રાર્થપારગઃ

દમનાય દદૌ દાયં તથાલર્કાય ભૂમિભૃત્।
પ્રભૂતધનરત્નાનિ તથાસનરથાન્ બહૂન્

તાવન્તિ ન દદૌ તાભ્યાં દાયવિત્તાનિ ભાગશઃ।
વેતાલભૈરવાભ્યાં તુ તતસ્તૌ મન્યુરાવિશત્

મન્યુનાભિપરીતૌ તૌ વિચરન્તાવિતસ્તતઃ।
ન ભોગમીપ્સતાં વીરૌ તપસે ચ કૃતોદ્યમૌ।
અનૂઢભાર્યૌ સતતં નિર્જને વસતઃ સદા

તથાભૂતૌ તદા પુત્રૌ દેવૌ વેતાલભૈરવૌ।
બુબુધે ચિન્તયાક્રાન્તા દેવી તારાવતી તદા

રાજોપરિચરાદ્ ભીતા પત્યુશ્ચ ચન્દ્રશેખરાત્।
નોવાચ કિઞ્ચિત સુદતીચ્છન્નં તૌ બોધયત્યપિ

એતસ્મિન્નન્તરે વિદ્વાન્ કપોતો મુનિસત્તમઃ।
ચિત્રાઙ્ગદાસઙ્ગભોગી સન્તુષ્ટઃ સુરતોત્સવૈઃ

ચિત્રાઙ્ગદાં પરિત્યજ્ય સપુત્રાં સહચારિણીમ્।
ઇયેષ ગન્તું સ પ્રોચે તદા ચિત્રાઙ્ગદાં વચઃ

॥મુનિરુવાચ॥
ચિત્રાઙ્ગદે તપસ્તપ્તું ગમિષ્યામિ તપોવનમ્।
કિં તે પ્રિયં કરોમીહ તં મે વદ મનોહરે

॥ચિત્રાઙ્ગદોવાચ॥
તમ્બુરુશ્ચ સુવર્ચાશ્ચ તનયૌ તવ સુવ્રત।
એતયોસ્ત્વં મુનિશ્રેષ્ઠ પ્રિયં કુરુ યથોચિતમ્

માં ચાપિ ભગિનીગેહે સંસ્થાપ્ય દ્વિજસત્તમ્।
તદા તપોવનં ગચ્છ યદિ તે રોચતેઽનઘ

ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્યાઃ કપોતો મુનિસત્તમઃ।
હિરણ્યાર્થં સમાલોચ્ય કુબેરસદનં યયૌ

પ્રાર્થયિત્વા કુબેરં તુ સુવર્ણાનાં શતાનિ ષટ્।
નિષ્કાણાં તુ સહસ્રાણિ સ લેભે મુનિસત્તમઃ

શતં ભારાંશ્ચ રત્નાનામાનીય વ સવીવધૈઃ।
પુત્રાભ્યાં પ્રદદૌ વિપ્રો ભાર્યાયૈ ચ વિશેષતઃ

તતસ્તાં સહપુત્રાભ્યાં તૈર્ધનૈરપિ ભૂરિભિઃ।
ચિત્રાઙ્ગદામતેનાથ પુત્રયોરપિ સમ્મતે

સુવર્ચસં તુમ્બુરું ચ તથા ચિત્રાઙ્ગદામપિ।
આમન્ત્ર્ય મુનિશાર્દૂલઃ કરવીરપુરં યયૌ

તત્ર ગત્વા સ કપોતો રાજાનં ચન્દ્રશેખરમ્।
રાજોપરિચરં ચૈવ વાક્યમેતદુવાચ હ

ઇયં કકુત્સ્થજા ભૂપ તવૈવ વિદિતા પુરા।
સદ્યોજાતૌ તથૈવાસ્યામેતૌ મે તનયૌ શુચી

એભિર્વિત્તૈઃ સમં પુત્રૌ મમ ત્વં પ્રતિપાલય।
રાજોપરિચરશ્ચાપિ પાલયત્વિહ મે સુતૌ

અપુત્રસ્ય નૃપઃ પુત્રો નિર્ધનસ્ય ધનં નૃપઃ।
અમાતુર્જનની રાજા હ્યતાતસ્ય પિતા નૃપઃ

અનાથસ્ય નૃપો નાથો હ્યભર્તુઃ પાર્થિવઃ પતિઃ।
અભૃત્યસ્ય નૃપો ભૃત્યો નૃપ એવ નૃણાં સખા।
સર્વદેવમયો રાજા તસ્માત્ ત્વામર્થયે નૃપઃ

॥ઔર્વ્વ ઉવાચ॥
તતઃ સ રાજા તં પ્રાહ મુનિમેવં દ્વિજોત્તમમ્।
કરિષ્યે ત્વદ્વચશ્ચાહં રાજોપરિચરશ્ચ સઃ

અથ ચિત્રાઙ્ગદા રાજા જગ્રાહ મિનિસમ્મતે।
સુતૌ ચ તસ્ય સધનૌ જ્યાયસે સૂનવે દદૌ

સ ચોપરિચરઃ પ્રાદાદ્રાજ્યમર્ધં સુવર્ચસે।
તથૈવ સચિવાધ્યક્ષમકરોત્તુમ્બુરું તદા

કપોત શ્ચાપિ સુપ્રીતઃ પુત્રાર્ધ સમવેક્ષ્ય ચ।
જગામામન્ત્ર્ય નૃપતિં તપસે ચ તપોવનમ્

પથિ ગચ્છન્ સ કપોતઃ શમ્ભુપુત્રૌ મનોહરૌ।
એકાકિનૌ ચરન્તૌ તુ સૂર્યાચન્દ્રમસાવિબ

તયોર્દદૃદર્શ ચ તદા વદને વાનરાકૃતી।
સ્મૃત્વા પૂર્વકથાં દૃષ્ટ્વા તાવપૃચ્છત્ તપોધનઃ

કૌ યુવાં દેવગર્ભાભૌ ચરન્તૌ વિજને પથિ।
એકાકિનૌ નરશ્રેષ્ઠૌ તન્મે વદતમીરિતમ્

અથ તૌ પ્રણિપત્યૈનં સમ્ભાષ્ય ચ સમઞ્જસમ્।
કપોતાખ્યં મુનિશ્રેષ્ઠમૂચતુઃ શઙ્કરાત્મજૌ

ચન્દ્રશેખરપુત્રૌ નૌ તારાવત્યાં સમુદ્ગતૌ।
વિદ્ધિ ત્વં મુનિશાર્દૂલ પ્રણમાવઃ પદં તવ

અવજ્ઞાં વીક્ષ્ય નૃપતેરાવયોઃ સતતં મુને।
એકાકિનૌ નિર્જનેષુ ભ્રભાવો મન્યુના સદા

કિમર્થમાત્મજૌ પુત્રૌ પ્રણતૌ સતતં નૃપઃ।
અવજ્ઞાય મહાભાગ દાયમાત્રં ન દિત્સતિ

તસ્માદાવાં તપસ્તપ્તુમિચ્છાવો દ્વિજસત્તમ।
ઉપદેશપ્રદાનેન ચાનુગૃહ્ણાતિ ચેદ્ભવાન્

તતસ્તયોર્વચઃ શ્રુત્વા પ્રહસ્ય મુનિસત્તમઃ।
ભૂતભવ્યભવજ્જ્ઞાનસ્તાવિદં મુનિરબ્રવીત્

॥મુનિરુવાચ॥
ન યુવાં તનયૌ તસ્ય ચન્દ્રશેખરભૂપતેઃ।
તારાવત્યાં સમુત્પન્નૌ ભવન્તૌ શઙ્કરાત્મજૌ

સદ્યૌ જાતૌ મહાવીર્યૌ વેતાલત્વે ચ સમ્મતૌ ।
ભૃઙ્ગિમહાકાલસંજ્ઞૌ શાપાદ્ ધરણિમાગતૌ

યુવયોરત્ર તેનૈવ ન દાયં દિત્સતિ પ્રિયમ્।
ગચ્છતં શરણં તાતં શઙ્કરં વૃષભધ્વજમ્

સ એવ યુવયોઃ સર્વં કારિષ્યતિ મહેશ્વરઃ।
કિં વાત્યુગ્રેણ તપસા ચિરકાલફલેન વૈ

ઇત્યુક્ત્વા મુનિશાર્દૂલઃ કપોતઃ પરમાત્મધૃક્।
ભૂતભવ્યભવજજ્ઞાનન્તાભ્યાં સર્વમથોચિવાન્

યથા ભૃઙ્ગિમહાકાલૌ શપ્તાવવનિમાગતૌ।
યથા હરશ્ચ ગૌરી ચ પૃથિવીમાગતૌ નૃપઃ

તારાવતી યથા શપ્તા તેનૈવ મુનિના પુરા।?
યતા તૌ ચ સમુત્પન્નૌ તારાવત્યુદરે પુરા

યથા વા નારદેનૈવ સંશયચ્છેદનં નૃપે।
તત્સર્વં કથયામાસ પુત્રાભ્યાં ગિરિશસ્ય તુ

તચ્છ્રુત્વા તૌ મહાત્માનૌ તદા વેતાલભૈરવૌ।
મુદા પરમયા યુક્તૌ બભૂવતુરનિન્દિતૌ

મોદપૂર્ણૌ તદા ભૂત્વા સિક્ત્વાવિવ સુધારસૈઃ।
પુનઃ પપ્રચ્છ કપોતં વેતાલો ભૈરવોઽપિ ચ

પિતાવયોર્મહાદેવસ્ત્વયા સત્યમિતીરિતમ્।
સોઽર્ચનીયો યથાવાભ્યાં સિદ્ધયે મુનિસત્તમ

આવાભ્યાં ચ યથારાધ્યો યત્ર વારાધિતો હરઃ।
પ્રસાદમેષ્યત્યચિરાત્ તન્નો વદ મહામતે

ધન્યાવનુગૃહીતૌ નૌ યત્ ત્વયા મુનિસત્તમ।
વિજ્ઞાપિતમિદં સર્વં હૃચ્છલ્યં ચોદ્‌ધૃતં ચ નૌ

પુનરાવાં દયસ્વ ત્વં કૃપામય મુનીશ્વર।
પ્રાપ્સ્યાવો ન ચિરાદ્ ભર્ગં યથા વદ તથૈવ નૌ

॥મનિરુવાચ॥
શૃણુ ત્વં કથયામ્યદ્ય યત્ર ચારાધિતો હરઃ।
નચિરાદેવ ભવતોરાયાસ્યતિ સમક્ષતામ્

નિત્યં યત્ર મહાદેવો વસન્ ભવતિ તુષ્ટયે।
યુવાં તત્ સમ્પ્રવંક્ષ્યામિ સ્થાનં ગુહ્યં પ્રકાશિતમ્

વારાણસી નામ પુરી ગઙ્ગાતીરે મનોહરે।
વરણાયાસ્તથા ચાસેર્મધ્યે ચાપાકૃતિઃ સદા

સ્વયં વૃષધ્વજસ્તત્ર નિત્યં વસતિ યોગિનામ્।
સદા પ્રીતિકરો યોગી સ્વયં ચાપ્યાત્મચિન્તકઃ

વિયત્સ્થા સા પુરી નિત્યં ભર્ગયોગબલાદ્ ધૃતા।
દિવ્યજ્ઞાનં દદાત્યેષા તત્ર યો મ્રિયતે નરઃ

તસ્મૈ સ્વયં મહાદેવઃ સંસારગ્રન્થિમુક્તયે।
સ ભૂત્વા પરમો યોગી મૃતસ્તત્ર ભવાન્તરે

સુલભેનૈવ નિર્વાણમાપ્નોતિ હરસમ્મતઃ।
યોગયુક્તો મહાદેવઃ પાર્વત્યા સહિતઃ સદા

દેવગન્ધર્વયક્ષાણાં માનુષાણાં ચ નિત્યશઃ।
જ્ઞેયો હરઃ પ્રકાશશ્ચ ક્ષેત્રં તચ્ચ પ્રકાશિતમ્

ન તત્ર કામદો દેવો નચિરાચ્ચ પ્રસીદિતિ।
આરાધિતશ્ચિરં પ્રીત્યા નિર્વાણાય પ્રસીદતિ

ગૌર્યા વિવજિતા સા તુ પુરી તત્ર ન ગચ્છતિ।
યોગસ્થાનં મહાક્ષેત્રં કદાચિદપિ શાઙ્કરી

આસન્નં યુવયોઃ ક્ષેત્રમિદં વારાણસી તુ યત્।
કથિતં નાતિદૂરે ચ વર્તતે નરસત્તમૌ

અપરં તુ પ્રવક્ષ્યામિ ગુહ્યં પીઠં સદાર્ચિતમ્।
હરગૌરીસમાયુક્તં પરં ધર્માર્થકામદમ્

તપસા ચાતિ તીવ્રોણ ચિરાદ્ ભવતિ મોક્ષદમ્।
નચિરાત્ કામદં પુણ્યં ક્ષેત્રં પીઠં નિગદ્યતે

ચિરાત્ તુ કામદો દેવો ન ચિરાદ્ યત્ર જ્ઞાનદઃ।
તત્ક્ષેત્રમિતિ લોકેષુ ગદ્યતે પૂર્વવન્દિભિઃ

કામરૂપં મહાપીઠં ગુહ્યાદ્ ગુહ્યતમં પરમ્।
સદા સન્નિહિતસ્તત્ર પાર્વત્યા સહ શઙ્કરઃ

ન ચિરાત્ પૂજિતો દેવસ્તસ્મિન્ પીઠે પ્રસીદતિ।
પાર્વતી ચાનુગૃહ્ણાતિ ભર્ગભક્તં તુ તત્ર વૈ

દદાતિ નચિરાત્ કામં ભક્તાય પરમેશ્વરઃ।
તત્ તુ પીઠં પ્રવક્ષ્યામિ શૃણુત સામ્પ્રતં યુવામ્

કરતોયા નદીપૂર્વં યાવદ્ દિક્કરવાસિનીમ્।
ત્રિંશદ્યોજનવિસ્તીર્ણં યોજનૈકશતાયતમ્

ત્રિકોણં કૃષ્ણવર્ણં ચ પ્રભૂતાચલપૂરિતમ્।
નદીશતસમાયુક્તં કામરૂપં પ્રકીર્તિતમ્

શમ્ભુનેત્રાગ્નિનિર્દગ્ધઃ કામઃ શમ્ભોરનુગ્રહાત્।
તત્ર રૂપં યતઃ પ્રાપ કામરૂપં તતોઽભવત્

તસ્ય પીઠસ્ય વાયવ્યાં નૈરૃત્યાં મધ્યભાગતઃ।
ઐશાન્યાં ચ તથાગ્નેય્યાં મધ્યે પાર્શ્વે ચ શઙ્કરઃ

સ્વમાશ્રમપદં કૃત્વા ષટ્સુ સ્થાનેષુ શોભનમ્।
નિત્યં વસતિ તત્રાપિ પાર્વત્યા સહ નર્મભિઃ

મધ્યે દેવીગૃહં તત્ર તદધીનં તુ શઙ્કરઃ।
નીલાખ્યે પર્વતશ્રેષ્ઠે પાર્વતી તત્ર તિષ્ઠતિ

ઐશાન્યાં નાટકે શૈલે શઙ્કરસ્ય મહાશ્રમઃ।
નિત્યં વસતિ તત્રેશસ્તદધીના ચ પાર્વતી

અપરે ચાશ્રમાઃ સન્તિ હરગૌર્યોઃ સદાતનાઃ ।
નૈતયો સદૃશઃ કોઽપિ વિદ્યતે શઙ્કરાશ્રમઃ

યત્રારાધ્યો મહાદેવો ભવદ્ભયાં નરસત્તમૌ।
તત્સ્થાનં મનસાદાય પ્રસાદય વૃષધ્વજમ્

વેતાલભૈરવાવૂચતુઃ॥
કામરૂપં ગમિષ્યાવૌ રહસ્યં નાટકાચલમ્।
ગૌરીહરૌ સ્થિતૌ યત્ર નિત્યં સન્નિહિતૌ મુને

આરાધનીયો ભૂતેશો હ્યવશ્યમિહ ચાવયોઃ।
યથૈવારાધયિષ્યાવસ્તથાચક્ષ્વ દ્વિજોત્તમ

યેન મન્ત્રેણ વા દેવો નચિરાત્ તુ પ્રસીદતિ।
તત્ ત્વં વદ મહાભાગાનુગ્રહોઽસ્ત્યાવયોર્યદિ

॥ઋષિરુવાચ॥
નાટકં પર્વતશ્રેષ્ઠં ગચ્છતં નરસત્તમૌ।
તત્ર નિત્યં મહાદેવી રમતેઽપર્ણયા સહ

સન્ધ્યાચલે તત્ર મુનિરારાધયતિ શઙ્કરમ્।
વશિષ્ઠો બ્રહ્મણઃ પુત્રસ્તં યુવામનુગચ્છતમ્

સ ચ મન્ત્રં સતન્ત્રં ચ હરારાધનકર્મણિ।
જ્ઞાપયિષ્યતિ વાં પૃષ્ટઃ કિલ વેતાલભૈરવૌ

તપસે ગન્તુમિચ્છામિ નેદાનીં કાલયાપના।
યુજ્યતે મમ તસ્માન્માં ત્યજતં વીરસત્તમૌ

એવમુક્ત્વા મુનિશ્રેષ્ઠઃ કપોતઃ પ્રયયૌ વનમ્।
તૌ તં મુનિં નમસ્કૃત્ય જગ્મતુર્ભવનં નિજમ્

અથ તૌ સમયં કૃત્વા દીક્ષિતૌ તપસે તદા।
પિતરાવપ્યનુજ્ઞાપ્ય ભ્રાતૃનન્યાંશ્ચ બાન્ધવાન્।
પ્રસ્થાનં કામરૂપાય ચક્રતુસ્તૌ મહામતી

તૌ ગચ્છન્તૌ પરિજ્ઞાય શઙ્કરોઽપિ સહોમયા।
દેવાન્ સર્વાનુવાચેદં સાન્ત્વયન્નિવ સેન્દ્રકાન્

॥ઈશ્વર ઉવાચ॥
પુત્રૌ મે તપસે યાતઃ સામ્પ્રતં સુરસત્તમાઃ।
મમારાધનચિત્તૌ તુ તૌ દયધ્વં સુરેશ્વરાઃ

સંસ્કૃત્ય તપસા ચૈતૌ પુત્રૌ વેતાલભૈરવૌ।
ગાણપત્યે નિયોક્ષ્યામિ તૌ સંસ્કુર્વન્તુ નિર્જરાઃ

અનેનૈવ શરીરેણ તૌ ગણેશત્વમાપ્સ્યતઃ।
તપસા તુ તયોઃ કાયૌ ભાવં ત્યત્ક્વા તુ માનુષમ્

યથાપ્નુતઃ સૌરભાવં વિધાસ્યામિ હ્યહં તથા।
ઇત્યુક્ત્વા વામદેવોઽપિ પાર્વત્યા સહ પુત્રકૌ।
ગચ્છન્તૌ વિયતા સ્નેહાત્ પશ્ચાદનુયયૌ શિવઃ

શક્રાદ્યાસ્ત્રિદશાઃ સર્વે દિક્પાલાશ્ચ તથાપરે

સર્વે હરં ચાનુજગ્મુરનુગચ્છન્તમાત્મજૌ।
અથ તૌ તુ નદીં પ્રાપ્ય કૃષ્ણાજિનધરૌ તદા

આદાય તાપસં ભાવં ગઙ્ગાતુલ્યાં દૃષદ્વતીમ્।
તપસ્વિનૌ તુ દેવેન ત્ર્યમ્બકેણાથ પાલિતૌ

દેવૈઃ સહ તદાયાતૌ કામરૂપાહ્વયાશ્રમમ્।
આસાદ્ય કામરૂપં તુ કરતોયાનદીજલે

ઉપસ્પૃશ્ય તતસ્તૌ તુ નન્દિકુણ્ડં નૃપોત્તમ।
તત્ર સ્નાત્વાપ્યુપસ્પૃશ્ય નદીં ગત્વા જટોદ્ભવામ્

ઉપસ્પૃશ્ય ચ તૌ નન્દિનં તપસા ધૃતમ્।
પ્રણમ્ય જલ્પિશં દેવં જગ્મતુર્ન્નાટકાચલમ્

નાટકાચલમાસાદ્ય પ્રણમ્ય વૃષભધ્વજમ્।
આરાધનોપદેશાય કપોતકવચઃસ્મરૌ

જગ્મતુર્દક્ષિણાં કાષ્ઠાં યત્ર સન્ધ્યાચલઃ સ્થિતઃ।
કાન્તા નામ નદી તત્ર વશિષ્ઠેનાવતારિતા

તસ્યાસ્તીરે મહાશૈલઃ સ્નિગ્ધચ્છાયલતાતરુઃ।
સન્ધ્યાં વશિષ્ઠઃ કૃતવાંસ્તત્ર યસ્માદ્ વિધેઃ સુતઃ

અતઃ સન્ધ્યાચલં નામ તસ્ય ગાયન્તિ દેવતાઃ।
તત્રાસાદ્ય વશિષ્ઠં તુ સાક્ષાદિવ હુતાશનમ્

આરાધયન્તં ગિરિશં ધ્યાનસંયુક્તમાનસમ્।
તપઃશ્રિયા દીપ્યમાનં દ્વિતીયમિવ ભાસ્કરમ્

પ્રણમ્ય પુરતસ્તસ્ય તદા વેતાલભૈરવૌ।
પ્રાઞ્જલી તસ્થતુર્ભૂપ વિનયાનતકન્ધરૌ

ઇદં ચાપ્યૂચતુસ્તૌ તુ પ્રણમન્તૌ વિધેઃ સુતમ્।
તારાવત્યાં સમુત્પન્નૌ ચન્દ્રશેખરભૂભૃતઃ

ક્ષેત્રે ભર્ગસ્ય તનયાવાવાં જાનીહિ માનુષૌ।
આરાધયિતુમિચ્છાવો હરં કાર્યસ્ય સિદ્ધયે

વાઞ્છિતસ્ય યદિ ત્વં નાવનુગૃહ્ણાસિ સુવ્રત।
તયોસ્તદ્ વચનં શ્રુત્વા વશિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ

ઉવાચેતિ યુવાં જ્ઞાતૌ મયા સત્યં હરાત્મજૌ।
હરસ્યારાધનં કાર્યં યુવયોર્નરસત્તમૌ

તત્રાસ્તિ મમ કૃત્યં કિં તદ્‌ભાષતમનિન્દિતૌ ।
વૃષધ્વજારાધનાય યુવયોસ્તુ પ્રયોજનમ્।
વિદ્યતે તન્નિમિત્તં યત્ તત્ સિદ્ધમિતિ ચિન્ત્યતામ્

॥વેતાલભૈરવાવૂચતુઃ॥
યેન મન્ત્રેણ નચિરાત્ સમ્યગારાધિતો હરઃ।
પ્રસાદમેષ્યત્યવનૌ તન્નો વદ મહામુને

યથા ચારાધયિષ્યાવસ્તન્ત્રં યદ્ યાદૃશઃ ક્રમઃ।
તત્સર્વં મુનિશાર્દૂલ વક્તુમર્હસિ ચોત્તરમ્

યથા ત્વદુપદેશેન પ્રાપ્સ્યાવો નચિરાદ્ હરમ્।
વાચાં મુનિશ્રેષ્ઠ હ્યનુશાધિ નતૌ ત્વયિ

॥વસિષ્ઠ ઉવાચ॥
પ્રસન્ન એવ ભવતોર્વૃષકેતુઃ સહોમયા।
નચિરાત્ સ્વયમેવાત્ર પ્રસાદં ચ સમેષ્યતિ

સર્વૈર્દેવગણૈઃ સાર્ધં સભાર્યો વૃષભધ્વજઃ।
આકાશમાર્ગેણાયાતઃ પાલયન્ સ્વસુતૌ ગૃહાત્

કિન્તુ માનુષદેહૌ વામધિવાસ્ય તપોવ્રતૈઃ।
સ્વયન્નેષ્યતિ કૈલાસં ગાણપત્યે નિયોજ્ય વામ્

અહં ચાપ્યુપદેક્ષ્યામિ યથા ભર્ગં યુવાં દ્રુતમ્।
પ્રાપ્સ્યથઃ પાર્વતીપુત્રવેકાગ્રં શૃણુતં તુ તત્

ચિરાત્ પ્રસીદતિ ધ્યાનાન્નચિરાદ્ ધ્યાનપૂજનાત્।
તસ્માદ્ ધ્યાનં પૂજનં ચ કથયામ્યદ્ય તત્ત્વતઃ

તેજોમયઃ સદા શુદ્ધો જ્ઞાનામૃતવિવર્ધિતઃ ।
જગન્મયશ્ચિદાનન્દઃ શૌરિબ્રહ્મસ્વરૂપધૃક્

મહાદેવો મહામૂર્તિર્મહાયોગયુતઃ સદા।
જગન્તિ તસ્ય રૂપાણિ તાનિ કો ગદિતુ ક્ષમઃ

કિન્તુ યૈરિહ રૂપૈસ્તુ વિહરત્યેષ શઙ્કરઃ।
તેષાં યન્મે જ્ઞાનગમ્યં તત્રેષ્ટં નિગદામિ વામ્

પ્રથમં શૃણુતં મન્ત્રં તતોઽનુધ્યાનગોચરમ્।
તતઃ ક્રમં તુ પૂજાયાઃ ક્રમાદ્ વૃત્તં નરર્ષભૌ

સમસ્તાનાં સ્વરાણાં તુ દીર્ઘાઃ શેષાઃ સબિન્દુકાઃ।
ઋલૃશૂન્યાઃ સાર્ધચન્દ્રા ઉપાન્તેનાભિસંહિતાઃ

એભિઃ પઞ્ચાક્ષરૈર્મન્ત્રં પઞ્ચવક્ત્રસ્ય કીર્તિતમ્।
ક્રમાત્ સમ્મદસન્દોહ નાદગૌરવસંજ્ઞકાઃ

પ્રાસાદસ્તુ ભવેચ્છેષઃ પઞ્ચમન્ત્રાઃ પ્રકીર્તિતાઃ।
એકૈકેન તથૈકેકં વક્ત્ત્રં દેવં પ્રપૂજયેત્

એકં સમુદિતં કૃત્વા પઞ્ચભિર્વા પ્રપૂજયેત્।
પ્રસાદેનાથ વા પઞ્ચવક્ત્રં દેવં પ્રપૂજયેત્

સમ્મદાદિષુ મન્ત્રેષુ પ્રાસાદસ્તુ પ્રશસ્યતે।
શમ્ભોઃ પ્રસાદનેનૈષ યસ્માદ્ વૃત્તસ્તુ મન્ત્રકઃ

તેન પ્રાસાદસંજ્ઞોઽયં કથ્યતે મુનિસત્તમૈઃ ।
તસ્માત્ સર્વેષુ મન્ત્રેષુ પ્રાસાદઃ પ્રીતિદઃ પરઃ

આમોદકારકઃ શમ્ભોર્મન્ત્રઃ સમ્મદ ઉચ્યતે।
મનઃપ્રપૂરણાચ્ચાપિ સન્દોહઃ પરિકીર્તિતઃ

આકર્ષકો ભવેન્નાદો ગુરુત્વાદ્ ગૌરવાહ્વયઃ।
એતદ્‌વ્યસ્તં સમસ્તં ચ મન્ત્રં શમ્ભોઃ પ્રકીર્તિતમ્

પઞ્ચાક્ષરં તુ યન્મન્ત્રં પઞ્ચવક્ત્રસ્ય કીર્તિતમ્।
યુવાં તેનૈવ મન્ત્રેણ આરાધયતમીશ્વરમ્

ધ્યાનં વક્ષ્યામિ શૃણુતં સમ્યગ્ વેતાલભૈરવૌ।
પઞ્ચવક્ત્રં મહાકાયં જટાજૂટવિભૂષિતમ્

ચારુચન્દ્રકલાયુક્તં મૂર્ધ્નિ બાલૌઘભૂષિતમ્ ।
બાહુભિર્દશભિર્યુક્તં વ્યાઘ્રચર્મામરામ્બરમ્

કાલકૂટધરં કણ્ઠે નાગહારોપશોભિતમ્।
કિરીટબન્ધનં બાહુભૂષણં ચ ભુજઙ્ગમાન્

બિભ્રતં સર્વગાત્રેષુ જ્યોત્સ્નાર્પિતસુરોચિષમ્।
ભૂતિસંલિપ્તસર્વાઙ્ગમેકૈકત્ર ત્રિભિસ્ત્રિભિઃ

નેત્રૈસ્તુ પઞ્ચદશભિર્જ્યોર્તિષ્મદ્‌ભિર્વિરાજિતમ્।
વૃષભોપરિ સંસ્થં તુ ગજકૃત્તિપરિચ્છદમ્

સદ્યોજાતં વામદેવમઘોરં ચ તતઃ પરમ્।
તત્પુરુષં તથેશાનં પઞ્ચવક્ત્રં પ્રકીર્તિતમ્

સદ્યોજાતં ભવેચ્છુક્લં શુદ્ધસ્ફટિકસંનિભમ્।
પીતવર્ણં તથા સૌમ્યં વામદેવં મનોહરમ્

નીલવર્ણમઘોરં તુ દંષ્ટ્વા ભીતિવિવર્ધનમ્।
રક્તં તત્પુરુષં દેવં દિવ્યમૂર્તિં મનોહરમ્

શ્યામલં ચ તથેશાનં સર્વદૈવ શિવાત્મકમ્।
ચિન્તયેત્ પશ્ચિમે ત્વાદ્યં દ્વિતીયં તુ તથોત્તરે

અઘોરં દક્ષિણે દેવં પૂર્વે તત્પુરુષં તથા।
ઈશાનં મધ્યતો જ્ઞેયં ચિન્તયેદ્ ભક્તિતત્પરઃ

શક્તિત્રિશૂલખટવાઙ્ગવરદાભયદં શિવમ્।
દક્ષિણેષ્વથ હસ્તેષુ વામેષ્વપિ તતઃ શુભમ્

અક્ષસૂત્રં બીજપૂરં ભુજગં ડમરૂત્પલમ્।
અષ્ટૈશ્વર્યસમાયુક્તં ધ્યાયેત્ તુ હૃદ્ગતં શિવમ્

એવં વિચિન્તયેદ્ ધ્યાને મહાદેવં જગત્પતિમ્।
ચિન્તયિત્વા દ્વારપાલાન્ ગણેશાદીન્ પ્રપૂજયેત્

વિશુદ્ધિં પઞ્ચભૂતાનાં ચિન્તયિત્વા તતો મુહુઃ।
અષ્ટમૂર્તીસ્તતઃ પશ્ચાત્ પૂજયેદષ્ટનામભિઃ

આસનાનિ ચ તસ્યાથ પૂજયેત્ સકલાનિ તુ ।
ભાવાદીન્યષ્ટપુષ્પાણિ હૃદૈવ વિનિયોજયેત્

નારાચમુદ્રયા તસ્ય તાડનં પરિકીર્તિતમ્।
વિસર્જનં ધેનુમુદ્રાં દર્શયિત્વા વિધાનતઃ

નિર્માલ્યધારણં કુર્યાત્ સદા ચણ્ડેશ્વરં ધિયા।
પ્રત્યેકં પઞ્ચભિર્મન્ત્રૈરઙ્ગાદીનિ પ્રમાર્જયેત્

સમ્મદાદિભિરેતસ્ય પૂર્વોક્તૈર્નરસત્તમૌ।
બાલાં જ્યેષ્ઠાં તથા રૌદ્રીં કાલીં ચ તદનન્તરમ્

કલવિકરિણીં દેવીં બલપ્રમથિનીં તથા।
દમનીં સર્વભૂતાનાં મનોન્મથિનીં તથૈવ ચ

અષ્ટૌ તાઃ પૂજયેદ્ દેવીઃ ક્રમાચ્છમ્ભોશ્ચ પ્રીતયે।
એવં શિવં પૂજયિત્વા ધ્યાનતત્પરમાનસઃ

જપેન્માલાં સમાદાય મન્ત્રં ધ્યાત્વા તથા ગુરુમ્।
એકં પઞ્ચાક્ષરં મન્ત્રમેકં પ્રાસાદમેવ વા

તત્સક્તમનસૌ જપ્ત્વા શીઘ્રં સિદ્ધિમવાપ્સ્યથઃ ।
ઇતિ વાં કથિતં મન્ત્રં ધ્યાનપૂજાક્રમં તથા।
ગચ્છતં નાટકં શૈલં તત્રારાધયતં હરમ્

॥વૈતાલભૈરવાવૂચતુઃ॥
પઞ્ચાક્ષરસ્તુ મન્ત્રોઽયં ધૃતસ્ત્વત્સમ્મતે મુને।
અનેનૈવ હરં દેવં પૂજયિષ્યાવહે મુદા

ઇત્યુક્ત્વા તન્નમસ્કૃત્ય તદા વેતાલભૈરવૌ।
જગ્મુતુર્નાટકં શૈલં વશિષ્ઠાનુમતે નૃપ

તત્રાસ્તિ સરસી રમ્યા સુસમ્પૂર્ણમનીહરા ।
સર્વદા સ્વચ્છસલિલા પ્રફુલ્લકમલોત્પલા

તસ્યાસ્તીરે તુ વિપુલઃ સુમનોજ્ઞો હરાશ્રમઃ।
સર્વદા દાનવૈર્દેવૈઃ કિન્નરૈઃ પ્રમથૈસ્તથા

રક્ષ્યતે નૃપશાર્દૂલ નૃત્યવાદનતત્પરૈઃ।
યસ્માન્નટનિ તત્રેશો નિત્યં કૌતુકતત્પરઃ

તસ્માન્નાટકનાન્નાસૌ શૈલરાજઃ પ્રગીયતે।
છત્રાકારં તુ તં શૈલં મનોજ્ઞં શઙ્કરપ્રિયમ્

આસાદ્ય યત્ર સરસી તત્ર ગત્વા તુ તૌ તદા।
ન ચૈવાપશ્યતાં તત્ર હરાશ્રમમનુત્તમમ્

ગન્તું ચૈવાશ્રમસ્થાનં તૌ નૈવાશકતાં નૃપ।
તતો હરં પ્રણમ્યાશુ સ્યૈવ સરસસ્તટે

નિર્માય સ્થણ્ડિલં ચારુ વશિષ્ઠોક્તક્રમેણ તુ।
હરમારાદ્‌ધુમારેભે વેતાલો ભૈરવોઽપિ ચ

આરાધયન્તૌ બૂતેશાં તૌ તદા શઙ્કરાત્મજૌ।
દૃષ્ટ્વા હરો દેવગણૈઃ સાર્ધં તસ્મિંસ્તુ પર્વતે।
અધિત્યકાયાં ન્યવસત્ સ્વાશ્રમેઽપર્ણયા સહ

અધોભાગે સરસ્તીરે તપસ્યન્તૌ હરાત્મજૌ।
સ્થિતૌ દૃષ્ટ્વા દેવગણૈઃ સહિતઃ શઙ્કરઃ સ્થિતઃ

નૃત્યમર્દલશબ્દો યો હરસ્ય સતતં ભવેત્।
શૃણુતસ્તૌ તદા શબ્દં ગન્તું દ્રષ્ટું ન લભ્યતે

હરેણાધિષ્ઠિતઃ શૈલઃ સર્વદેવગણૈઃ સહ।
રાજતે સ્મ તદા ભૂપ સુધર્મા વાસવી યથા

ધ્યાયતોસ્તુ તદા તત્ર ભગવાન્ વૃષભધ્વજઃ।
નચિરાદેવ તસ્યાભૂદ્ ધ્યાનમાર્ગેષુ નિશ્ચલઃ

તૌ પૂજયન્તૌ ગચ્છન્તૌ સ્થિતૌ વા ચન્દ્રશેખરમ્।
નૈવ તત્યજતુશ્ચિત્તૈઃ કદાચિદપિ ભૂમિપ

પઞ્ચાક્ષરેણ મન્ત્રેણ પૂજયન્તૌ વૃષધ્વજમ્।
વ્યતિચક્રમતુસ્તૌ તુ સહસ્રં પરિવત્સરાન્

નિરાહારૌ યતાહારૌ હરસંસક્તમાનસૌ।
તપસા નિન્યતુર્વર્ષાન્ સહસ્રં ચૈકવર્ષવત્

ગતે વર્ષસહસ્રે તુ સ્વયમેવ વૃષધ્વજઃ।
પ્રસઙ્ગસ્તુ તયોર્ભૂત્વા પ્રત્યક્ષત્વમુપાગતઃ

તં તુ પ્રત્યક્ષતો દૃષ્ટવા તદા વેતાલભૈરવૌ।
વૃષધ્વજં તુષ્ટુવતુર્ધ્યાનગમ્યં પુરઃસ્થિતમ્

હરરૂપં યથાધ્યાતં હૃદ્ગતં તેજસોજ્જ્વલમ્।
તથા દૃષ્ટ્વા તતસ્તાભ્યાં વશિષ્ઠસ્યાનુમાનતઃ

॥વેતાલભૈરવાવૂચતુઃ॥
પપ઼ઞ્ચવક્ત્રં મહાકાવ્યં સર્વજ્ઞાનમયં પરમ્।
સંસારસાગરત્રાણં પ્રણમાવો વૃષધ્વજમ્

ત્વં પરઃ પરમાત્મા ચ પરેશઃ પુરુષોત્તમઃ।
ત્વં કૂટસ્થો જગદ્‌વ્યાપી પ્રધાનઃ પરમેશ્વરઃ

રૂપાત્મા ત્વં મહાતત્ત્વં તત્ત્વજ્ઞાનાલયઃ પ્રભુઃ।
સાંખ્યયોગાલયઃ શુદ્ધો ગુણત્રયવિભાગવિત્

ત્વં નિત યસ્ત્વમનિત્યશ્ચ જગત્કર્તા લયઃ સ્મૃતઃ।
એકોઽનેકસ્વરૂપશ્ચ શાન્તચેષ્ટો જગન્મયઃ

નિર્વિકારો નિરાધારો નિત્યાનન્દઃ સનાતનઃ।
ત્વં વિષ્ણુસ્ત્વં મહેન્દ્રસ્ત્વં બ્રહ્મા ત્વં જગતાં પતિઃ

યો રૂપરૂપેશ્વરરત્નમાલઃ સમ્ભૂતિભૂતો નિરવગ્રહશ્ચ।
કાંક્ષ્યાવતીર્ણાવગતપ્રમાથી યોગેશ્વરો જ્ઞાનગતિસ્ત્વગમ્યઃ

પ્રમેયરૂપાત્મધરાધરાભો ભોગીન્દ્રબદ્ધામૃતભોગતન્ત્રઃ।
સૂક્ષ્માક્ષરસ્તત્ત્વવિદપ્રમાથી ત્વં દેવદેવઃ શરણં સુરાણામ્

વિકલ્પમાનાપરિહીનદેહઃ શુદ્ધાન્તધામાનુગતૈકવિદ્યઃ।
વર્ધિષ્ણુરુગ્રઃ પુરુષઃ પરાત્મા ત્વમિન્દ્રિયૌઘસ્ય વિચારબુદ્ધિ

ત્વં નાથનાથ પ્રભવઃ પરેષાં ગતિર્મુનીનાં પરયોગિગમ્યઃ।
ત્વંભૂધરો ભાગધરો હ્યનન્તો વિશ્વાત્મનસ્તે બહવઃ પ્રપઞ્ચાઃ

જ્ઞાનામૃતસ્યન્દકપૂર્ણચન્દ્રો મોહાન્ધકારસ્ય પરઃ પ્રદીપઃ ।
ભક્તાત્મજાનાં પરમઃ પિતા ત્વં કામે ચ પઞ્ચાનનરૂપધારી

શાસ્તાખિલાનાં પ્રથમો વિવસ્વાંસ્તનૂનપાત્ ત્વં તનુષે ગુણૈધાન્।
ત્વં બ્રહ્મરૂપેણ કરોષિ સૃષ્ટિં વિષ્ણુસ્વરૂપૈઃ સતતં સ્થિતિં ચ

ત્વં રુદ્રરૂપી કુરુષે તથાન્તં ત્વત્તૌ ન ચાન્યજ્જગતીહ વસ્તુ।
ત્વં રાત્રિનાથો દિવસેશ્વરશ્ચ ત્વમગ્નિરાપઃ પવનો ધરિત્રી

નભસ્તથા ત્વં ક્રતુતન્ત્રહોતા ત્વમષ્ટમૂર્તિર્ભવતો ન ચાન્યત્।
અનન્તમૂર્તિસ્ત્વિહ મુખ્યભાવાન્નિગાદ્યતે ચાષ્ટમયી ત્રિમૂર્તિઃ

અનન્તમૂર્તે કથમન્યથા તે સંખ્યાસ્તિ રૂપસ્ય યદષ્ટમૂર્તિઃ।
ત્વં ત્ર્યમ્બકસ્ત્વં ત્રિપુરાન્તકશ્ચ ત્વ શમ્ભુરીશઃ શમનો વિધાતા

સહસ્રબાહુશ્ચ હિરણ્યબાહુઃ સહસ્રમૂર્તિસ્ત્વિહ પઞ્ચવક્ત્રઃ।
પ્રભૂતનેત્રસ્તુ ષડર્દ્ધનેત્રઃ પ્રભૂતબાહુર્દશબાહુરીશઃ

પ્રભૂતભોગી મિતભોગયુક્તો ભોગ્યાનુસારો નિરવગ્રહશ્ચ

નિત્યાનિત્યસ્વરૂપાય નિત્યધામસ્વરૂપિણે।
પરતત્ત્વસ્વરૂપાય નમસ્તુભ્યં શિવાત્મને

નાન્તં લિઙ્ગસ્ય યસ્યાપ્તં વિષ્ણુના બ્રહ્મણા તવ।
તસ્યાવાં કિ વિધાસ્યાવઃ સ્તુતિવાક્યં વૃષધ્વજઃ

સ્વરૂપં યસ્ય જાનન્તિ ન દેવા નાપિ દાનવાઃ।
બાલાવાવાં કથન્તુ ત્વાં સ્તોષ્યાવઃ પરમેશ્વર

ભક્તિમાત્રેણ દેવેશ તવાવાં વૃષભધ્વજ।
કુર્વઃ પ્રણામં ગૌરીશ ભૂયસ્તુભ્યં નમો નમઃ

॥ઔર્વ્વ ઉવાચ॥
ઇતિ સ્તુતો મહાદેવો વેતાલેન મહાત્મના।
ભૈરવેણાપિ રાજેન્દ્ર પ્રસન્નઃ પ્રાહ તૌ તદા

॥શ્રી ભગવાનુવાચ॥
તુષ્ટોઽસ્મિ યુવયોઃ પુત્રૌ વૃણુતં વાઞ્છિતં વરમ્।
દાસ્યામિ યુવયોરિષ્ટં પ્રસન્નોઽહં તપોવ્રતૈઃ

સ્તુતિભિસ્તુ દમૈશ્ચાપિ તથૈકાન્તાનુચિન્તનૈઃ।
મુહુર્મુહુઃ સુપ્રસન્ન ઇષ્ટં દાસ્યામિ વાં સુતૌ

॥વેતાલભૈરવાવૂચતુઃ॥
તુષ્ટોઽસિ યદિ સત્યં નૌ સત્યમાવાં સુતૌ યદિ।
વૃષધ્વજ તવૈવેહ તદેષ્ટં દેહિ નૌ વરમ્

સુતભાવેન પિતરં ભવન્તં જગતાં પતિમ્।
નિત્યં યથાવગચ્છાવસ્તથા દેહિ વરં તુ નૌ

ન રાજ્યમભિકાંક્ષાવો ન ધનં નાન્યદેવ વા।
ત્વદ્ભક્ત્યા સેવનં કર્તું તવેચ્છાવો વૃષધ્વજ

ત્વત્પાદપઙ્કજદ્વન્દ્વે નિત્યં મધુકરાત્મતામ્।
ત્વયિ પ્રસન્ને નેત્રાણાં યુગલે પ્રાપ્નુતાં સદા

ઇતોઽન્યથા ત્વચ્ચિન્તાભિસ્ત્વદ્ધ્‌યાનૈસ્ત્વત્પ્રપૂજનૈઃ।
કલ્પકોટિસહસ્રાણિ યાન્તુ સમ્યક્તથાવયોઃ

॥ઔર્વ્વ ઉવાચ॥
તતસ્તદ્ વચનં શ્રુત્વા મહાદેવો હસન્નિવ।
સર્વૈર્દેવગણૈઃ સાર્ધં દેવત્વમકરોત્તયોઃ

દેવેન્દ્રસમ્મતેનૈવ સુધામાનીય નાકતઃ।
વેતાલભૈરવૌ તાન્તુ પાયયામાસ શઙ્કરઃ

પીતેઽમૃતે તતસ્તૌ તુ મર્ત્યતાં નરસત્તમૌ।
અમર્ત્યતાં પરિત્યજ્ય પ્રાપતુઃ શિવશક્તિતઃ

તસ્મિન્કાલે સ્વપન્તૌ તુ દિવ્યજ્ઞાનબલાન્વિતૌ।
દિવ્યરૂપોપસમ્પન્નૌ બભૂવતુરરિન્દમૌ

અભિન્નેનૈવ દેહેન દેવત્વં ગતયોસ્તયોઃ।
પ્રાહ શમ્ભુસ્તદા તૌ તુ સુતૌ પરમહર્ષિતૌ

॥ભગવાનુવાચ॥
અહં તૃષ્ટસ્તુ યુવયોઃ પાર્વતીં દયિતાં મમ।
મદ્‌દત્તં કામમિચ્છન્તાવારાધયતમીશ્વરીમ્

તામૃતે તુ ન શક્નોમિ દાતુમિષ્ટં સનાતનમ્।
સેવિતિં ચ સુતૌ નિત્યં શરણં વ્રજતં શિવામ્

અચિરાદ્ યેન ભાવેન પ્રીતિં દેવી ગમિષ્યતિ।
અત્ર વા તત્ર વા ગત્વા ભાવેન ચાર્ય્યતામ્

ઇતિ શ્રીકાલિકાપુરાણે વેતાલભૈરવોત્પત્તિકથને એકપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ॥