કલાવિલાસ · ભાગ 2128

ચરતા મયા નૃલોકે સુરપતિયોગ્યાઃ શ્રિયો દૃષ્ટાઃ ॥ 7.16 ॥
તે તુ ત્વાં સ્પર્ધન્તે વિભવૈર્વરુણં ધનાધિનાથં ચ &
શતમખસંજ્ઞામસકૃદ્ બહુતરયજ્ઞા હસન્ત્ય્ એવ ॥ 7.17 ॥
શ્રુત્વા તર્મુનિવચનં જાતદ્વેષઃ શતક્રતુઃ કોપાત્ &
હર્તું ધનં પિશાચાન્ વિસસર્જ ભુવં નરેન્દ્રાણામ્ ॥ 7.18 ॥
તે ગીતનામમન્ત્રાઃ સુરપતિદિષ્ટાઃ પિશાચસંઘાતાઃ &
હર્તું સકલનૃપાણાં ધનમખિલં ભૂતલં પ્રયયુઃ ॥ 7.19 ॥
માયાદાસઃ પ્રથમં ડમ્બરદાસશ્ ચ વજ્રદાસશ્ ચ &
ઝ્[ક્ષ્?]અયદાસલુણ્ઠદાસૌ ખરહરદાસઃ પ્રસિદ્ધદાસશ્ ચ ॥ 7.20 ॥
વાડવદાસશ્ ચાષ્ટૌ તે ગત્વા મર્ત્યલોકમતિભયદાઃ &
વિવૃતાસ્યઘોરકુહરા ગાયનસૃષ્ટિં સસર્જુરતિવિકટામ્ ॥ 7.21 ॥
યૈરેતૈર્હૃતવિભવા દિશિ દિશિ હૃત[?]સકલલોકસર્વસ્વાઃ &
યજ્ઞાદિષુ ભૂપતયો જાતાઃ શિથિલોદ્યમાઃ સર્વે ॥ 7.22 ॥
એતે હિ કર્ણવિવરૈઃ પ્રવિશ્ય ગીતચ્છલેન ભૂપાનામ્ &
સહસા હરન્તિ હૃદયં કર્ણપિશાચા મહાઘોરાઃ ॥ 7.23 ॥
તસ્મારેષાં રાષ્ટ્રે ન દદાતિ વિકારિણાં પ્રવેશં યઃ &
તસ્ય સકલાર્થસંપદ્યજ્ઞવતી ભૂમિરાધીના ॥ 7.24 ॥
નટનર્તકચક્રચરાઃ કુશીલવાશ્ચારણા વિટાશ્ચૈવ &
ઐશ્વર્યશાલિશલભાઃ ચરન્તિ તેભ્યઃ શ્રિયં રક્ષેત્ ॥ 7.25 ॥
ગાયનસંઘસ્યૈક્યાદ્ ઉત્તિષ્ઠતિ ગીતનિઃસ્વનઃ સુમહાન્ &
અસ્થાને દત્તાયા લક્ષ્મ્યા ઇવ સંભ્રમાક્રન્દઃ ॥ 7.26 ॥
સર્ગઃ 8
તત્રાપિ હેમકારા હરણકલાયોગિનઃ પૃથુધ્યાનાઃ &
યે ધામ્નિ બહુલલક્ષ્મ્યાઃ શૂન્યત્વં દર્શયન્ત્ય્ એવ ॥ 8.1 ॥
સારં સકલધનાનાં સંપત્સુ વિભૂષણં વિપદિ રક્ષા &
એતે હરન્તિ પાપાઃઌ સતતં તેજઃ પરં હેમ ॥ 8.2 ॥
સહસૈવ દૂષયન્તિ સ્પર્શેન સુવર્ણમુપહતચ્છાયામ્ &
નિત્યાશુચયઃ પાપાઃ ચણ્ડાલા હેમકારાશ્ ચ ॥ 8.3 ॥
મસૃણકષાશ્મનિ નિકષો મન્દરુચિક્રમગતા કલા તેષામ્ &
યેષાં પરુષકષાશ્મનિ વિક્રયકાલેઽપિ લાભકલા ॥ 8.4 ॥
સોપસ્નેહઃ સ્વેદ્યઃ સિક્થકમુદ્રોઽપિ બાલુકાપ્રાયઃ &
સોષ્મા ચ યુક્તિભેદાત્ તુલોપલાનાં કલાઃ પઞ્ચ ॥ 8.5 ॥
દ્વિપુટા સ્ફોટવિપાકા સુવર્ણરસપાયિની સુતામ્રકલા &
સીસમલકાચચૂર્ણગ્રહણપરા ષટ્કલા મૂષા ॥ 8.6 ॥
વક્રમુખી વિષમપુટા સુષિરતલા ન્યસ્તપારદા મૃદ્વી &
પક્ષકટા ગ્રન્થિમતી સિક્થકલા બહુગુણા પુરોનમ્રા ॥ 8.7 ॥
વાતભ્રાન્તા તન્વી ગુર્વી વા પરુષવાતધૃતચૂર્ણા &
નિર્જીવના સજીવા ષોડશ હેમ્નસ્તુલાસુ કલાઃ ॥ 8.8 ॥
મન્દઃ સાવેગો વા મધ્યચ્છિન્નઃ સશબ્દ્લ્ફૂત્કારઃ &
પાતી શીકરકારી ફૂત્કારઃ ષટ્કલાસ્તેષામ્ ॥ 8.9 ॥

જ્વાલાવલયી ધૂમો વિસ્ફોટી મન્દકઃ સ્ફુલિઙ્ગી ચ &
પૂર્વધૃતતામ્રચૂર્ણસ્ તેષાં અપિ ષટ્કલો વહ્નિઃ ॥ 8.10 ॥
પ્રશ્નઃ કથા વિચિત્રા કણ્ડૂયનમંશુકાન્તરાકૃષ્ટિઃ &
દિનવેલાર્કનિરીક્ષણમતિહાસો મક્ષિકાક્ષેપઃ ॥ 8.11 ॥
કૌતુકદર્શનમસકૃત્સ્વજનકલિઃ સલિલપાત્રભઙ્ગશ્ચ &
બહિરપિ ગમનં બહુશો દ્વાદશ ચેષ્ટાકલાસ્ તેષામ્ ॥ 8.12 ॥
ઘટિતસ્યોપરિ પાકઃ કૃત્રિમવર્ણપ્રકાશનોત્કર્ષી &
તનુગોમયાગ્નિમધ્યે લવણક્ષારાનુલેપેન ॥ 8.13 ॥
સામાન્યલોહપાત્રાદ્ભૂમિન્યસ્તેઽપિ કાન્તલોહતલે &
ધાવતિ વદનેન તુલા રિક્તાપિ મુહુઃ સુપૂર્ણેવ ॥ 8.14 ॥
પ્રતિબદ્ધે જતુયોગ્યે પ્રક્ષિપ્તનિઘૂઢકનકકણમ્ &
તુલિતં પૂરણકાલે સુખેન હર્તું સમાયાતિ ॥ 8.15 ॥
ઉજ્જ્વલનેઽપિ ચ તેષાં પાતનમતિસુકરમશ્મકાલે ચ &
સદૃશવિચિત્રાભરણે પરિવર્તનલાઘવપ્રસારશ્ચ ॥ 8.16 ॥
પૂર્ણાદાને ઘટને નેક્ષા માષાર્પણં પ્રભાયોગઃ &
કાલાહરણવિનાશઃ પ્રતિપૂરણયાચનં બહુશ્લેષઃ ॥ 8.17 ॥
એકાદશ યુક્તિકાલસ્તેષામેતાઃ સમાસેન &
એકૈવ કલા મહતી નિશિ ગમનં સર્વમાદાય ॥ 8.18 ॥
એતા હેમકારાણાં વિચારલભ્યાઃ કલાશ્ચતુઃષષ્ટિઃ &
અન્યા ગૂઢાશ્ચ કલાઃ સહસ્રનેત્રોઽપિ નો વેત્તિ ॥ 8.19 ॥
મેરુઃ સ્થિતોઽતિદૂરે મનુષ્યભૂમિં ચિરાત્પરિત્યજ્ય &
ભીતોઽવશ્યં ચૌર્યાદ્ઘોરાણાં હેમકારાણામ્ ॥ 8.20 ॥
કનકશિલાશતસંધિપ્રસૃતમહાવિવરકોટિસંઘાતૈઃ &
ઉત્કીર્ણનિખિલશિખરઃ પુરા કૃતો મૂષકૈર્મેરુઃ ॥ 8.21 ॥
તત્રાખિલાખુસેનાનિખાતનખરાવલેખનોત્ખાતૈઃ &
શિથિલિતમૂલઃ સહસા બભૂવ મેરુઃ પુરા નિયતમ્ ॥ 8.22 ॥
મૂષકનખરોત્ખાતઃ સુમેરુરુચ્ચૈસ્તરાં શુશુભે &
ઉદ્ધતસુવર્ણધૂલીપટલૈઃ કપિલા બહુઃ કકુભઃ ॥ 8.23 ॥
તસ્મિઞ્જર્જરશિખરે વિવરોદરદલિતકનકકૂટતટે &
કલ્પાન્તાગમશઙ્કાભયમાવિરભૂદમર્ત્યાનામ્ ॥ 8.24 ॥
આહ ચ દિવ્યદૃશા તદ્વિલોક્ય સર્વં સુરાનાથાગસ્ત્યઃ &
એતે તે બ્રહ્મઘ્ના નિશાચારાસ્ત્રિદશસંગરે નિહતાઃ ॥ 8.25 ॥
જાતા મૂષકરૂપા મેરુનિપાતે કૃતારમ્ભાઃ &
વધ્યાઃ પુનરપિ ભવતામાશ્રમભઙ્ગાન્ મુનીનાં ચ ॥ 8.26 ॥
શ્રુત્વૈતન્મુનિવચનં ધૂમેન બિલાવલીં સમાપૂર્ય &
શાપેન પૂર્વદગ્ધાઞ્જગ્ધુસ્ત્રિદશા મહામૂષાન્ ॥ 8.27 ॥
એતે ત એવ મૂષાઃ સુવર્ણ્કારાઃ ક્ષિતૌ પુનર્જાતાઃ &
જન્માભ્યાસાદનિશં કાઞ્ચનચૂર્ણં નિકર્ષન્તિ ॥ 8.28 ॥
તસ્માન્મહીપતીનામસંભવે ગરદચોરદસ્યૂનામ્ &
એકઃ સુવર્ણકારો નિગ્રાહ્યઃ સર્વથા નિત્યમ્ ॥ 8.29 ॥

સર્ગઃ 9: નાનાધૂર્તવર્ણનમ્
વાઞ્ચકમાયા મહતી મહીતલે જલધિમેખલે નિખિલે &
નષ્ટધિયાં મત્સ્યાનાં જાલાલી ધીવરૈર્વિહિતા ॥ 9.1 ॥
સર્વસ્વમેવ પરમં પ્રાણા યેષાં કૃતે પ્રયત્નોઽયમ્ &
વૈદ્યા વેદ્યાઃ સતતં યેષાં હસ્તે સ્થિતાસ્તેઽપિ ॥ 9.2 ॥
એતે હિ દેહદાહાદ્ વિરહા ઇવ દુઃસહા ભિષજઃ &
ગ્રીષ્મદિવસા ઇવોગ્રા બહુતૃષ્ણઃ શોષયન્ત્ય્ એવ ॥ 9.3 ॥
વિવિધૌષધપરિવતૈર્યોગૈઃ જિજ્ઞાસયા સ્વવિદ્યાયાઃ &
હત્વા નૃણાં સહસ્રં પશ્ચાદ્વૈદ્યો ભવેત્સિદ્ધઃ ॥ 9.4 ॥
વિન્યસ્ય રાશિચક્રં ગ્રહચિન્તાં નાટયર્મુખવિકારૈઃ &
અનુવદતિ ચિરાર્ગણકો યત્ કિંચિત્ પ્રાશ્નિકેનોક્તમ્ ॥ 9.5 ॥
ગણયતિ ગગને ગણકઃ ચન્દ્રેણ સમાગમં વિશાખાયાઃ &
વિવિધભુજંગક્રીડાસક્તાં ગૃહિણીં ન જાનાતિ ॥ 9.6 ॥
પ્રથમં સ્વવિત્તમખિલં કનકાર્થી ભસ્મસાત્ કૃત્વા &
પશ્ચાત્ સધનાન્રસિકાન્ વિનાશયત્ય્ એષ વર્ણિકાનિપુનઃ ॥ 9.7 ॥
શતવેધી સિદ્ધો મે સહસ્રવેધી રસોઽપિ નિર્યાતઃ &
ઇતિ વદતિ ધાતુવાદી નગ્નો મલિનઃ કૃશો રૂક્ષઃ ॥ 9.8 ॥
તામ્રઘટોપમશીર્ષો ધૂર્તો હિ રસાયની જરાજીર્ણઃ &
કેશોત્પાદનકથયા ખલ્વાટાનેવ મુષ્ણાતિ ॥ 9.9 ॥
પ્રહ્લાદનશુચિતારકશમ્બરરમણીજને ઽપિ બદ્ધાશઃ &
બિલ્વાદિભિરતિકામી હુત્વા ધૂમાન્ધતામેતિ ॥ 9.10 ॥
ખેચર્યઃ સુખસાધ્યા યત્નાદ્યદિ લભ્યતે નભઃકુસુમમ્ &
ઉક્તાઃ પ્રયોગવિદ્ભિઃ મશકાસ્થિષુ સિદ્ધયો બહુધા ॥ 9.11 ॥
કૃષ્ણાશ્વશકૃદ્વૃત્યા પશ્યતિ ગગને સુરેન્દ્રભવનાનિ &
મણ્ડૂકવસાલિપ્તો ભવતિ પુમાર્વલ્લભોઽપ્સરસામ્ ॥ 9.12 ॥
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા પુનરાશાં દિશિ દિશિ વિલસન્તિ ધૂર્તસંઘાતાઃ &
યૈર્વિવિધસિદ્ધિલુબ્ધાઃ ક્ષૈપ્તાઃ શતશો નરાઃ શ્વભ્રે ॥ 9.13 ॥
વશ્યાકર્ષણયોગી પથિ પથિ રક્ષાં દદાતિ નારીણામ્ &
રતિકામતન્ત્રમૂલં મૂલં મન્ત્રં ન જાનાતિ ॥ 9.14 ॥
બહવો રથ્યાગુરવો લઘુદીક્ષાઃ સ્વલ્પયોગમુત્પાદ્ય &
વ્યાધા ઇવ વર્ધન્તે મુગ્ધાનાં દ્રવિણદારહરાઃ ॥ 9.15 ॥
હસ્તસ્થા ધનરેખા વિપુલતરાસ્યા પતિશ્ ચ ચલચિત્તઃ &
મૃદ્નાતિ કુલવધૂનામ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા કમલકોમલં પાણિમ્ ॥ 9.16 ॥
બદ્ધેઽઙ્ગુષ્ઠે સલિલે પશ્યતિ વિવિધં જનભ્રમં કન્યા &
ન પ્રાપ્યતે ચ ચોરો મોહોઽસાવ્ ઇન્દ્રજાલસ્ય ॥ 9.17 ॥
ખાદતિ પિબતિ ચ ધૂર્તઃ પ્રલાપકારી નૃણાં તલાઘાતૈઃ &
ચેટાવેશં કૃત્વા નિર્મન્ત્રક્ષુદ્રધૂપેન ॥ 9.18 ॥
કક્ષપુટે નાગાર્જુનલિખિતા યુક્તિર્ વિધીયતાં ધૂપે &
યો હર્તું મોહાદિતિ ધૂર્તોઽગ્નૌ ક્ષિપતિ પરવિત્તમ્ ॥ 9.19 ॥
યક્ષીપુત્રાશ્ ચોરા વિજ્ઞેયાઃ કૂટધૂપકર્તારઃ &

યેષાં પ્રત્યક્ષફલં દારિર્દ્યં રાજભઙ્ગશ્ ચ ॥ 9.20 ॥
બહુતરધનેન વણિજા પુત્રી સા પુત્રવર્ગૃહીતૈવ &
મદધીનેતિ કથાભિઃ કન્યાર્થં ભુજ્યતે ધૂર્તઃ ॥ 9.21 ॥
ચિન્ત્યઃ સ્વેઙિતવાદી મર્મજ્ઞો હૃદયચૌર એવાસૌ &
તિષ્ઠતિ પરપ્રયુક્તો મિથ્યાબધિરોઽથવા મૂકઃ ॥ 9.22 ॥
ભસ્મસ્મેરા વેશ્યા વૃદ્ધાઃ શ્રમણાઃ સદૈવતા ગણિકાઃ &
એતાઃ કુલનારીણાં ચરન્તિ ધનશીલહારિણ્યઃ ॥ 9.23 ॥
વિધવા તરુણી સધના વાઞ્ચતિ દિવ્યં ભવદ્વિધં રમણમ્ &
ધૂર્તો જડમિત્ય્ ઉક્ત્વા સર્વસ્વં તસ્ય ભક્ષયતિ ॥ 9.24 ॥
પ્રત્યહવેતનયુક્તાઃ કર્મસુ યે કાર્ય્શિલ્પિનો ધૂર્તાઃ &
વિલસન્તિકર્મવિઘ્નૈઃ વિજ્ઞેયાઃ કાલચૌરાસ્તે ॥ 9.25 ॥
અક્ષવ્યાજૈર્વિવિધૈઃ ગણનહસ્તાદિલાઘવૈર્ નિપુણાઃ &
ધૂર્તાશ્ ચરન્તિ ગૂઢં પ્રસિદ્ધકિતવા વિદેશેષુ ॥ 9.26 ॥
ભોજનમાત્રોત્પત્તિઃ બહુવ્યયો દ્યૂતમદ્યવેશ્યાભિઃ &
વિજ્ઞેયો ગૃહચૌરો બન્ધુજનો વેશ્મદાસો વા ॥ 9.27 ॥
કૃતકં શાસ્ત્રમસત્યં સાક્ષાર્દૃષ્ટશ્ ચ કેન પરલોકઃ &
ઇતિ વદતિ યઃ સ શઙ્ક્યો નિરઙ્કુશો મત્તમાતઙ્ગઃ ॥ 9.28 ॥
બહુલાભલુબ્ધમનસાં હરન્તિ યે દુઃસહેન લાભેન &
ઋણધનમધિકવિદગ્ધા વિજ્ઞેયા લાભચોરાસ્તે ॥ 9.29 ॥
અધિકરણામ્બુધિમધ્યે જ્વલન્તિ વડવાગ્નયઃ સતતભક્ષાઃ &
જનધનઘનમનસો યે ભટ્ટાખ્યા ન્યાયચોરાસ્તે ॥ 9.30 ॥
વિભવામ્ભોરુહમધુપા દુઃસહવિપદનિલવેગવિમુખા યે &
સુહૃદસ્તે સુખચૌરાઃ ચરન્તિ લક્ષ્મીલતાહૂતાઃ ॥ 9.31 ॥
યદ્યત્ કિંચિરપૂર્વં પરિચરિતં કલ્પનાદસંબદ્ધમ્ &
વર્ણયતિ હર્ષકારી બહુવચનઃ કર્ણચૌરોઽસૌ ॥ 9.32 ॥
દોષેષુ ગુણસ્તુતિભિઃ શ્રદ્ધામુત્પાદ્ય ચતુરવચના યે &
કુર્વન્ત્યભિનવસૃષ્ટિં સ્થિતિચૌરાસ્તે નિરાચારાઃ ॥ 9.33 ॥
આત્મગુણખ્યાતિપરાઃ પરગુણમાચ્છાદ્ય વિપુલયત્નેન &
પ્રભવન્તિ પરમધૂર્તા ગુણચૌરાસ્તે વિમૂઢહૃદયેષુ ॥ 9.34 ॥
વલ્લભતામુપયાતાઃ પરવાલ્લભ્યં વિચિત્રપૈશુન્યૈઃ &
યે નાશયન્તિ ધૂર્તા માત્સર્યાર્વૃત્તિચૌરાસ્તે ॥ 9.35 ॥
શમદમભક્તિવિહીનસ્ તીવ્રવ્રતદુર્ગ્રહગ્રસ્તઃ &
અભિભવતિ પ્રતિપત્ત્યા સાધુજનં કીર્તિચૌરોઽસૌ ॥ 9.36 ॥
દેશાન્તરસંભવિભિઃ ભોગવરૈર્વર્ણનારમ્યૈઃ &
યેઽપિ નયન્તિ વિદેશં પશુસદૃશાર્દેશચૌરાસ્તે ॥ 9.37 ॥
નાનાહાસવિકારૈઃ બહુવૈદગ્ધ્યૈઃ સનમવૈચિર્ત્યઃ &
રમયતિ દિવસમશેષં પ્રકૃતિવ્યાપારચૌરોઽ સૌ ॥ 9.38 ॥
ભક્ષૈતનિજબહુવિભવાઃ પરવિભવક્ષપણદીક્ષૈતાઃ પશ્ચાત્ &
અનિશં વેશ્યાવેશસ્તુતિમુખરમુખા વિટાશ્ ચિન્ત્યાઃ ॥ 9.39 ॥
અતિશુચિતયા ન વિત્તં ગૃહ્ણાતિ કરોતિ ચાગ્ર્યમધિકારમ્ &

યો નિયમસલિલમત્સ્યઃ પરિહાર્યો નિઃસ્પૃહનિયોગી ॥ 9.40 ॥
રથ્યાવણિજઃ પાપાઃ સ્વયમેત્ય ગૃહેષુ યત્પ્રયચ્છન્તિ &
તત્સ્વકરાર્પિતમખિલં ભવતિ પરં કાચશકલમપિ ॥ 9.41 ॥
છન્દાનુવર્તિનો યે શ્વભ્રાપાતેઽપિ સાધુવાદપરાઃ &
સર્વસ્વહારિણસ્તે મધુરા વિષવ્દ્વિશન્ત્યન્તઃ ॥ 9.42 ॥
તવ નરપતિઃ પ્રસાદી ગુણગણનપરઃ પરં વિજને &
ઉક્ત્વેતિ રાજદાસૈઃ સેવકલોકઃ સદા મુષિતઃ ॥ 9.43 ॥
સ્વપ્ને મયાબ્જહસ્તાઌદૃષ્ટા શ્રીસ્ત્વદ્ગૃહં પ્રવિષ્ટા સા &
માસોપવિષ્ટતુષ્ટા દેવી શ્રીઃ સાદરા પ્રાહ ॥ 9.44 ॥
મદ્ભક્તસ્તે દાસ્યતિ સર્વં તત્ત્વં મયા લબ્ધઃ &
ઇત્યુક્ત્વા સરલાણાં વિલસન્તિ ગૃહે ગૃહે ધૂર્તાઃ ॥ 9.45 ॥
પુરવિપ્લવનગરોદયયજ્ઞવિવાહોત્સવાદિજનસંઘે &
પ્રવિશન્તિ બન્ધુવેષાઃ પરેઽપિ સર્વાપહારાય ॥ 9.46 ॥
પરિજનપાનાવસરે પિબતિ ન મદ્યં નિશાસુ જાગર્તિ &
ધ્યાનપરઃ સેવાર્થી કિમપિ ચ કર્તું કૃતોદ્યોગઃ ॥ 9.47 ॥
ન દદાતિ પ્રતિવચનં દદાતિ વા ગદ્ગદાક્ષરૈર્વિષમમ્ &
નષ્ટમુખઃ સોચ્છ્વાસઃ પ્રવેપતે તત્ક્ષણં ચોરઃ ॥ 9.48 ॥
યશ્ચાધિકપરિશુદ્ધિં પ્રાર્થયતે રટતિ યશ્ચ સાટોપહ્ &
ઘોરાપહ્નવકારી શઙ્કાયતનં સ પાપઃ સ્યાત્ ॥ 9.49 ॥
પ્રત્યક્ષેઽપિ પરોક્ષે કૃતમકૃતં કથિતમપ્યનુક્તં ચ &
યઃ કુરુતે નિર્વિકૃતિઃ સ પરં પુંસાં ભયસ્થાનમ્ ॥ 9.50 ॥
કૃતકૃતકમુગ્ધભાવઃ ષણ્ઢ ઇવ સ્ત્રીસ્વભાવસંલાપઃ &
વિચરતિ યઃ સ્ત્રીમધ્યે સ કામદેવો ગૃહે ધૂર્તઃ ॥ 9.51 ॥
સતતમધોમુખદૃષ્ટિઃ કોષગૃહે મૂષકશ્ચિન્ત્યઃ &
વિલિખન્કોષનિયુક્તઃ કોષગૃહે મૂષકશ્ચિન્ત્યઃ ॥ 9.52 ॥
તિષ્ઠતિ યઃ સકલદિનં ગૃહદાસઃ પ્રીતવેશ્મભવનેષુ &
ગૃહદીર્ઘકથાઃ કથયન્સ ચરઃ સર્વાત્મના ત્યાજ્યઃ ॥ 9.53 ॥
નિન્દ્યે બહુદણ્ડાર્હે કર્મણિ યઃ સર્વથા પ્રતારયતિ &
આજીવભીતિભોજ્યસ્તેન નિબદ્ધઃ સ્થિરો રાશિહ્ ॥ 9.54 ॥
દૃષ્ટ્વા ગુહ્યમશેષં તસ્ય રહસ્યં ચ લીલયા લબ્ધ્વા &
ધૂર્તેન મુગ્ધ્લોકસ્તેન શિલાપટ્ટકે લિખિતઃ ॥ 9.55 ॥
રાજવિરુદ્ધં દ્રવ્યં રૂપં વા કૂટલેખ્યમન્યદ્વા &
નિઃક્ષિપ્ય યાત્યલક્ષ્યં ધૂર્તો ધનિનાં વિનાશાય ॥ 9.56 ॥
ક્ષુદ્રઃ ક્ષીનોઽપિ ગૃહે લબ્ધાસ્વાદઃ કૃતો ધનૈર્યેન &
શસ્ત્રવિષપાશહસ્તઃ સ પાશહસ્તો ધૃતસ્તેન ॥ 9.57 ॥
લજ્જાધનઃ કુલીનઃ સંભાવિતશુદ્ધશીલમર્યાદહ્ &
નારીક્રિયતે ધૂર્તૈઃ પ્રાયેણ સગર્ભનારીભિઃ ॥ 9.58 ॥
દૃષ્ટાભિરદૃષ્ટાભિઃ ક્રૂરાભિઃ કૃતકવચનમુદ્રાભિઃ &
ધૂર્તો મુષ્ણાતિ વધૂં મુગ્ધાં વિપ્રોષિતે પત્યૌ ॥ 9.59 ॥
સજનેઽપિ સાધુવેષા વિધૃતાભરણાશ્ચ હેલયા ધૂર્તાઃ &

ધીરા હરન્તિ સકલં દૃષ્ટે હાસોઽન્યથાઌલાભઃ ॥ 9.60 ॥
દેશે કૃત્વા સ્ફીતે કુમ્ભધનો ડમ્બરૈર્ગૃહં પૂર્ણમ્ &
નિઃક્ષેપલક્ષહારી વર્ષેણ પલાયતે ધૂર્તઃ ॥ 9.61 ॥
શુચિતરકનકવિભૂષણતનુવસ્ત્રાઃ સંભ્રમેણ પૂજ્યન્તે &
રિપુભગ્નરાજપુત્રવ્યાજેન ગૃહે ગૃહે ધૂર્તાઃ ॥ 9.62 ॥
આદાય દેવવૃષભં પુણ્યં છાગં ધૂર્તવિક્રીતં &
મુગ્ધસ્ય દુઃખપાકઃ સમર્ઘલાભોદિતો હર્ષઃ ॥ 9.63 ॥
સાધિક્ષેપત્યાગો મહતાં સંપત્સુ યઃ કૃતાસૂયઃ &
તસ્મૈ ભયેન વિત્તં રિક્તો ઽપિ દદાતિ યત્નેન ॥ 9.64 ॥
નિઃસારભૂર્જસારૈઃ કૃત્વા યુક્તં મહાસાર્થમ્ &
ધૂર્તો દિશિ દિશિ વિંચરન્ધનિકસહસ્રાણિ મુષ્ણાતિ ॥ 9.65 ॥
ધૂર્તો વસન્વિદેશેષૂદ્દિશ્ય સુરાપગાગયાયાત્રામ્ &
મૃતબન્ધૂનામાર્થે દ્રવિણં ગૃહ્ણાતિ મુગ્ધેભ્યઃ ॥ 9.66 ॥
મુષ્ણાતિ સાર્થરમણી શાટીમાદાય નિદ્રયા મુગ્ધાન્ &
ધૂર્તેન કૂટરૂપં દત્ત્વા નિશિ વઞ્ચ્યતે સાપિ ॥ 9.67 ॥
બધિરં વાઌમૂકં વાઌવણિજં નિઃક્ષિપ્ય ભાણ્ડશાલાયામ્ &
ધૂર્તો નયતિ ત્વરયા બહુમૂલ્યં વર્ણકદ્રવ્યમ્ ॥ 9.68 ॥
કિંચિત્પરિચયમાત્રૈઃ કિંચિદ્ધાર્ષ્ટ્યૈઃ સકલ્પનૈઃ કિંચિત્ &
કિંચિદ્વિવાદકલહૈઃ સર્વજ્ઞો વઞ્ચકશ્ ચરતિ ॥ 9.69 ॥
મિથ્યાડમ્બરધનિકઃ પુસ્તકવિદ્વાન્કથાજ્ઞાની &
વર્ણનશૂરશ્ચપલઃ ચતુર્મુખો જૃમ્ભતે ધૂર્તઃ ॥ 9.70 ॥
સર્વાવયવવિધૂનનકૃતસંકેતાન્ વિસૃજ્ય ગેહેષુ &
ભોક્તું વ્રજતિ દિગન્તાન્સ્વેચ્છાચારી મહાધૂર્તઃ ॥ 9.71 ॥
શતવાર્ષિકમામલકં ભુક્ત્વા શ્રીપર્વતાદહં પ્રાપ્તઃ &
ધૂર્તો વદતિ ગુરૂણાં પુરતઃ શકુનં સ્મરામીતિ ॥ 9.72 ॥
એતા લેશેન મયા કથિતા માયાશ્ચતુઃષષ્ટિઃ &
કો વેદ વઞ્ચકાનાં માયાનાં શતસહસ્રાણિ ॥ 9.73 ॥
ઇતિ મહાકવિશ્રીક્ષેમેન્દ્રવિરચિતે કલાવિલાસે નાનાધૂર્તવર્ણનં નામ નવમઃ
સર્ગઃ
સર્ગઃ 10
એતા વઞ્ચકમાયા વિજ્ઞેયા ન તુ પુનઃ સ્વયં સેવ્યાઃ &
ધર્મ્યઃ કલાકલાપો વિદુષામયમ્ ઈપ્સિતો ભૂત્યૈઃ ॥ 10.1 ॥
ધર્મસ્ય કલા જ્યેષ્ઠા ભૂતદયાખ્યા પરોપકારશ્ચ &
દાનં ક્ષમાનસૂયા સત્યમલોભઃ પ્રસાદશ્ચ ॥ 10.2 ॥
અર્થસ્ય સદોત્થાનં નિયમપરીપાલનં ક્રિયાજ્ઞાનમ્ &
સ્થાનત્યાગઃ પટુતાનુદ્વેગઃ સ્ત્રીષ્વવિશ્વાસઃ ॥ 10.3 ॥
કામસ્ય વેષશોભા પેશલતા ચારુતા ગુણોત્કર્ષઃ &
નાનાવિધાશ્ચ લીલાશ્ચિત્તજ્ઞાનં ચ કાન્તાનામ્ ॥ 10.4 ॥
મોક્ષસ્ય વિવેકરતિઃ પ્રશમસ્તૃષ્ણાક્ષયશ્ચ સંતોષઃ &
સઙ્ગત્યાગઃ સ્વલયસ્થાનં પ્રમપ્રકાશશ્ચ ॥ 10.5 ॥

એતાશ્ચતુષ્ટયકલા દ્વાત્રિંશત્ક્રમધૃતાઃ સમસ્તા વા &
સંસારવઞ્ચકાનાં વિદ્યા વિદ્યાવતામેવ ॥ 10.6 ॥
માત્સર્યસ્ય ત્યાગઃ પ્રિયવાદિત્વં સધૈર્યમક્રોધઃ &
વૈરાગ્યં ચ પરાર્થે સુખસ્ય સિદ્ધાઃ કલાઃ પઞ્ચ ॥ 10.7 ॥
સત્સઙ્ગઃ કામજયઃ શૌચં ગુરુસંવેન સદાચારઃ &
શ્રુતમમલં યશસિ રતિર્મૂલકલાઃ સપ્ત શીલસ્ય ॥ 10.8 ॥
તેજઃ સત્ત્વં બુદ્ધિર્ વ્યવસાયો નીતિરિઙ્ગિતજ્ઞાનમ્ &
પ્રાગલ્ભ્યં સુસહાયઃ કૃતજ્ઞતા મન્ત્રરક્ષણં ત્યાગઃ ॥ 10.9 ॥
અનુરાગઃ પ્રતિપત્તિર્મિત્રાર્જનમાનૃશંસ્યમસ્તમ્ભઃ &
આશ્રિતજનવાત્સલ્યં સપ્તદશકલાઃ પ્રભાવસ્ય ॥ 10.10 ॥
મૌનમલૌલ્યમયાચ્ઞા માનસ્ય ચ જીવિતં કલાત્રિતયમ્ &
એતાઃ કલા વિદગ્ધૈઃ સ્વગતાઃ કાર્યાશ્ચતુઃષષ્ટિઃ ॥ 10.11 ॥
શક્તવિરોધે ગમનં તત્પ્રણતિર્વા બલોદયે વૈરમ્ &
આર્તસ્ય ધર્મચર્યાઌદુઃખે ધૈર્યં સુખેષ્વનુત્સેકઃ ॥ 10.12 ॥
વિભવેષુ સંવિભાગઃ સત્સુ રતિર્મન્ત્રસંશયે પ્રજ્ઞા &
નિન્દ્યેષુ પરાઙ્મુખતા ભેષજમેતત્કલાદશકમ્ ॥ 10.13 ॥
ગુરુવચનં સત્યાનાં કાર્યાણાં ગોદ્વિજાતિસુરપૂજા &
લોભઃ પાપતમાનાં ક્રોધઃ સર્વોપતાપજનકાનામ્ ॥ 10.14 ॥
પ્રાજ્ઞ સર્વગુણાનાં યશસ્વિતા વિપુલવિત્તવિભાવાનામ્ &
સેવા દુઃખતમાનામાશા પૃથુકાલભુજગપાશાનામ્ ॥ 10.15 ॥
દાનં રત્નનિધીનાં નિર્વૈરત્વં સુખપ્રદેશાનામ્ &
યાચ્ઞા માનહરાણાં દારિદ્ર્યં ચોપતાપસાર્થાનામ્ ॥ 10.16 ॥
ધર્મઃ પથેયાનાં સત્યં મુખપદ્મપાવનકરાણામ્ &
વ્યસનં રોગગણાનામ્ આલસ્યં ગૃહસમૃદ્ધિનાશાનામ્ ॥ 10.17 ॥
નિઃસ્પૃહતા શ્લાઘ્યાનાં પ્રિયવચનં સર્વમધુરાણામ્ &
દર્પસ્તિમિરકરાણાં દમ્ભઃ સર્વોપહાસપાત્રાણામ્ ॥ 10.18 ॥
અદ્રોહઃ શૌચાનામ્ અચાપલં વ્રતવિશેષનિયમાનામ્ &
પૈશુન્યમપ્રિયાણાં વૃત્તિચ્છેદો નૃશમ્સચરિતાનામ્ ॥ 10.19 ॥
કારુણ્યં પુણ્યાનાં કૃતજ્ઞતા પુરુષચિહ્નાનામ્ &
માયા મોહમતીનાં કૃતઘ્નતા નરકપાતહેતૂનામ્ ॥ 10.20 ॥
મદનશ્ચલચૌરાણાં સ્ત્રીવચનં જ્ઞાતિભેદાનામ્ &
ક્રૂરશ્ચણ્ડાલાનાં માયાવી કલિયુગાવતારાણામ્ ॥ 10.21 ॥
શાસ્ત્રં મણિદીપાનામ્ ઉપદેશશ્ચાભિષેકાણામ્ &
વૃદ્ધત્વં ક્લેશાનાં રોગિત્વં મરણતુલ્યદુઃખાનામ્ ॥ 10.22 ॥
સ્નેહો વિષમવિષાણાં વેશ્યારાગો વિસર્પકુષ્ઠાનામ્ &
ભાર્યા ગૃહસારાણાં પુત્રઃ પરલોકબન્ધૂનામ્ ॥ 10.23 ॥
શાત્રુઃ શલ્યશતાનાં દુષ્પુત્રઃ કુલવિનાશાનામ્ &
તારુણ્યં રમણીનાં રૂપં રુચિરોપચારવેષાણામ્ ॥ 10.24 ॥
સંતોષો રાજ્યાનાં સત્સઙ્ગશ્ચક્રવર્તિવિભાવાનામ્ &
ચિન્તા શોષકરાણાં વિદ્વેષઃ કોટરાગ્નિદાહાનામ્ ॥ 10.25 ॥

મૈત્રી વિસ્રમ્ભાનાં નિર્યન્ત્રણતા મહાર્હભોગાનામ્ &
સંકોચો વ્યાધીનાં કૌટિલ્યં નિર્જલાન્ધકૂપાનામ્ ॥ 10.26 ॥
આર્જવમમલકરાણાં વિનયો વરરત્નમુકુટાનામ્ &
દ્યૂતં દુર્વ્યસનાનાં સ્ત્રીજિતતા મરુતટીપિશાચાનામ્ ॥ 10.27 ॥
ત્યાગો મણિવલયાનાં શ્રુતમુજ્જ્વલકર્ણરત્નાનામ્ &
ખલમૈત્રી ચપલાનાં દુર્જનસેવા વૃથાપ્રયાસાનામ્ ॥ 10.28 ॥
નિર્વૃતિરુદ્યાનાનાં પ્રિયદર્શનમમૃતવર્ષાણામ્ &
તત્ત્વરતિર્લભ્યાનાં મૂર્ખસભા સદ્વિવેકનાશાનામ્ ॥ 10.29 ॥
કુલજઃ સફલતરૂણાં સૌભાગ્યં કૃતયુગાવતારાણામ્ &
રાજકુલં શઙ્ક્યાનાં સ્ત્રીહૃદયં પ્રકૃતિકુટિલાનામ્ ॥ 10.30 ॥
ઔચિત્યં સ્તુત્યાનાં ગુણરાગશ્ચન્દનાદિલેપાનામ્ &
કન્યાઌશોકકરાણાં બુદ્ધિવિહીનો ઽનુકમ્પ્યાનામ્ ॥ 10.31 ॥
વિભવઃ સૌભાગ્યાનાં જનરાગઃ કીર્તિકન્દાનામ્ &
મદ્યં વેતાલાનામ્ મૃગયા ગજગહનયક્ષાણામ્ ॥ 10.32 ॥
પ્રશમઃ સ્વાસ્થ્યકરાણામ્ આત્મરતિસ્તીર્થસેવાનામ્ &
લુબ્ધઃ ફલરહિતાનામ્ આચારવિવર્જિતઃ શ્મશાનાનામ્ ॥ 10.33 ॥
નીતિઃ સ્ત્રીરક્ષણાનામ્ ઇન્દ્રિયવિજયઃ પ્રભાવાણામ્ &
ઈર્ષ્યા યક્ષ્મશતાનામ્ અયશઃ કુસ્થમરણાનામ્ ॥ 10.34 ॥
માતા મઙ્ગલ્યાનાં જનકઃ સુકૃતોત્સવોપદેશાનામ્ &
ઘાતસ્તીક્ષ્ણતરાણાં છેદસ્તીક્ષ્ણાસિશસ્ત્રાણામ્ ॥ 10.35 ॥
પ્રણતિર્મન્યુહરાણાં સૌહાર્દં કૃચ્છ્રયાચ્ઞાનામ્ &
માનઃ પુષ્ટિકરાણાં કીર્તિઃ સંસારસારાણામ્ ॥ 10.36 ॥
પ્રભુભક્તિર્નીતાનાં યુધિ નિધનં સૌખ્યવીથીનામ્ &
વિનયઃ કલ્યાણાનામુત્સાહઃ સર્વસિદ્ધીનામ્ ॥ 10.37 ॥
પુણ્યં પ્રાપ્યતમાનાં જ્ઞાનં પરમપ્રકાશાનામ્ &
કીર્તિઃ સમ્સારેઽસ્મિન્ સારતરા સર્વલોકાનામ્ ॥ 10.38 ॥
જ્ઞેયઃ કલાકલાપે કુશલઃ સર્વાર્થતત્ત્વવિજ્ઞાની &
પ્રવરતરો લોકેઽસ્મિન્ બ્રાહ્મણ ઇવ સર્વવર્ણાનામ્ ॥ 10.39 ॥
ઇત્યુક્તં શતમેતદ્ યો વેત્તિ શુભાશુભોદયકલાનામ્ &
તસ્યૈવ વ્યવહારે દૃષ્ટા દૃષ્ટપ્રયોજના લક્ષ્મીઃ ॥ 10.40 ॥
ઉક્ત્વેતિ મૂલદેવો વિસૃજ્ય શિષ્યાન્કૃતોચિતાચારઃ &
કિરણકલિકાવિકાસાં નિનાય નિજમન્દિરે રજનીમ્ ॥ 10.41 ॥
કેલીમયઃ સ્મિતવિલાસકલાભિરામઃ સર્વાશ્રયાન્તરકલાપ્રકટપ્રદીપઃ &
લોકોપદેશવિષયઃ સુકથાવિચિત્રો ભૂયાત્સતાં દયિત એષ કલાવિલાસઃ ॥ 10.42 ॥
કલાવિલાસઃ ક્ષેમેન્દ્રપ્રતિભામ્ભોધિનિર્ગતઃ &
શશીવ માનસાનન્દં કરોતુ સતતં સતામ્ ॥ 10.43 ॥
ઇતિ મહાકવિશ્રીક્ષેમેન્દ્રવિરચિતે કલાવિલાસે સકલકલાનિરૂપણં નામ દશમઃ
સર્ગઃ