કાલિકાપુરાણમ્ · અધ્યાય 48

॥ઔર્વ્વ ઉવાચ॥
અવતીર્ણે મહાદેવે પૌષ્યજાયાસુખેચ્છયા।
માનુષેણ પ્રમાણેન ગતે સંવત્સરત્રયે

ગિરિજાપિ કકુત્સ્થસ્ય રાજ્ઞો ભાર્યાસ્વજાયત।
મેનકાયાં યથાપૂર્વં સ્વેચ્છયા પરમેશ્વરી

અથાર્યાવર્તવિષયે બ્રહ્મણ્યઃ શૂરસત્તમઃ।
ઇક્ષ્વાકુવંશજો રાજા કકુત્સ્થો નામ ધાર્મિકઃ

ભોગત્વયાહ્વયાયાં તુ પુર્યાં રિપુનિષૂદનઃ।
સર્વલક્ષણસમ્પન્નો ભૂપાલગુણસંયુતઃ

તસ્ય ભાર્યા મહાભાગા ભર્ગદેવસ્ય પુત્રિકા।
સા મનોન્મથિની નામ્ના પૂજિતા પતિવલ્લભા

તસ્યાઃ પુત્રશતં યજ્ઞે દેવગર્ભાભમચ્યુતમ્।
બલવીર્યસમાયુક્તં કકુત્સ્થનૃપસત્તમાત્

પુત્રી ન વિદ્યતે તસ્યાસ્તદર્થ સા ગૃહાન્તરે।
નિભૃતં સ્થણ્ડિલં કૃત્વા ચણ્ડિકાં સમપૂજયત્

પૂજ્યમાના મહાદેવી ચણ્ડિકા રાજભાર્યયા।
પ્રસન્નગ સા ત્રિભિર્વર્ષૈસ્તાં સ્વપ્ને ચાબ્રવીદિદમ્

યોષિલ્લક્ષણસમ્પન્નાસાર્વભૌમસ્ય ભામિની।
નક્ષત્રમાલયા યુક્તા પુત્રી તવ ભવિષ્યતિ

સાપિ સ્વપ્ને વરં પ્રાપ્ય મુદિતાભૂન્નૃપાઙ્ગના।
સાપિ સ્વપ્ને વરં પ્રાપ્ય મુદિતાભૂન્નપાઙ્ગના

પાર્વત્યપિ સ્વયં તસ્યા ગર્ભે કાલે વિવેશ હ।
સા મનોન્મથિની દેવી પ્રવૃત્તે ઋતુસંગમે।
ગર્ભં દધૌ મહાસત્ત્વં ચન્દ્રિકેવામૃતોત્કરમ્

સમ્પૂર્ણે તુ તતઃ કાલે પ્રાપ્તે નક્ષત્રમાલિનીમ્।
સા મનોન્મથિની દેવી સુષુવે તનયાં શુભામ્

તાં દૃષ્ટ્વા હારસંયુક્તાં શરજ્જ્યોત્સ્નોપમાં શુભામ્।
કકુત્સ્થો ભાર્યયા સાર્ધમત્યર્થમુદિતોઽભવત્

સહજેનાથ હારેણ ભૂષિતા તુ કકુત્સ્થજા।
વવૃધે મન્દિરે તસ્ય વર્ષાસ્વિવ સુરાપગા

તેનૈવ હારચિહ્નેન તસ્યાસ્તારાવતીતિ વૈ।
નામાકરોત પિતા કાલે યથોક્તે નૃપસત્તમ્

કાલક્રમેણ સા બાલ્યં વ્યતીતા વરવર્ણિની।
મઞ્જુલં યૌવનોદ્ભેદં પ્રાપ શ્રીરિવ માધવે

સી શ્રિયા શ્રિયમન્વેતિ શૌચેનાથ સતી શુભા।
સુશીલાં શીલચરિતૈઃ સ્વરૂપેણ ચ પાર્વતીમ્

તસ્યાસ્તુ યૌવનોદ્ભેદં તૃષ્ટ્વા રાજા સુતૈઃ સહ।
કકુત્સ્થઃ કારયામાસ સમયેઽથ સ્વયંવરમ્

માધવે માસિ સમ્પ્રાપ્તે ચન્દ્રવૃદ્ધૌ શુભે દિને।
સ્વયંવરસભાં ચક્રે તારાવત્યાઃ પિતા સુતૈઃ

વાર્તિકાંસ્તુ બહૂન્ રાજા વડવાભિઃ ક્રમેલકૈઃ।
તૂર્ણં પ્રસ્થાપયામાસ નાનાદેશનૃપાન્ પ્રતિ

તે રાજાનસ્તદા શ્રુત્વા વાર્તા વે વાર્તિકાનનાત્।
તૂર્ણમેવ સમાજગ્મુસ્તારાવત્યાઃ સ્વયંવરમ્

તં શ્રુત્વા પૌષ્યતનયશ્ચતુરઙ્ગબલૈર્યુતઃ।
સ્વયંવરં જગામાશુ દિવ્યાલઙ્કારસંયુતઃ

તત્ર ગત્વા નૃપશ્રેષ્ઠાઃ કકુત્સ્થેન વિનિર્મિતે।
સ્વયંવરસભામધ્યે યથાયોગ્યમુપસ્થિતાઃ

આસીનેષ્વથ ભૂપેષુ કકુત્સ્થસ્તનયાં સ્વકામ્।
શુભે મુહૂર્તે સમ્પ્રાપ્તે સભાં નેતું મનોઽકરોત્

એતસ્મિન્નન્તરે રાજ્ઞઃ કુમારી વરવર્ણિની।
વૃદ્ધાં ધાત્રીં નિજાં સમ્યક્‌સમ્પૂર્ણજ્ઞાનશાલિનીમ્

સ્વયંવરસભાં દ્રષ્ટું પ્રાહિણોત્ સદસં પ્રતિ।
ઉવાચ ચ તદા ધાત્રીં રાજપુત્રી સુમઙ્ગલામ્

સ્વયંવરસભાં ગત્વા ચારુરૂપં સુલક્ષણમ્।
નૃપં નિરૂપ્ય ભો ધાત્રિ સમક્ષં મે નિવેદય

ત્વં માતર્મમ કલ્યાણં સૌભાગ્યમપિ વાચ્છસિ।
યથા સૌભાગ્યદઃ સ્વામી મમ સ્યાત્ ત્વં તથા કુરુ

એવં તાં પ્રેષયિત્વાથ ધાત્રીં તાં નૃપપુત્રિકા।
સા મનોન્મથિની યત્ર પ્રારાધયત ચણ્ડિકામ્

તત્ર પ્રાયાન્-મહાભાગા શુભા તારાવતી તદા।
તત્ર ગત્વા મહાદેવીં પ્રણમ્ય કાલિકાહ્વયામ્

માનુષેણાથ ભાવેન તાં જ્ઞાત્વાત્માનમાત્મના।
પ્રણનામ મહાશક્ત્યા વાક્યં ચૈતદુવાચ હ

પ્રણમામિ મહામાયાં યોગનિદ્રાં જગન્મયીમ્।
સા મે પ્રસીદતાં ગૌરી ચણ્ડિકા ભક્તવત્સલા

યદિ સત્યં જનન્યા મે મદર્થે ત્વં પ્રપૂજિતા।
તેન સત્યેન સુભગઃ પતિર્મમ નૃપોત્તમઃ

સ્વયંવરેઽદ્ય ભવતુ પ્રસીદ હરવલ્લભે।
ઇતિ તસ્યા વચઃ શ્રુત્વા ચણ્ડિકા હરમોહિની

મોહયન્તિ નૃપસુતાં યથાત્માનં ન વેત્તિ ચ।
તથા પ્રાહાદૃશ્યમૂર્તિરદં સા સૂનૃતં વચઃ

॥દેવ્યુવાચ॥
પૌષ્યસ્ય તનયો યોઽસૌ નામ્નાભૂચ્ચન્દ્રશેખરઃ।
સ મનોહરરૂપસ્તે પ્રિયઃ સ્વામી ભવિષ્યતિ

તમિન્દુકલયા શીર્ષે ચિહ્નિતં નૃપસત્તમમ્।
વરયસ્વ વરારોહ પાર્વતીવ વૃષધ્વજમ્

ઇત્યુક્ત્વા વિવરામાશુ પાર્વતી નૃપપુત્રિકામ્।
સાપિ નત્વા તથાદૃશ્યાં હર્ષોત્ફુલ્લવિલોચના

જગામ મઙ્ગલગૃહં જનન્યા યત્ર વાસિતા।
અથાજગામ શા ધાત્રી નિરૂપ્ય સદૃશ પતિતમ્

તારાવત્યાસ્તદાચષ્ટ રહસ્યં નૃપસત્તમ।
દૃષ્ટ્વા તામગ્રતો ધાત્રીં પ્રહૃષ્ટાં નૃપતેઃ સુતા

પપ્રચ્છ નિભૃતં કીદૃક્ કો વા દુષ્ટસ્ત્વયા નૃપઃ।
સા પ્રાહ ધાત્રી વચનાત્ તવ ભૂપા વિલોકિતાઃ

ચારુરૂપાઃ કુલીનાશ્ચ શાસ્ત્રૈ શસ્ત્રે ચ પારગાઃ।
તેષામહં ન શક્નોમિ પ્રવક્તું સુબહૂન્ ગુણાન્

યેષુ મે રોચતે તાંસ્તુ કથયામિ શુભપ્રભે।
ચારુરૂપા મયા તેષુ ચત્વારઃ પુરુષાઃ શુભે

દૃષ્ટાસ્તત્રાપિ નાસત્યૌ દેવૌ દ્વાવપરૌ નરૌ।
દેવયોઃ કથને કૃત્યં કિંચિન્નાપિન વિદ્યતે

યૌ પુનઃ પૃથિવીપાલૌ તયોરેકઃ સદારકઃ।
નામ્ના સર્વાંગકલ્યાણોઽથાપરશ્ચન્દ્રશેખરઃ

નાસત્યયોરેતયોસ્તુ વિશેષો નાસ્તિ કશ્ચન।
રૂપે શરીરસૌભાગ્યે સર્વે ચાતિમનોહરાઃ

નૃપૌ પુનર્મહાસત્તવૌ સિંહસ્કન્ધૌ મહાભુજૌ।
આરક્તપાણિનયનમુખપાદકરોદ્ભવૌ

પીનોરસ્કૌ વિશાલાક્ષૌ લગ્તભ્રૂયુગલાવુભૌ।
સર્વલણસમ્પૂર્ણૌ દેવાલઙ્કારમણ્ડિતૌ

તયોરપિ વયઃસ્થત્વાત્ પ્રશસ્તશ્ચન્દ્રશેખરઃ।
સુશીલઃ સૂનૃતવચાઃ શાસ્ત્રે શસ્ત્રે ચ સમ્મતઃ

ઈષદુદ્‌ભિન્નરોમ્ણા તુ નીલે ચારુ નિર્મલમ્।
રાજતે વદનં તસ્ય લક્ષ્મણેવ નિશાકરઃ

દીપ્તિમત્યાપિ કલયા રાજતે સ નિશાપતેઃ।
સહજેન શિરસ્થેન સાક્ષાત્ સ ચન્દ્રશેખરઃ

સ એવ તે પતિર્યોગ્યશ્ચિહ્નેનાનેન સુન્દરિ।
તં ત્વં વરય રાજાનં તવ યોગ્યં શુભોદયમ્

ધાત્ર્યાશ્ચૈવં વચઃ શ્રુત્વા રાજપુત્રી જગાદ તામ્।
મત્પાર્શ્વચારિણી ભૂત્વા નિદેશય નૃપોત્તમમ્

ધાત્રિ સ્વયંવરસભાપ્રવેશસમયે મમ।
તયોરાયાત્તદા રાજા ત્વન્યોન્યં ભાષમાણયોઃ

સુતાં સ્વયંવરસભાં નેતું કાલે સુભોદયે।
સ્વયં તદા કકુત્સ્થસ્તુ સુતાયા મઙ્ગલાલયે

આસાદ્ય પુત્રીં દયિતાં યોષિદ્ભિઃ કૃતમઙ્ગલામ્।
માલ્યં સુગન્ધિપુષ્પાણાં કરેણાદાય તત્કરે

દત્ત્વા ચેદમુવાચાશુ પ્રાપયન્ મઙ્ગલાલયાત્।
પ્રવિશ્ય સમિતૌ માતર્માલ્યેનાન્યેન સત્તમમ્

યં ત્વમિચ્છસિ રાજાનં દ્વિજં વા ત્વં વરિષ્યસિ।
એવમુક્ત્વા શિવિકયા સ્વાપ્તૈર્વૃદ્ધૈશ્ચ પૂરુષૈઃ

પ્રવેશયામાસ સુતાં કકુત્સ્થઃ સમિતિં મુદા।
તામાગતાં સભાં દૃષ્ટ્વા શક્રાદ્યાસ્ત્રિદશાસ્તદા

અન્યે દિક્પતયશ્ચાપિ સભાં તત્ક્ષણમાગતાઃ।
સાવતીર્ય તદાવાપ્ય યાનાત્ તારાવતી મુદા

ધાત્ર્યા ચાનુગયા યુક્તા વ્યચરત્ સદસોઽન્તરે।
સભામધ્યે ચિરં સા તુ વિહૃત્ય વરવર્ણિની

ભાવિત્વાન્નિયતેર્યોગાચ્ચણ્ડિકાયાઃ પ્રસાદતઃ।
તયોઃ સમત્વાદેકત્વાત્તયા ધાત્ર્યા વિબોધિતા

ગતિસ્વેદર્જઘર્મામ્ભઃ કણિકાનિચિતાનના।
પતિં પૂર્વતરં પુત્રી રાજ્ઞસ્તારાવતી સતી

સ્વયં સા પાર્વતી દેવી વવ્રે ચ ચન્દ્રશેખરમ્।
વૃતં દૃષ્ટ્વા તદા તન્તુ બ્રાહ્મણાઃ સામગીતિભિઃ

તયોર્વૈવાહિકં ચક્રુર્મઙ્ગલં યતમાનસાઃ।
વૈતાલિકાગાયકાશ્ચ તથા તૌર્યત્રિકા નૃપ

પ્રશંસન્તિ સ્મ ગાયન્તિ વાદયન્તિ ચ કૌતુકાત્।
સર્વે ચ ત્રિદશા મોદમવાપુશ્ચન્દ્રશેખરે

તારાવત્યા વૃતે ચાથ કકુત્સ્થોઽપ્યતિહર્ષિતઃ।
વૃત્તાન્તં વીક્ષ્ય યે ભૂપાઃ સુબાહુપ્રમુખાઃ પરે

રુષ્ટાસ્તાન્ વારયામાસ સમિતૌ ચન્દ્રશેખરઃ।
તતો યાતેષુ દેવેષુ ત્રિદિવં પ્રતિ સ્વેચ્છયા

ભૂપેષુ ચ પ્રયાતેષુ કકુત્સ્થેનાર્ચિતેષુ ચ।
વૈવાહિકેન વિધિના સ રાજા ચન્દ્રશેખરઃ

તારાવતીં તદા ભાર્યાં કકુત્સ્થાનુમતે પુનઃ।
સંસ્કૃત્ય જ્ઞાપયામાસ દેવેભ્યો વૈદિકૈર્મખૈઃ

પાણિગ્રહણસંસ્કારાન્કૃત્વા તાં સહચારિણીમ્।
કરવીરપુરાયાશુ પ્રયયૌ ચન્દ્રશેખરઃ

દ્વાવિંશત્ તુ સહસ્રાણિ દાસીનાં પ્રદદૌ પુનઃ।
કકુત્સ્થાખ્યો વિટ્પતયે તસ્મિન્નુદ્વાહકર્મણિ

ગવાં ષષ્ટિસહસ્રાણિ સૌરભીણાં તથૈવ ચ।
દુહિત્રે પ્રદદૌ દાયં દાસાન્ દાસીઃ પ્રમાણતઃ

અપરા યા નિજા પુત્રી કકુત્સ્થાખ્યસ્ય ભૂપતેઃ।
નામ્ના ચિત્રાઙ્ગદા ખ્યાતા રૂપૈસ્તારાવતી સમા

દાસીનામધિપા ભૂત્વા સ્વયં ચાનુયયૌ તદા।
તારાવતીં ભૂપસુતાં જ્યેષ્ઠાં સ્વાં ભગિનીં શુભામ્

તાન્ દાસાન્ સુસમાદાય કકુત્સ્થતનયો મહાન્।
જ્યેષ્ઠો વિશ્વાવસુર્નામ ગચ્છન્તં ચન્દ્રશેખરમ્

તારાવત્યા ચ સહિતં સ્યન્દનેનાશુગામિના।
ધીમાનનુયયૌ પશ્ચાત્ કરવીરપુરં પ્રતિ

તારાવત્યા સમં રાજા પૌષ્યજશ્ચન્દ્રશેખરઃ।
કરવીરપુરે રમ્યે રેમે નૃપતિશેખરઃ

ઇતિ સ્વયં મહાદેવો માનુષીં યોનિમાશ્રિતઃ।
પાર્વતી ચ સ્વયં જાતા નરયોનિમનિન્દિતા

તથા ભૃઙ્ગી મહાકાલ એતયોરભવત્ સુતઃ।
તથા ત્વં શૃણુ રાજેન્દ્ર કથયામિ સમુદ્ભવમ્

॥ શ્રીકાલિકાપુરાણેઽષ્ટચત્વારિંશોધ્યાયઃ