કાલિકાપુરાણમ્ · અધ્યાય 20

કાલિકાપુરાણમ્ વિંશોઽધ્યાયઃ ચન્દ્રશાપવર્ણનમ્
કાલિકા પુરાણ અધ્યાય ૨૦
॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
અથ તત્ર ગતાં દૃષ્ટ્વા સન્ધ્યાં ગિરિવરં પ્રતિ ।
તપસે નિયતાત્માનં બ્રહ્મા પ્રાહ સ્વકં સુતમ્

વસિષ્ઠં સંશિતાત્માનં સર્વજ્ઞં જ્ઞાનિયોગિનમ્ ।
સમીપે સુસમાસીનં વેદવેદાઙ્ગપારગમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
વસિષ્ઠ ગચ્છ યત્રૈષા સન્ધ્યા યાતા મનસ્વિની ।
તપસે ધૃતકામા સા દીક્ષસ્વૈનાં યથાવિધિ

મન્દાક્ષમભવત્ તસ્યાઃ પુરા દૃષ્ટ્વેહ કામુકાન્ ।
યુષ્માન્ માઞ્ચ તથાત્માનં સકામાન્ મુનિસત્તમ

અયુક્તરૂપં તત્કર્મ પૂર્વવૃત્તં વિમૃશ્ય સા ।
અસ્માકમાત્મનશ્ચાપિ પ્રાણાન્ સન્ત્યક્તુમિચ્છતિ

અમર્યાદેષુ મર્યાદાં તપસા સ્થાપયિષ્યતિ ।
તપઃ કર્તું ગતા સાધ્વી ચન્દ્રભાગાય સામ્પ્રતમ્

ન ભાવં તપસસ્તાત સા તુ જાનાતિ કઞ્ચન ।
તસ્માદ્યથોપદેશં સા પ્રાપ્નોતિ ત્વં તથા કુરુ

ઇદં રૂપં પરિત્યજ્ય રૂપાન્તરં પરં ભવાન્ ।
પરિગૃહ્ણાન્તિકે તસ્યાસ્તપશ્ચર્યાન્નિદેશતુ

ઇદં સ્વરૂપં ભવતો દૃષ્ટ્વા પૂર્વં યથા ત્રપામ્ ।
તથા પ્રાપ્ય ન કિઞ્ચિત્ સા ત્વદગ્રે વ્યાહરિષ્યતિ

પરિત્યજ્ય સ્વકં રૂપં રૂપાન્તરધરો ભવાન્ ।
તસ્માત્ સન્ધ્યાં મહાભાગામુપદેષ્ટું પ્રગચ્છતુ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તથેત્યુક્ત્વા વસિષ્ઠોઽપિ વર્ણી ભૂત્વા જટાધરઃ ।
તરુણશ્ચન્દ્રભાગાય યયૌ સન્ધ્યાન્તિકં મુનિઃ

તત્ર દેવસર: પૂર્ણ ગુણૈર્માનસસમ્મિતમ્ ।
દદર્શ સ વસિષ્ઠોઽથ સન્ધ્યાં તત્તીરગામિનીમ્

તીરસ્થયા તયા રેજે તત્સરઃ કમલોજ્જ્વલમ્ ।
ઉદ્યદિન્દુસનક્ષત્રં પ્રદોષે ગગનં યથા

તાં તત્ર દૃષ્ટ્વાથ મુનિઃ સમાભાષ્ય સકૌતુકઃ ।
વીક્ષાઞ્ચક્રે સરસ્તત્ર વૃહલ્લોહિતસંજ્ઞકમ્

ચન્દ્રભાગા નદી તસ્માત્ કાસારાદ્દક્ષિણામ્બુધિમ્ ।
યાન્તીં નિર્ભિદ્ય દદૃશે તેન સાનુગિરેર્મહત્

નિર્ભિદ્ય પશ્ચિમં સાનું ચન્દ્રભાગસ્ય સા નદી ।
યથા હિમવતો ગઙ્ગા તથા ગચ્છતિ સાગરમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥
ચન્દ્રભાગા કથં સિન્ધુસ્તત્રોત્પન્ના મહાગિરૌ ।
કીદૃક્ સરસ્તદ્વિપ્રેન્દ્ર વૃહલ્લોહિતસંજ્ઞકમ્

કથં સ પર્વતશ્રેષ્ઠશ્ચન્દ્રભાગાહ્વયોઽભવત્ ।
ચન્દ્રભાગાહ્વયા કસ્માન્નદી જાતા વૃષોદકા

એતન્નઃ શ્રોષ્યમાણાનાં જાયતે કૌતુકં મહત્ ।
માહાત્મ્યં ચન્દ્રભાગાયાઃ કાસારસ્ય ગિરેસ્તથા

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
શ્રૂયતાઞ્ચન્દ્રભાગાયાઃ ઉત્પત્તિર્મુનિસત્તમાઃ ।
યુષ્માભિશ્ચન્દ્રભાગસ્ય માહાત્મ્યં નામકારણમ્

હિમવગિરિસંસક્તઃ શતયોજનવિસ્તૃતઃ ।
યોજનત્રિંશદાયામઃ કુન્દેન્દુધવલો ગિરિઃ

તસ્મિન્ ગિરૌ પુરા વેધાશ્ચન્દ્રં શુદ્ધં સુધાનિધિમ્ ।
વિભજ્ય કલ્પયામાસ દેવાન્નં સ પિતામહઃ

પિત્રર્થઞ્ચ તથા તસ્ય તિથિવૃદ્ધિક્ષયાત્મકમ્ ।
કલ્પયામાસ જગતાં હિતાય કમલાસનઃ

વિભક્તશ્ચન્દ્રમાસ્તસ્મિન્ જીમૂતે દ્વિજસત્તમાઃ ।
અતો દેવાશ્ચન્દ્રભાગં નામ્ના ચક્રુઃ પુરા ગિરિમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥
યજ્ઞભાગેષુ તિષ્ઠત્સુ તથા ક્ષીરોદજેઽમૃતે ।
કિમર્થમકરોચ્ચન્દ્રં દેવાન્નં કમલાસનઃ

તથા કંવ્યે સ્થિતે કસ્માત્ પિત્ર્યર્થં સમકલ્પયત્ ।
તિથિક્ષયે તથા વૃદ્ધૌ કથમિન્દુરભૂદ્ગુરો

એતન્નઃ સંશયં બ્રહ્મઞ્છિન્ધિ સૂર્યો યથા તમઃ ।
નાન્યોઽસ્તિ સંશયસ્યાસ્ય છેત્તા ત્વત્તો દ્વિજોત્તમ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
પુરા દક્ષઃ સ્વતનયાઃ અશ્વિન્યાદ્યાઃ મનોરમાઃ ।
ષડ્વિશતિં તથૈકાઞ્ચ સોમાયાદાત્ પ્રજાપતિઃ

સમસ્તાસ્તાસ્તતઃ સોમ ઉપયેમે યથાવિધિ ।
નિનાય ચ સ્વકં સ્થાનં દક્ષસ્યાનુમતે તદા

અથ ચન્દ્રઃ સમસ્તાસુ તાસુ કન્યાસુ રાગતઃ ।
રોહિણ્યા સાર્ધમવસદ્રતોત્સવકલાદિભિઃ

રોહિણીમેવ ભજતે રોહિણ્યા સહ મોદતે ।
વિનેન્દૂ રોહિણીં શાન્તિં ન કાચિલ્લભતે પુરા

રોહિણી તત્પરં ચન્દ્રં વીક્ષ્ય તાઃ સર્વકન્યકાઃ ।
ઉપચારૈર્બહુવિધૈર્ભેજુશ્ચન્દ્રમસં પ્રતિ

નિષેવ્યમાણોઽનુદિનં યદા નૈવાકરોદ્વિધુઃ ।
તાસુ ભાવં તદા સર્વા અમર્ષવશમાગતાઃ

અથોત્તરાફાલ્ગુનીતિ નામ્ના યા ભરણી તથા ।
કૃત્તિકાર્દ્રા મઘા ચૈવ વિશાખોત્તરભાદ્રપત્

તથા જ્યેષ્ઠોત્તરાષાઢે નવૈતાઃ કુપિતાઃ ભૃશમ્ ।
હિમાંશુમુપસંગમ્ય પરિવવ્રુઃ સમન્તતઃ

પરિવાર્ય નિશાનાથં દદૃશૂ રોહિણીં તતઃ ।
વામાંકસ્થાં તસ્ય તેન રમમાણાં સ્વમણ્ડલે

તાં વીક્ષ્ય તાદૃશીં સર્વા રોહિણીં વરવર્ણિનીમ્ ।
જજ્વલુશ્ચાતિકોપેન હવિષેવ હુતાશનઃ

તતો મધાત્રિપૂર્વાશ્ચ ભરણી કૃત્તિકા તથા ।
ચન્દ્રાંકસ્થાં મહાભાગાં રોહિણીં જગૃહુર્હઠાત્

ઊચુશ્ચાતીવ કુપિતાઃ પરુષં રોહિણીં પ્રતિ ।
જીવન્ત્યાં ત્વયિ દુષ્પ્રાજ્ઞે નાસ્માનિન્દુસ્તુ ભાવભાક્

સમુપૈષ્યતિ કસ્મિંશ્ચિત્સમ સુરતોત્સુકઃ ।
વહ્નીનાં ક્ષેમવૃદ્ધ્યર્થં તાં હનિષ્યામ દુર્મતિમ્

ન ત્વાં હત્વા ભવેત્ પાપમસ્માકમપિ કિઞ્ચન ।
પ્રજનઘ્નીં બહુસ્ત્રીણામનૃતૌ પાપકારિણીમ્

યસ્મિન્નર્થે પુરા બ્રહ્મા વ્યાજહાર સુતં પ્રતિ ।
નીતિશાસ્ત્રોપદેશાય તન્નઃ સંશ્રુતમસ્તિ વૈ

એકસ્ય યત્ર નિધને પ્રવૃત્તે દુષ્ટકારિણઃ ।
બહૂનાં ભવતિ ક્ષેમં તસ્ય પુણ્યપ્રદો વધઃ

રુક્મસ્તેયી સુરાપશ્ચ બ્રહ્મહા ગુરુતલ્પગઃ ।
આત્માનં ઘાતયેદ્યસ્તુ તસ્ય પુણ્યપ્રદો વધઃ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તાસાં તાદૃગભિપ્રાયં બુદ્ધ્વા દૃષ્ટ્વા ચ કર્મ ચ ।
ભીતાં ચ રોહિણીં દૃષ્ટ્વા પ્રિયામતિમનોરમામ્

આત્માનશ્ચાપરાધં ચ તદસમ્ભોગજં મુહુઃ ।
વિચિન્ત્ય રોહિણીં ભીતાં તાસાં હસ્તાદમોચયત્

મોચયિત્વા ચ બાહુભ્યાં સમ્પરિષ્વજ્ય રોહિણીમ્ ।
વારયામાસ તાઃ સર્વાઃ કૃત્તિકાદ્યાઃ સ ભામિનીઃ

તદેન્દું વારયન્ત્યસ્તાઃ કૃત્તિકાદ્યા મઘાન્તકાઃ ।
સામ્યમૂચુર્મનસ્વિન્યસ્તાં વીક્ષ્યન્ત્યોઽથ રોહિણીમ્

ન તે ત્રપા વા ભીતિર્વા પાપતોઽસ્માન્નિરસ્યતઃ ।
સંજાયતે નિશાનાથ પ્રાકૃતસ્યેવ વર્તતઃ

કથમસ્માન્નિરાકૃત્ય ચારિત્રવ્રતધારિણીઃ ।
સદા ભક્તિમતીરેકાં મૂઢવત્ત્વં નિષેવસે

કિં તે નાવગતો ધર્મો વેદમૂલઃ શ્રુતઃ પુરા ।
યદ્ધર્મહીનં કુરુષે કર્મ સદ્ભિર્વિગર્હિતમ્

ધર્મશાસ્ત્રાર્થગં કર્મ ચરન્તીનાં યથોચિતમ્ ।
કથમુદ્વાહિતાનાં ત્વં મુખમાત્ર ન વીક્ષસે

ગદતો યચ્છુતં પૂર્વં નારદાય પિતુર્મુખાત્ ।
દક્ષસ્ય ધર્મશાસ્ત્રાર્થં તચ્છૃણુષ્વ નિશાપતે

બહુદારઃ પુમાન્ યસ્તુ રાગાદેકાં ભજેત્ સ્ત્રિયમ્ ।
સ પાપભાક્સ્ત્રીજિતશ્ચ તસ્યાશૌચં સનાતનમ્

યદ્દુઃખં જાયતે સ્ત્રીણાં સ્વામ્યસમ્ભોગજં વિધો ।
ન તસ્ય સદૃશં દુઃખં કિઞ્ચિદન્યત્ર વિદ્યતે

સતીમૃતુમતીં જાયાં યો નેયાત્પુરુષાધમઃ ।
ઋતુધસ્ત્રેષુ શુદ્ધેષુ ભ્રૂણહા સ ચ જાયતે

ભાર્યા સ્યાદ્યાવદાત્રેયી તાવત્કાલં વિબોધનમ્ ।
તસ્યાસ્તુ સઙ્ગમે કિઞ્ચિદ્વિહિતઞ્ચાપિ નાચરેત્

બહુભાર્યસ્ય ભાર્યાણામૃતુમૈથુનનાશનમ્ ।
ન કિઞ્ચિદ્વિદ્યતે કર્મ શાસ્ત્રેણાપિ યદીરિતમ્

તોષયેત્ સતતં ભાર્યાવિધિવત્પાણિપીડિતાઃ ।
તાસાં તુષ્ટ્યા તુ કલ્યાણમકલ્યાણમતોઽન્યથા

સન્તુષ્ટો ભાર્યયા ભર્તા ભર્ત્રા ભાર્યા તથૈવ ચ ।
યસ્મિન્નેતત્કુલે નિત્યં કલ્યાણં તત્ર વૈ ધ્રુવમ્

યયા વિરુધ્યતે સ્વામી સૌભાગ્યમદદૃપ્તયા ।
સપત્નીસઙ્ગમં કર્તું સા સ્યાદ્વેશ્યા ભવાન્તરે

ઇહાપિ લોકે વાચ્યત્વમધર્મઞ્ચાપિ વિન્દતિ ।
ન પિતુશ્ચ કુલં સ્વામિકુલં તસ્યાઃ પ્રમોદતે

વિરુધ્યમાને પત્યૌ યત્સપત્ન્યા વા પ્રવર્તતે ।
અતીવ દુઃખં ભવતિ તદકલ્યાણકૃત્તયોઃ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ઇત્યેવં ભાષમાણાસુ તાસુ ચાતીવ નિષ્ઠુરમ્ ।
ચુકોપ ચન્દ્રમા દૃષ્ટ્વા મલિનં રોહિણીમુખમ્

રોહિણી ચ તદા તાસામવલોક્યોગ્રતાં મુહુઃ ।
ન કિઞ્ચિત્ સાપિ પ્રોવાચ ભયશોકત્રપાકુલા

અથાપિ કુપિતશ્ચન્દ્રસ્તાઃ શશાપ તદા સ્ત્રિયઃ ।
યસ્માન્મમ પુરશ્ચોપ્રાસ્તીક્ષ્ણા વાચઃ સમીરિતાઃ

ભવતીભિશ્ચ તિસૃભિર્લોકેઽસ્મિન્ કૃત્તિકાદિભિઃ ।
ઊપ્રાસ્તીક્ષ્ણા ઇતિ ખ્યાતિઃ પ્રાપ્તવ્યા ત્રિદશેષ્વપિ

તસ્માદેવંવિધાનેન નવૈતાઃ કૃત્તિકાદયઃ ।
યાત્રાયાં નોપયુક્તા હિ ભવિષ્યધ્વં દિને દિને

યુષ્માન્ પશ્યન્તિ દેવાદ્યા મનુષ્યાદ્યા ચ યે ક્ષિતૌ ।
યાત્રાયાં તેન દોષેણ તેષાં યાત્રા ન ચેષ્ટદા

અથ સર્વાસ્તદા શાપં તસ્ય શ્રુત્વાતિદારુણમ્ ।
ચન્દ્રસ્ય હૃદયં જ્ઞાત્વા શાપાચ્ચાતીવ નિષ્ઠુરમ્

જગ્મુઃ સર્વાસ્તદા દક્ષભવનં પ્રત્યમર્ષિતાઃ ।
ઊચુશ્ચ દક્ષં પિતરમશ્વિન્યાદ્યાઃ સગદ્ગદમ્

સોમો વસતિ નાસ્માસુ રોહિણીં ભજતે સદા ।
સેવમાના ન ભજતે સોઽસ્માન્ પરબધૂરિવ

નાવસ્થાને નાવસાને ભોજને શ્રવણે તથા ।
વિનેન્દૂ રોહિણીં શાન્તિં લભતે નહિ કાઞ્ચન ॥૭૩।
રોહિણ્યા વસતસ્તસ્ય સમીપં વીક્ષ્ય તે સુતાઃ ।
યાન્તીઃ સોઽન્યત્ર નયનમાધાય નહિ વીક્ષતે

માસ્ત્વન્યઃ સ્વામિસદ્ભાવો મુખમાત્રં ન વીક્ષતે ।
અસ્મિન્ વસ્તુનિ યત્કાર્યં તદસ્માભિર્નિગદ્યતામ્

અસ્માભિરેતત્સમયેઽનુરુદ્ધશ્ચ ચન્દ્રમાઃ ।
સ તત્કૃતે તતશ્ચાસ્મચ્છાપં તીવ્રં તદાકરોત્

દોરુણાશ્ચાતિતીક્ષ્ણાશ્ચ લોકે વાચ્યત્વમાપ્ય ચ ।
અયાત્રિકા ભવિષ્યધ્વં યૂયમિત્યુક્તવાન્ વિધુઃ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
શ્રુત્વા વાક્યં સ પુત્રીણાં તાભિઃ સાર્ધં પ્રજાપતિઃ ।
જગામ યત્ર સોમોઽભૂદ્રોહિણ્યા સહિતસ્તદા

દૂરાદેવ વિધુર્દૃષ્ટવા દક્ષમાયાન્તમાસનાત્ ।
ઉત્તસ્થાવન્તિકે પ્રાપ્ય વવન્દે ચ મહામુનિમ્

અથ દક્ષસ્તદોવાચ કૃતાસનપરિગ્રહઃ ।
સામપૂર્વં ચન્દ્રમસં કૃત- સંવન્દનં તથા

॥ દક્ષ ઉવાચ ।
સમં વર્તસ્વ ભાર્યાસુ વૈષમ્યં ત્વં પરિત્યજ ।
વૈષમ્યે બહવો દોષા બ્રહ્મણા પરિકીર્તિતાઃ

રતિપુત્રફલા દારાસ્તાસુ કામાનુબન્ધનાત્ ।
કામાનુબન્ધઃ સંસર્ગાત્ સંસર્ગઃ સઙ્ગમાદ્ભવેત્

સઙ્ગમશ્ચાપ્યભિધ્યાનાદ્વીક્ષણાદભિજાયતે ।
તસ્માદ્ ભાર્યાસ્વભિધ્યાનં કુરુ ત્વં વીક્ષણાદિકમ્

યદ્યેવં નૈવ કુરુષે મદ્વચો ધર્મયન્ત્રિતમ્ ।
તદા લોકવચોદુષ્ટઃ પાપવાંસ્ત્વં ભવિષ્યસિ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
એતચ્છ્રુત્વા વચસ્તસ્ય દક્ષસ્ય સુમહાત્મનઃ ।
એવમસ્ત્વિતિ ચન્દ્રોઽપિ ન્યગદદ્દક્ષશઙ્કયા

અથાનુમન્ત્ર્ય તનયાશ્ચન્દ્રં જામાતરં તથા ।
યયૌ દક્ષો નિજં સ્થાનં કૃતકૃત્યસ્તદા મુનિઃ

ગતે દક્ષે તતશ્ચન્દ્રસ્તાં સમાસાદ્ય રોહિણીમ્ ।
જગ્રાહ પૂર્વવદ્ભાવં તાસુ તસ્યાં ચ રાગતઃ

તત્રૈવ રોહિણીં પ્રાપ્ય ન કાશ્ચિદપિ વીક્ષતે ।
રોહિણ્યામેવ વસતે તતસ્તાઃ કુપિતાઃ પુનઃ

ગત્વા તા: પિતરં પ્રાહુદૌર્ભાગ્યોદ્વગ્નમાનસાઃ ।
સોમો વસતિ નાસ્માસુ રોહિણીં ભજતે સદા

તવાપિ નાકરોદ્વાક્યં તસ્માન્ન: શરણં ભવ

ઉદ્વેગકોપસંયુક્ત ઉત્તસ્થૌ તત્ક્ષણાન્મુનિઃ ।
જગામ મનસા ધ્યાયન્ કર્તવ્યં નિકટં વિધોઃ

ઉપગમ્ય તદા પ્રાહ વચશ્ચન્દ્રં પ્રજાપતિઃ ।
સમં વર્તસ્વ ભાર્યાસુ વૈષમ્યં ત્વં પરિત્યજ

ન ચેદિદં વચોઽસ્માકં મૌર્ખ્યાત્ ત્વં માવબુધ્યસે ।
ધર્મશાસ્ત્રાતિગાયાહં શપ્સ્યે તુભ્યં નિશાપતે

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તતો દક્ષભયાચ્ચન્દ્રસ્તત્કર્તું પ્રતિ તત્પુરઃ ।
અઙ્ગીચકારાતિભયાત્ કાર્યમેવ મુહુસ્ત્વિતિ

સમં પ્રવર્તનં કર્તું ભાર્યાસ્વઙ્ગીકૃતે તતઃ ।
વિધુના પ્રયયૌ દક્ષઃ સ્વસ્થાનં ચન્દ્રસમ્મતઃ

ગતે દક્ષે નિશાનાથો રોહિણ્યાસહિતો ભૃશમ્ ।
રમમાણો વિસસ્માર દક્ષસ્ય વચનન્તુ સઃ

સેવમાનાશ્ચ તાઃ સર્વા અશ્વિન્યાદ્યા મનોરમાઃ ।
નાભજચ્ચન્દ્રમાસ્તાસુ અવજ્ઞામેવ ચાકરોત્

અવજ્ઞાતાસ્તુ તાઃ સર્વાશ્ચન્દ્રેણ પિતુરન્તિકમ્ ।
ગત્વૈવાર્તસ્વરાશ્ચાર્તા રુદન્ત્યશ્ચેદમબ્રુવન્

નાકરોદ્વચનં સોમસ્તવાપિ મુનિસત્તમ ।
અવજ્ઞાં કુરુતેઽસ્માસુ પૂર્વતોઽપ્યધિકં સ ચ

તસ્માત્ સોમેન નઃ કાર્યં ન કિઞ્ચિદપિ વિદ્યતે ।
તપસ્વિન્યો ભવિષ્યામસ્તપશ્ચર્યાં નિદેશય

તપસા શોધિતાત્માનઃ પરિત્યક્ષ્યામ જીવિતમ્ ।
કિમસ્માકં જીવિતેન દુર્ભગાનાં દ્વિજોત્તમ

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ઇત્યુક્ત્વા તાસ્તતઃ સર્વા દક્ષજાઃ કૃત્તિકાદયઃ ।
કપોલમાલમ્વ્ય કરૈરુરુદુર્વિવિશુઃ ક્ષિતૌ

તાસ્તુ દૃષ્ટ્વા તથાભૂતા દુઃખવ્યાકુલિતેન્દ્રિયાઃ ।
અતિદીનમુખો દક્ષઃ કોપાજ્જજ્વાલ વહ્નિવત્

અથ કોપપરીતસ્ય દક્ષસ્ય સુમહાત્મનઃ ।
નિશ્ચક્રામ તદા યક્ષ્મા નાસિકાગ્રાદ્વિભીષણઃ

દંષ્ટ્રાકરાલવદનઃ કૃષ્ણાંગારસમપ્રભઃ ।
અતિદીર્ઘઃ સ્વલ્પકેશઃ કૃશો ધમનિસન્તતઃ

અધોમુખો દણ્ડહસ્તઃ કાસં વિશ્રમ્ય સન્તતમ્ ।
કુર્વાણો નિમ્નનેત્રશ્ચ યોષાસમ્ભોગલોલુપઃ

સ ચોવાચ તદા દક્ષં કસ્મિંસ્થાસ્યામ્યહં મુને ।
કિં વા ચાહં કરિષ્યામિ તન્મે વદ મહામતે

તતો દક્ષસ્તુ તં પ્રાહ સોમં યાતુ દ્રુતં ભવાન્ ।
સોમમત્તુ ભવાન્નિત્યં સોમે ત્વં તિષ્ઠ સ્વેચ્છયા

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
ઇતિ શ્રુત્વા વચસ્તસ્ય દક્ષસ્યાથ મહામુનેઃ ।
શનૈઃ શનૈસ્તતઃ સોમમાસસાદ ગદઃ સ ચ

આસાદ્ય સ તદા સોમં વલ્મીકં પન્નગો યથા ।
પ્રવિવેશેન્દુહૃદયં છિદ્રં પ્રાપ્ય મહાગદઃ । । ૧૧૦ ॥
તસ્મિન્ પ્રવિષ્ટે હૃદયે દારુણે રાજયક્ષ્મણિ ।
મુમોહ ચન્દ્રસ્તન્દ્રાંચ વિષમાં પ્રાપ્તવાંશ્ચ સઃ

ઉત્પદ્ય પ્રથમં યસ્માલ્લીનો રાજન્યસૌ ગદઃ ।
રાજયક્ષ્મેતિ લોકેઽસ્મિન્તસ્ય ખ્યાતિરભૂદ્વિજાઃ

તતસ્તેનાભિભૂતઃ સ યક્ષ્મણા રોહિણીપતિઃ ।
ક્ષયં જગામાનુદિનં ગ્રીષ્મે ક્ષુદ્રા નદી યથા

અથ ચન્દ્રે ક્ષીયમાણે સર્વૌષધ્યો ગતાઃ ક્ષયમ્ ।
ક્ષયં યાતાસ્વૌષધિષુ ન યજ્ઞઃ સમવર્તત

યજ્ઞાભાવાત્તુ દેવાનામન્નં સર્વં ક્ષયં ગતમ્ ।
પર્જન્યાશ્ચ તતો નષ્ટાસ્તતો વૃષ્ટિર્નચાભવત્

વૃષ્ટ્યભાવે તુ લોકાનામાહારાઃ ક્ષીણતાં ગતાઃ ।
દુર્ભિક્ષવ્યસનોપેતે સર્વલોકે દ્વિજોત્તમાઃ

દાનધર્માદિકં કિઞ્ચિન્ન લોકસ્ય પ્રવર્તતે ।
સત્ત્વહીનાઃ પ્રજા: સર્વા લોભેનોપહતેન્દ્રિયાઃ ।
પાપમેવ તદા ચક્રુઃ કુકર્મરતયશ્ચ તાઃ

એતાન્ દૃષ્ટ્વા તદા ભાવાન્ દિક્પાલાઃ સપુરન્દરાઃ ।
જગ્મુઃ ક્ષોભં પરં દેવાઃ સાગરાશ્ચ ગ્રહાસ્તથા

તતો દૃષ્ટવા જગત્સર્વં વ્યાકુલં દસ્યુપીડિતમ્ ।
બ્રહ્માણમગમન્ દેવાઃ સર્વે શક્રપુરોગમાઃ

ઉપસઙ્ગમ્ય દેવેશં સ્રષ્ટારં જગતાં પતિમ્ ।
પ્રણમ્યાથ યથાયોગ્યમુપવિષ્ટાસ્તદા સુરાઃ

તાન્ મ્લાનવદનાન્ સર્વાન્વીક્ષ્ય લોકપિતામહઃ ।
અભિભૂતાન્ પરેણેવ હૃતસ્વવિષયાનિવ ।
પપ્રચ્છ સમ્મુખીકૃત્ય ગુરુમિન્દ્રં હુતાશનમ્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
સ્વાગતં ભો સુરગણાઃ કિમર્થં યૂયમાગતાઃ ।
દુઃખોપહતદેહાંશ્ચ યુષ્માન્ મ્લાનાંશ્ચ લક્ષયે

નિરાબાધાન્નિરાતંકાન્ યુષ્માન્ સર્વાંશ્ચ કામગાન્ ।
કૃત્વા સ્વવિષયે ન્યસ્તાન્ કથં પશ્યામિ દુઃખિતાન્

યદ્વોઽભવદ્દુઃ ખબીજં યુષ્માન્ વા યસ્તુ બાધતે ।
તત્કથ્યતામશેષેણ સિદ્ધઞ્ચાપ્યવધાર્યતામ્

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
તતો વૃદ્ધશ્રવા જીવઃ કૃષ્ણવર્ત્મા ચ લોકભૃત્ ।
ઉવાચાત્મભુવે તસ્મૈ સુરાણાં દુઃખકારણમ્

॥ દેવા ઊચુઃ ॥
શૃણુ સર્વં જગત્કર્તસ્ત્વાં યેન વયમાગતાઃ ।
યદ્વાસ્માકં દુઃખબીજં યતો મ્લાનશ્રિયો વયમ્

ન ક્વચિત્ સમ્પ્રવર્તન્તે યજ્ઞા લોકે પિતામહ ।
નિરાધારા નિરાતંકાઃ પ્રજાઃ સર્વાં ક્ષયં ગતાઃ

ન ચ દાનાદિધર્માશ્ચ ન તપાંસિ ક્ષિતૌ ક્વચિત્ ।
નૈવ વર્ષતિ પર્જન્યઃ ક્ષીણતોયાભવત્ ક્ષિતિઃ

ક્ષીણાઃ સર્વાસ્તથૈઔષધ્યઃ શસ્યા લોકાઃ સમાકુલાઃ ।
દસ્યુભિઃ પીડિતા વિપ્રા વેદવાદં ન કુર્વતે

અન્નવૈકલ્યમાસાદ્ય મ્રિયન્તે બહવ: પ્રજાઃ ।
ક્ષીણેષુ યજ્ઞભાગેષુ ભોગ્યહીનાસ્તથા વયમ્

દુર્બલાસ્તુ શ્રિયાહીના નૈવ શાન્તિં લભામહે

રોહિણ્યા મન્દિરે ચન્દ્રો વક્રગત્યા ચિરં સ્થિતઃ ।
વૃષરાશૌ સ ચ ક્ષીણો જ્યોત્સ્નાહીનશ્ચ વર્તતે

યદૈવાન્વિષ્યતે દેવૈશ્ચન્દ્રો નૈષાં પુરઃસરઃ ।
કદાચિદપિ દેવાનાં સમાજે વા ભવદ્વિધે

કદાચિદ્રોહિણી ત્યક્ત્વા નૈવ ક્વચન ગચ્છતિ ।
યદ્યન્યઃ કોઽપિ ન ભવેત્તદા ચન્દ્રો બહિર્ભવેત્

દૃશ્યતે સ કલાહીનઃ કલામાત્રાવશેષકઃ ।
ઇતિ સર્વત્ર લોકેશ વૃત્તઃ કર્મવિપર્યયઃ

તં દૃષ્ટ્વા કાન્દિશીકાસ્તુ વયં ત્વાં શરણં ગતાઃ ।
પાતાલાદ્યાવદુત્થાય કાલકઞ્જાદયોઽસુરાઃ ।
નાસ્માન્ લોકેશ બાધન્તે તાવન્નસ્ત્રાહિ સાધ્વસાત્

અયં પ્રવર્તતે કસ્માજ્જગતાં વા વ્યતિક્રમઃ ।
ન જાનીમસ્તુ તત્સર્વં વિપ્લવે વાપિ કાણમ્

॥ માર્કણ્ડેય ઉવાચ ॥
એતત્ સુરાણાં વચનં દિવ્યદર્શી પિતામહઃ ।
શ્રુત્વા ક્ષણમભિધ્યાયન્ નિજગાદ સુરોત્તમાન્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥
શૃણ્વન્તુ દેવતાઃ સર્વા યદર્થં લોકવિપ્લવઃ ।
પ્રવર્તતેઽધુના યેન શાન્તિસ્તસ્ય ભવિષ્યતિ

સોમો દાક્ષાયણીઃ કન્યાઃ સપ્તવિંશતિસઙ્ખ્યકાઃ ।
અશ્વિન્યાદ્યા વરબધૂર્ભાર્યાર્થે પરિણીતવાન્

પરિણીય સ તાઃ સર્વા રોહિણ્યાં સતતં વિધુઃ ।
પ્રાવર્તતાનુરાગેણ ન સમસ્તાસુ વર્તતે

અશ્વિન્યાદ્યાસ્તુ તાઃ સર્વા દૌર્ભાગ્યજ્વરપીડિતાઃ ।
ષડ્વિંશતિર્વરારોહાઃ પિતરં પ્રસ્થિતાઃ સ્વકમ્

પ્રવર્તતે નિશાનાથો રોહિણ્યાં રાગતો યથા ।
તથા ન તાસુ ભજતે તદ્દક્ષાય ન્યવેદયન્

તતો દક્ષો મહાબુદ્ધિઃ સામ્ના સંસ્તૂય વિટ્પતિમ્ ।
બહુસુનૃતમાભાષ્ય પુત્ર્યર્થે ચાન્વરોધત

અનુરુદ્ધો યથાકામં દક્ષેણ સુમહાત્મના ।
સમં પ્રવર્તિતું તાસુ સમયં કૃતવાન્ વિધુઃ

સમમઙ્ગીકૃતે ભાવં તાસુ કર્તું હિમાંશુના ।
સ્વં જગામ તતઃ સ્થાનં દક્ષોઽપિ મુનિસત્તમઃ

ગતે દક્ષે મુનિશ્રેષ્ઠે વૈષમ્યં તાસુ ચન્દ્રમાઃ ।
જહૌ ન ભાવં તાઃ શશ્વત્ કુપિતાઃ પિતરં ગતાઃ

તતો દક્ષઃ પુનશ્ચન્દ્રમનુરુધ્ય સુતાન્તરે ।
સમાં વૃત્તિં પ્રતિશ્રાવ્ય વચનં ચેદમબ્રવીત્

ન સમં વર્તતે ચન્દ્ર સર્વાસ્વાસુ ભવાન્ યદિ ।
તદા શપ્સ્યે ત્વહં તુભ્યં તસ્માત્ કુરુ સમંજસમ્

તતો ગતે પુનર્દક્ષે ન સમં વર્તતે યદા ।
તાસુ ચન્દ્રસ્તદા દક્ષં પુનર્ગત્વાશ્રુવન્ રુષા

ન તે વચઃ સત્કુરુતે નૈવાસ્માસુ પ્રવર્તતે ।
વયં તપશ્ચરિષ્યામઃ સ્થાસ્યામશ્ચ તવાન્તિકે

તાસામિતિ વચઃ શ્રુત્વા કુપિતઃ સ મહામુનિઃ ।
ક્ષયાય ચન્દ્રસ્ય પુનઃ શાપાયોત્સુકતાં ગતઃ

શાપાયોદ્યુક્તમનસઃ કુપિતસ્ય મહામુને ।
ક્ષયો નામ મહારોગો નાસિકાગ્રાદ્વિનિર્ગતઃ

પ્રેષિતઃ સ ચ ચન્દ્રાય દક્ષેણ મુનિના તતઃ ।
પ્રવિષ્ટશ્ચ તતો દેહે ક્ષયિતસ્તેન ચન્દ્રમાઃ

ક્ષીણે ચન્દ્રે ક્ષયં યાતા જ્યોત્સ્નાસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।
ક્ષીણાસુ સર્વજ્યોત્સ્નાસુ સર્વૌષધ્યઃ ક્ષયં ગતાઃ

ઔષધ્યભાવાલ્લોકેઽસ્મિન્ ન યજ્ઞઃ સમ્પ્રવર્તતે ।
યજ્ઞાભાવાદનાવૃષ્ટિસ્તતઃ સર્વપ્રજાક્ષયઃ

યજ્ઞભાગોપભોગેન હીનાનાં ભવતાં તથા ।
દુર્બલત્વં સમુત્પન્નં વિકારશ્ચ સ્વગોચરે

ઇતિ વઃ કથિતં સર્વં યથાભૂલ્લોકવિપ્લવઃ ।
યેનોપાયેન તચ્છાન્તિસ્તચ્છૃણ્વન્તુ સુરોત્તમાઃ

॥ ઇતિ શ્રીકાલિકાપુરાણે ચન્દ્રસ્યશાપવર્ણનન્નામ વિંશોઽધ્યાયઃ

કાલિકા પુરાણ હિન્દી અનુવાદ પઢને કે લિએ દેખેં-[હ્ત્ત્પ્સ્:॥પ્ત્વૈસ્હ્નવિ.બ્લોગ્સ્પોત્.ચોમ્।2023।03।કલિક-પુરન્-અધ્યય્-20.હ્ત્મ્લ્ દ્પ્ કર્મકન્દ્]