કાલિકાપુરાણમ્ · અધ્યાય 49

॥માર્કણ્ડે ઉવાચ॥
અથ કાલે વ્યતીતે તુ કકુત્સ્થતનયા સતી।
વિધાતુમાર્તવં સ્નાનં યોષિદ્ભિઃ પરિવારિતા

શીતામલજલાં હૃદ્યાં કલુષધ્વંસકોવિદામ્।
પ્રભિન્નાઞ્જનસઙ્કાશાં કલુષધ્વંસકોવિદામ્

કૃતસ્નાનામનુત્તીર્ણામર્ધમગ્નાં મહાસતીમ્।
દદૃશે સ્વર્ણગૌરાઙ્ગી કપોતો મુનિસત્તમઃ

કાપોતં વપુરાસ્થાય પ્રાણિનાં વધશઙ્કયા।
વિચચાર યતઃ પુર્વં કપોતસ્તેન સ સ્મૃતઃ

તાં દૃષ્ટ્વા હેમગર્ભાભાં ચન્દ્રિકાં શારદીમિવ।
કપોતઃ કામયામાસ કામબાણાદિતો ભૃશમ્

કામાગ્નિપરિતપ્તઃ સ કકુત્સ્થતનયાં મુનિઃ।
અભિગમ્યાથ કલ્યાણીમિદં વચનમબ્રવીત્

॥કપોત ઉવાચ॥
કા ત્વં કસ્યાસિ વનિતા પુત્રી વા કસ્ય સુન્દરિ।
કસ્માત્ સમાગતા વા ત્વમુપાંશુ તટિનીજલમ્

રૂપં તે સૌમ્યમાહ્લાદિ પૂર્ણચન્દ્રનિભં મુખમ્।
તિલપુષ્પપ્રતીકાશં નાસિકાયુગલં તવ

વાતકમ્પિતનીલાબ્જસદૃશે લૌચને તવ।
બાહૂ મનોહરૌ વૃત્તૌ મૃણાલમૃદુલાયતૌ।
ઊરૂ ગજકરપ્રખ્યૌ મધ્યં વેદિવિલગ્નકમ્

ઈદૃશેન તુ રૂપેણ ન ત્વં માનુષભામિની।
દેવી વા દાનવી વા ત્વમપ્સરાગુણશાલિની

અથવા ભોગ્યભોગાય શ્રીસ્ત્વં નારીત્વમાગતા।
અપર્ણા વા શચી વા ત્વં તન્મે વદ મનોહરે

॥ઔર્વ્વ ઉવાચ॥
ઇતિ વાક્યં મુનેઃ શ્રુત્વા જલાદુત્તીર્ય ભામિની।
પ્રણમ્ય તં મુનિં નમ્રા વચનં ચેદમબ્રવીત્

અહં તારાવતી નામ્ના કકુત્સ્થસ્ય સુતા સતી।
ચન્દ્રશેખરભૂપસ્ય ભાર્યાં જાનીહિ માં મુને

નાહં દેવી ન ગન્ધર્વી ન યક્ષી ન ચ રાક્ષસી।
માનુષ્યહં નૃપસુતા ચારિત્રવ્રતધારિણી

॥કપોત ઉવાચ॥
ત્વાં તૃષ્ટ્વા માં સ્વયં કામઃ સઙ્ગતઃ સઙ્ગમાય તે।
પીડિતશ્ચાપિ તેનાહં ત્વયા શક્ત્યા સમક્ષયા

સ્મરસાગરકલ્લોલપતિતં માં નિરાકુલમ્।
ત્વદૂરુતરિણા ત્રાહિ તૂર્ણં ત્વં મૃદુભાષિણી

મત્તઃ પુત્રદ્વયં ચારુ રૂપલક્ષણસંયુતમ્।
ભવિષ્યતિ મહાભાગે બલવીર્યયુતં મહત્

॥માર્કણ્ડેય ઉવાચ॥
કપોતસ્ય વચઃ શ્રુત્વા ભયદુઃખસમાકુલા।
જગાદ ગદ્ગદં વાક્યં વાગ્મિન્યથ કકુત્સ્થજા

॥તારાવત્યુવાચ॥
વાક્યમન્યન્મયા કાર્યં ન કાર્યમતિનિન્દિતમ્।
તસ્માન્મા વદં મામિત્થં પ્રણમ્ય ત્વાં પ્રસાદયે

તવાપિ નૈતદ્ યોગ્યં સ્યાન્મુનેરિહ તપોધન।
તપઃક્ષયકરં ગર્હ્ય સતીત્વભ્રંશકં મમ

॥કપોત ઉવાચ॥
તપોવ્યયો વા ચાન્યદ્વા દૂષણ તન્મમાસ્ત્વિહ।
તથાપિ ત્વામહં ત્યક્તું નેચ્છામિ સુરતૌ શુભે

અવશ્યં મમ કામેભ્યસ્ત્રાણં કર્તુમિહાર્હસિ।
અન્યથા કામદગ્ધોઽહં ત્વયા ત્યક્તો મનોહરે

ભવતીં ચ કરિષ્યામિ શાપદગ્ધાં સબાન્ધવામ્।
તતસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા દેવી તારાવતી તદા।
ઋષિસાપભયાત્ સાધ્વી ન કિઞ્ચિચ્ચોત્તરં દદૌ

સમ્ભાષયેઽહં સ્વસખીરિહ તિષ્ઠ મહામુને

એવમુક્ત્વા તદા દેવી દાસીનાં મધ્યમાગતા।
ચિત્રાઙ્ગદાં સમાહૂય વચનં ચેદમબ્રવીત્

ચિત્રાઙ્ગદે મુનિરસૌ માં વૈ કામયતે ભૃશમ્।
કિં કરિષ્યે સતીભાવાન્ન ભ્રષ્ટા સ્યામહં કથમ્

પતિં બન્ધૂશ્ચ કપોતઃ સદ્યઃ શાપાગ્નિના દહેત્।
નાહં મુનિં કામયે ચેત્ સંશયે પતિતા ત્વહમ્

તતશ્ચિત્રાઙ્ગદા પ્રાહ મા ભૈસ્ત્વં સત્યભાષિણિ।
તત્રોપાયમહં વક્ષ્યે યત્કૃત્વા ત્વં પ્રમોક્ષ્યસે

ન જહાતિ મુનિશ્ચેત્ત્વાં દાસીમેકાં મનોહરામ્।
સુભૂષણૈર્ભૂષયિત્વા મુનયે ત્વં નિયોજય

કામાતુરો મુનિર્મોહાત્ કૃપણો જ્ઞાસ્યતે ન હિ।
દાસીં ત્વદ્ભૂષણાચ્છન્નાં જ્યોત્સ્નાચ્છન્યાં મૃગીમિવ

એવં કુરુ મહાભાગે મા ત્વં ચિન્તાં ગમઃ શુભે।
ત્વં ચેત્ સતીતિ નિયતં ન જ્ઞાસ્યતિ તદા મુનિઃ

તતસ્તારાવતી પ્રાહ તાં રૂપગુણશાલિનીમ્।
ચિત્રાઙ્ગદાં ભૂપપુત્રીં શશ્વદ્‌વિનયસૂનૃતામ્

ત્વમેવ ગચ્છ ભગિની કપોતાખ્યમનિન્દતે।
મદ્ભૂષણૈર્ભૂષયિત્વા સ્વશરીરં મનસ્વિનિ

અન્યાં પ્રસ્થાપિતાં વિપ્રઃ સમ્બુધ્ય ક્રોધવહ્નિના।
ધક્ષ્યત્યવશ્યં સકુલાં માં તસ્માદ્ ગચ્છ સુન્દરિ

ત્વં મત્સમા સર્વગુણૈઃ સર્વભૂષણભૂષિતા।
મુનિં સઙ્ગમયસ્વાદ્ય રક્ષ માં સકુલાં શુભે

તતસ્તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા વિનયં ચ સકાતરમ્।
તૂષ્ણીં ભૂત્વા ક્ષણં તસ્થૌ નાતિહૃષ્ટમના ઇવ

જગાદ ચ મહાભાગાં ચિત્રાઙ્ગદા કકુત્સ્થજામ્।
કરિષ્યે વચનં તેઽદ્ય સમયે માં સ્મરિષ્યતિ

યદર્થે પિતરં ચેમં ભૂપં ચ ચન્દ્રશેખરમ્।
આશ્વાસયિષ્યતિ તથા સમસ્તાં ચ સખીંગણાન્

એવમુક્ત્વા ભૂષણાનિ તારાવત્યાઃ પિધાય સા।
ચિત્રાઙ્ગદા જગામાશુ મુનેઃ કામોત્સવાય ચ

તારાવતી તદા દીન વસ્ત્રાલઙ્કારવર્જિતા।
દાસીમધ્યગતા ભૂત્વા તામેવાનુયયૌ પ્રિયામ્

તામાયાન્તીં તતો દૃષ્ટ્વા કપોતઃ કામમોહિતઃ।
મુનીનાં પરજાયાસુ સસ્માર સઙ્ગમં તદા

પ્રમ્લોચા કામિતા પૂર્વં વતણ્ડસ્ય સુતેન વૈ।
યથા વા કામિતા પદ્મા ભરદ્વાજેન ધીમતા

તથાહં કામયિષ્યામિ સામ્પ્રતં વરવર્ણિનીમ્।
પશ્ચાત્ તપોબલાત્ તદ્વજ્જાયાપાપાદ્ વિમોક્ષયે

ઇતિ ચિન્તયતસ્તસ્ય તદા ચિત્રાઙ્ગદા શુભા।
સમેત્ય તં મુનિં લજ્જાયુક્તા ચૈષાહ કિઞ્ચન

તામાસાદ્ય મહાભાગઃ કપોતો મુનિસત્તમઃ।
શૃઙ્ગારવેષભાવાય મદનં મનસાસ્મરત્

સ્મૃતમાત્રોઽથ મદનઃ સ્વયમેત્ય મહામુનિમ્।
ગન્ધમાલ્યૈઃ સુવાસોભિરધ્યુવાસાતિહર્ષિતઃ

તેનાધિવાસિતો વિપ્રઃ કપોતશ્ચારુરૂપધૃક્।
જજ્વાલ તેજસા ચાપિ દ્વિતીય ઇવ ભાસ્કરઃ

મનોહરં તથા દૃષ્ટવા કપોતં મદનોપમમ્।
તારાવતીમૃતે સર્વાઃ સકામાશ્ચાભવન્ સ્ત્રિયઃ

તારાવતી મુનિં દૃષ્ટ્વા સુન્દરં મદનોપમમ્।
વિસ્મયં પરમં પ્રાપ્તા મુનિં કામમમન્યત

અથ ચિત્રાઙ્ગદા વિપ્રઃ કામુકઃ કામસઙ્ગમે।
તદા નિયોજયામાસ સુપ્રીતશ્નાભવત્ ક્ષણાત્

તતસ્તસ્યાં સમુત્પન્નં સદ્યોજાતં સુતદ્વયમ્।
દેવગર્ભોપમં દીપ્તજ્વલનાર્કસમપ્રભમ્

જાતે સુતદ્વયે તાં તુ મુનિઃ સંસૃજ્ય પાણિના।
નિનાય પૂર્વવદ્ભાવં વચનં ચેદમબ્રવીત્

મત્સઙ્ગમે કિયત્કાલં પ્રિયે તિષ્ઠ શુભાનને।
મમેચ્છયા યાસ્યસિ ત્વં ભયં તે નાસ્તિ રાજતઃ

એવમસ્ત્વિતિ સા પ્રાહ ઋષિં શાપભયાત્ સતિ।
તતો વિસર્જયામાસ મુનિરન્યાશ્ચ યોષિતઃ

તતસ્તારાવતી દેવી દાસીભિઃ પરિવારિતા।
ભગિનીમનુશોચન્તી જગામ ભવનં નિજમ્

ગત્વા તં સર્વવૃત્તાન્તં કપોતકૃતમદ્ભુતમ્।
બ્રહ્માવર્તાધિપાયાશુ શશંસાથ કકુત્સ્થજા

સ શ્રુત્વા નૃપર્શાદૂલઃ ક્ષણમાત્રં વિચિન્ત્ય ચ।
ચિત્રાઙ્ગદાયાઃ સાહાય્યં કપોતાનુમતેઽકરોત્

કપોતોઽપિ તદા તસ્યાં જાતયોસુતયોસ્તયોઃ।
યથોક્તેનાથ વિધિના સંસ્કારમકમોત્તદા

॥સગર ઉવાચ॥
ચિત્રાઙ્ગદા કથં પુત્રી કકુત્સ્થસ્યાભવત્ તદા।
તદહં શ્રોતુમિચ્છામિ કથયસ્ય દ્વિજોત્તમ

॥ઔર્વ્વ ઉવાચ॥
એકદા તુ કકુત્સ્થોઽસૌ હિમવન્તં મહાગિરિમ્।
મૃગયાયૈ જગામાથ મૃગાશ્ચાપિ નિપાતિતાઃ

લમ્બન્તીં સુરલોકાત્ તુ ભૂમિં પ્રતિ તદોર્વશીમ્।
વિશ્રામાયોપવિષ્ટસ્તુ સાનૌ વેશ્યાં દદર્શ હ

તામાસાદ્ય મહારાજઃ કામબાણપ્રપીડિતઃ।
અવતીર્ણા ગિરૌ શશ્વદઙ્ગસઙ્ગમયાચત

સા જ્ઞાત્વા નૃપશાર્દૂલં કકુત્સ્થં શક્રસન્નિભમ્।
ઉર્વશી રમયામાસ ગિરિકુઞ્જે યથેપ્સિતમ્

તતો રાજ્ઞઃ કકુત્સ્થસ્ય સ્વર્વેશ્યાયાં તદા સુતા।
અભવન્ નૃપશાર્દૂલાત્ સદ્યોજાતા મનોહરા

અથ કામેન સન્તુષ્ટં કકુત્સ્થં સા તદોર્વશી।
અથેષ્ટદેશં વિજ્ઞાપ્ય ગન્તુમૈચ્છદનિન્દિતા

તામાહ રાજા તનયાં પરિત્યજ્ય કથં શુભે।
ગન્તુમિચ્છસિ ચાર્વઙ્ગિ સુતામેનાં તુ પાલય

સા પ્રાહાહં સ્વર્ગગણિકા મયિ કસ્ય ન ચાભવત્।
તનયસ્તનયા વાપિ સદ્યોજાતા નૃપાત્મજા

સ્વતેજસા શરીરસ્ય વિકારો મે ન વિદ્યતે।
સુતાશ્ચાપિ ન પાલ્યન્તે વેશ્યાભાવાત્ સ્વભાવતઃ

દયાસ્તિ યદિ તે પુત્ર્યાં નીત્વૈનાં વર્ધય સ્વયમ્।
ગન્તું મામનુજાનીહિ સત્યમેતદ્ બ્રવીમિ તે

ઇત્યુક્ત્વા સા જગામાશુ યથેષ્ટં સોર્વશી નૃપઃ।
પુત્રીં તાં સમુપાદાય નગરં સ્વં વિવેશ હ

તસ્યાશ્ચિત્રાઙ્ગદા નામ સ ચકાર નૃપઃ સ્વયમ્।
મનોન્મથિન્યૈ ચાદાત્ તાં ભાર્યાયૈ પુત્રિકાં શુભામ્

ઇદં ચ વચનં દેવીં તદા પ્રાહ નૃપોત્તમઃ।
દેવિ પુત્રી મમેયં ત્વમેનાં પાલય સદ્ગુણામ્

મયાનીતાં શૈલજાતાં મા હેલાં કર્તુમર્હસિ।
ઇત્યુક્તા રાજપુત્રી સા પાલેન ચાકરોન્મતિમ્

ભર્તુરાજ્ઞાં પુરસ્કૃત્ય નાન્યત્ કિઞ્ચિદુવાચ હ।
સા ચૈકદા બાલ્યભાવાદષ્ટાવક્રં મહામુનિમ્

વ્રજન્તં જિહ્મમેવાશુ જહાસોપજહાસ ચ।
સ ચુકોપ મુનિસ્તસ્યૈ શાપં પરમદારુણમ્

દદૌ દાસી સ્વવંશસ્ય ભવિતેતિ કકુત્સ્થજે।
દાસી ભૂત્વા સ્વવંશસ્ય હ્યનૂઢૈવ સુતદ્વયમ્

જનયિષ્યસિ પાપિષ્ઠે તતો ભદ્રમવાપ્સ્યસિ।
એવં કકુત્સ્થતનયા જાતા ચિત્રાઙ્ગદા નૃપ

દાસી ચ ભૂતા સા તે તારાવત્યા નિવાસિતા।
અનૂઢાપ્યલભત્ પુત્રયુગ્મં મુનિવરાચ્છુભાત્

તૌ ચ પુત્રૌ મહાભાગૌ મહાકાર્યં કરિષ્યતઃ।
ઇતિ તે કથિતં રાજન્ યથાચિત્રાઙ્ગદાઽભવત્।
કકુત્સ્થસ્ય સુતા સાધ્વી પ્રસ્તુતં શૃણુ સામ્પ્રતમ્

॥ ઇતિ શ્રીકાલિકાપુરાણે એકોનપઞ્ચાશોઽધ્યાયઃ॥