કલાવિલાસ · ભાગ 120

ક્ષેમેન્દ્ર: કલાવિલાસ
અસ્તિ વિશાલં કમલાલુલિતપરિષ્વઙ્ગમઙ્ગલાયતનમ્ &
શ્રીપતિવક્ષઃસ્થલમિવ રત્નોજ્જ્વલમુજ્જ્વલં નગરમ્ ॥ 1.1 ॥
મણિભૂબિમ્બિતમુક્તાપ્રલમ્બનિવહેન યત્ર શેષાહિઃ &
ભવનાનિ બિભર્તિ સદા બહુધાત્માનં વિભજ્યેવ ॥ 1.2 ॥
વિઘ્નોઽભિસારિકાણાં ભવનગણઃ સ્ફાટિકપ્રભાવિકટઃ &
યત્ર વિરાજતિ રજનીતિમિરપટપ્રકટલુણ્ઠાકઃ ॥ 1.3 ॥
યત્ર ત્રિનયનનયનજ્વલનજ્વાલાવલીશલભવૃત્તિઃ &
જીવતિ માનસજન્મા શશિવદનાવદનકાન્તિપીયૂષૈઃ ॥ 1.4 ॥
રતિલુલિતલલિતલલનાક્લમજલલવવાહિનો મુહુર્યત્ર &
શ્લથકેશકુસુમપરિમલવાસિતદેહા વહન્ત્યનિલાઃ ॥ 1.5 ॥
નવબિસકિસલયકવલનકષાયકલહંસકલરવો યત્ર &
કમલવનેષુ પ્રસરતિ લક્ષ્મ્યા ઇવ નૂપુરારાવઃ ॥ 1.6 ॥
નૃત્યન્મુગ્ધમયૂરા મરકતધારાગૃહાવલી સતતમ્ &
સેન્દ્રાયુધધનનિવહા પ્રાવૃણ્મૂર્તેવ યત્રાસ્તે ॥ 1.7 ॥
શશિકિરણપ્રાવરણસ્ફાટિકહર્મ્યેષુ હરિણશાવાક્ષ્યઃ &
યત્ર વિભાન્તિ સુધામ્બુધિદુગ્ધતરઙ્ગિત્થિતા ઇવાપ્સરસઃ ॥ 1.8 ॥
તત્રાભૂદભિભૂતપ્રભૂતમાયાનિકાયશતધૂર્તઃ &
સકલકલાનિલયાનાં ધુર્યઃ શ્રીમૂલદેવાખ્યઃ ॥ 1.9 ॥
નાનાદિગ્દેશાગતધૂર્તૈરુપજીવ્યમાનમતિવિભવઃ &
સ પ્રાપ વિપુલસંપદમ્ આત્મગુણૈશ્ચક્રવર્તીવ ॥ 1.10 ॥
ભુક્તોત્તરં સહૃદયૈર્ આસ્થાનીસંસ્થિતં કદાચિત્તમ્ &
અભ્યેત્ય સાર્થવાહો દત્તમહાર્હોપહારમણિકનકઃ ॥ 1.11 ॥
પ્રણતો હિરણ્યગુપ્તઃ સહિતઃ પુત્રેણ ચન્દ્રગુપ્તેન &
પ્રાપ્તાસનસત્કારઃ પ્રોવાચ મ્હૂર્તવિશ્રાન્તઃ ॥ 1.12 ॥
અતિપરિચયસપ્રતિભા તવ પુરતો માદૃશામિયં વાણી &
ગ્રામ્યાઙ્ગનેવ નગરે ન તથા પ્રગલ્ભ્યમાયાતિ ॥ 1.13 ॥
પિહિતબૃહસ્પતિધિષણો રુચિરઃ પ્રજ્ઞામરીચિનિચયસ્તે &
તીક્ષ્ણાંશોરિવ સહજઃ પ્રોષિતતિમિરાઃ કરોત્યાશાઃ ॥ 1.14 ॥
આજન્માર્જિતબહુવિધમણિમૌક્તિકકનકપૂર્ણકોષસ્ય &
એકો મમૈષ સૂનુઃ સંજાતઃ પશ્ચિમે વયસિ ॥ 1.15 ॥
મોહસ્થાનં બાલ્યં યૌવનમપિ મદનમાનસોન્માદમ્ &
અનિલાવલોલનલિનીદલજલચપલાશ્ચ વિત્તચયાઃ ॥ 1.16 ॥
હારિણ્યો હરિણદૃશઃ સતતં ભોગાબ્જમધુકરા ધૂર્તાઃ &
પતિતા પરંપરૈષા દોષાણાં મમ સુતસ્યાસ્ય ॥ 1.17 ॥
ધૂર્તકરકન્દુકાનાં વારવધૂચરણનૂપુરમણીનામ્ &
ધનિકગૃહોત્પન્નાનાં મુક્તિર્નાસ્ત્યેવ મુગ્ધાનામ્ ॥ 1.18 ॥
અજ્ઞાતદેશકાલાશ્ ચપલમુખાઃ પઙ્ગવોઽપિ સપ્લુતયઃ &
નવવિહગા ઇવ મુગ્ધા ભક્ષ્યન્તે ધૂર્તમાર્જારૈઃ ॥ 1.19 ॥
આશ્રિતજનતનયોઽયં તવ વિદ્વન્નિજસુતાધિકઃ સત્યમ્ &

ન યથા પ્રયાતિ નાશં તથાસ્ય બુદ્ધિં પ્રયચ્છ પરામ્ ॥ 1.20 ॥
ઇતિ વિનયનમ્રશિરસા તેન વચો યુક્તમુક્તમવધાર્ય &
તમુવાચ મૂલદેવઃ પ્રીતિપ્રસરૈઃ પ્રસારિતૌષ્ઠાગ્રઃ ॥ 1.21 ॥
આસ્તામેષ સુતસ્તે મમ ભવને નિજ ઇવ પ્રયત્નપરઃ &
જ્ઞાસ્યતિ મયોપદિષ્ટં શનકૈઃ સકલં કલાહૃદયમ્ ॥ 1.22 ॥
ઇતિ તસ્ય શાસનેન સ્વસુતં નિઃક્ષૈપ્ય તદ્ગૃહે મતિમાન્ &
નત્વાથ સાર્થવાહઃ પ્રયયૌ નિજમન્દિરં મુદિતઃ ॥ 1.23 ॥
અથ શિથિલકિરણજાલો ધૂમરકાન્તિર્નિરમ્બરસ્તરણિઃ &
અભવદદૃક્ષ્યઃ શનકૈઃ ધૂર્તૈરિવ નિર્જિતઃ કિતવઃ ॥ 1.24 ॥
અસ્તમિતે દિવસકરે તિમિરભરદ્વિરદસંસક્તા &
સિન્દૂરપટલપાટલકાન્તિરિવાગ્રે બભૌ સન્ધ્યા ॥ 1.25 ॥
ત્યક્તાપિ પ્રતિદિવસં દિવસદ્યુતિરનુજગામ દિવસકરમ્ &
ન તુ રક્તાપિ હિ સન્ધ્યા હૃદયં જાનાતિ કઃ સ્ત્રીણામ્ ॥ 1.26 ॥
ગગનાઙ્ગણકમલવને સન્ધ્યારાગે ગતે શનૈઃ ક્વાપિ &
અપ્રાપ્તસ્થિતિવિકલં બભ્રામ ભ્રમરવિભ્રમં તિમિરમ્ ॥ 1.27 ॥
તીક્ષ્ણાંશુવિરહમોહૈઃ તિમિરૈરિવ મીલિતા બભૂવ મહી &
તીવ્રોઽપિ જનસ્ય સદાયાતઃ ખલુ વલ્લભો ભવતિ ॥ 1.28 ॥
રજની રરાજ સિતતરતારકમુક્તાકલાપકૃતશોભા &
શબરરમણીવ પરિચિતતિમિરમયૂરચ્છદાભરણા ॥ 1.29 ॥
અથ પથિકવધૂદહનઃ શનકૈરુદભૂન્નિશાકરાલોકઃ &
કુમુદપ્રબોધદૂતો વ્યસનગુરુશ્ચક્રવાકીણામ્ ॥ 1.30 ॥
મન્મથસિતાતપત્રં દિગ્વનિતાસ્ફટિકદર્પણો વિમલઃ &
વિરરાજ રજનિરમણીસિતતિલકો યામિનીનાથઃ ॥ 1.31 ॥
નિજકરમૃણાલવલ્લીવલયવિલાસી લલાસ સિતકાન્તિઃ &
ગગનતટિનીતટાન્તે રજનિકરો રાજહંસ ઇવ ॥ 1.32 ॥
શ્યામા શુશુભે શશિના તયા મનોભૂર્મધૂત્સવસ્તેન &
મદમુદિતમાનસાનાં તેનાપિ મૃગીદૃશાં લીલા ॥ 1.33 ॥
ધૂર્તાઃ સમૃદ્ધિસચિવા વિચ્છાયાં પદ્મિનીં પરિત્યજ્ય &
ફુલ્લાનિ વિવિશુરલયઃ સાનન્દાઃ કુમુદવૃન્દાનિ ॥ 1.34 ॥
જ્યોત્સ્નાભસ્મસ્મેરા સુલલિતશશિશકલપેશલકપાલા &
તારાસ્થિપટલહારા શુશુભે કાપાલિકીવ નિશા ॥ 1.35 ॥
તસ્મિન્પ્રૌઢનિશાકરકિરણપ્રકરપ્રકાશિતાશેષે &
નિજમણિભવનોદ્યાને નિર્વર્તિતભાવનાસમાધાનઃ ॥ 1.36 ॥
સ્ફટિકાસનોપવિષ્ટઃ સહ શશિના નિર્વિભાગમિત્રેણ &
કન્દલિમુખ્યૈઃ શિષ્યૈઃ પરિવારિતપાદપીઠાન્તઃ ॥ 1.37 ॥
પ્રોવાચ મૂલદેવો વીક્ષ્ય ચિરં સાર્થવાહસુતમગ્રે &
કુર્વન્દશનમયૂખૈઃ લજ્જાલીનામિવ જ્યોત્સ્નામ્ ॥ 1.38 ॥
શૃણુ પુત્ર વઞ્ચકાનાં સકલકલાહૃદયસારમતિકુટિલમ્ &
જ્ઞાતે ભવન્તિ યસ્મિન્ ક્ષણરુચિચપલાઃ શ્રિયોઽપ્યચલાઃ ॥ 1.39 ॥
એકોઽસ્મિન્ભવગહને તૃણપલ્લવવલયજાલસંચ્છન્નઃ &

કૂપઃ પતન્તિ યસ્મિન્ મુગ્ધકુરઙ્ગા નિરાલમ્બે ॥ 1.40 ॥
સોઽયં નિધાનકુમ્ભો દમ્ભો નાંઅ સ્વભાવગમ્ભીરઃ &
કુટિલૈઃ કુહકભુજંગૈઃ સંવૃતવદનઃ સ્થિતો લોકે ॥ 1.41 ॥
માયારહસ્યમન્ત્રશ્ચિન્તામણિરીપ્સિતાર્થાનામ્ &
દમ્ભઃ પ્રભાવકારી ધૂર્તાનાં શ્રીવશીકરણમ્ ॥ 1.42 ॥
મત્સ્યાસ્યેવાપ્સુ સદા દમ્ભસ્ય જ્ઞાયતે ગતિઃ કેન &
નાસ્ય કરૌ ન ચ પાદૌ ન શિરો દુર્લક્ષ્ય એવાસૌ ॥ 1.43 ॥
મન્ત્રબલેન ભુજંગા મુગ્ધકુરઙ્ગાશ્ચ કૂટયન્ત્રેણ &
સ્થલજાલેન વિહઙ્ગા ગૃહ્યન્તે માનવાશ્ચ દમ્ભેન ॥ 1.44 ॥
જનહૃદયવિપ્રલમ્ભો માયાસ્થમ્ભો જગજ્જયારમ્ભઃ &
જયતિ સદાનુપલમ્ભો માયારમ્ભોદયો દમ્ભઃ ॥ 1.45 ॥
સતતાવર્તભ્રાન્તે દુઃસહમાયાસહસ્રકુટિલારે &
મૂલં દમ્ભો નાભિર્વિપુલતરે ચક્રિકાચક્રે ॥ 1.46 ॥
નયનનિમીલનમૂલઃ સુચિરં સ્નાનાર્દ્રચૂલજલસિક્તઃ &
દમ્ભતરુઃ શુચિકુસુમઃ સુખશતશાખાશતૈઃ ફલિતઃ ॥ 1.47 ॥
વ્રતનિયમૈર્બકદમ્ભઃ સંવૃતનિયમૈશ્ચ કૂર્મજો દમ્ભઃ &
નિભૃતગતિનયનનિયમૈર્ઘોરો માર્જારજો દમ્ભઃ ॥ 1.48 ॥
બકદમ્ભો દમ્ભપતિર્દમ્ભનરેન્દ્રશ્ચ કૂર્મજો દમ્ભઃ &
માર્જારદમ્ભ એવ પ્રાપ્તો દમ્ભેષુ ચક્રવર્તિત્વમ્ ॥ 1.49 ॥
નીચનખશ્મશ્રુકચશ્ચૂલી જટિલઃ પ્રલમ્બકૂર્ચો વા &
બહુમૃત્તિકાપિશાચઃ પરિમિતભાષી પ્રયત્નપાદત્રઃ ॥ 1.50 ॥
સ્થૂલગ્રન્થિપવિત્રકપૃષ્ઠાર્પિતહેમવલ્લીકઃ &
કક્ષાર્પિતપતપલ્લવરુદ્ધભુજો ભાણ્ડહસ્ત ઇવ ॥ 1.51 ॥
અઙ્ગુલિભઙ્ગવિકલ્પન વિવિધવિવાદપ્રવૃત્તપાણ્ડિત્યઃ &
જપચપલોષ્ઠઃ સજને ધ્યાનપરો નગરરથ્યાસુ ॥ 1.52 ॥
સાભિનયાઞ્ચિતચુલકૈરાચમનૈઃ સુચિરમજ્જનૈસ્તીર્થે &
સંરુદ્ધસકલલોકઃ પુનઃ પુનઃ કર્ણકોણસંસ્પર્શી ॥ 1.53 ॥
સીત્કૃતદન્તનિનાદાવેદિતહેમન્તદુઃસહસ્નાનઃ &
વિસ્તીર્ણતિલકચર્ચાસૂચિતસર્વોપચારસુરપૂજઃ ॥ 1.54 ॥
શિરસા બિબર્તિ કુસુમં વિનિપતિતાં કાકદૃષ્ટિમ્ ઇવ રચયન્ &
એવં રૂપં પુરુષો યો યઃ સ સ દામ્ભિકો જ્ઞેયઃ ॥ 1.55 ॥
નિર્ગુણલોકપ્રણતઃસગુણે સ્તબ્ધઃ સ્વબન્ધુષુ દ્વેષી &
પુરજનકરુણાબન્ધુઃ કીર્ત્યાર્થી દાંભિકો ધૂર્તઃ ॥ 1.56 ॥
કાર્યોપયોગકાલે પ્રણતશિરાશ્ચાટુશતકારી &
સભ્રૂભઙ્ગો મૌની કૃતકાર્યો દામ્ભિકઃ ક્રૂરઃ ॥ 1.57 ॥
સ્તમ્ભિતવિબુધસમૃદ્ધિર્દૈત્યો યોઽભૂત્પુરા જમ્ભઃ &
દમ્ભઃ સોઽયં નિવસતિ ભૂમિતલે ભૂતદેહેષુ ॥ 1.58 ॥
શુચિદમ્ભઃ શમદમ્ભઃ સ્નાતકદમ્ભઃ સમાધિદમ્ભશ્ચ &
નિઃસ્પૃહદમ્ભસ્ય તુલાં યાન્તિ તુ નૈતે શતાંશેન ॥ 1.59 ॥
શૌચાચારવિવાદી મૃત્ક્ષયકારી સ્વબાન્ધવસ્પર્શી &

શુચિદમ્ભેન જનોઽયં વિશ્વામિત્રત્વમાયાતિ ॥ 1.60 ॥
સંહૃતબહુવિધસત્ત્વો નિઃક્ષેપદ્રવિણવારિબહુતૃષ્ણઃ &
સતતમહિંસાદમ્ભો વડવાગ્નિઃ સર્વભક્ષોઽયમ્ ॥ 1.61 ॥
મુણ્ડો જટિલો નગ્નશ્છત્રી દણ્ડી કષાયચારી વા &
ભસ્મસ્મેરશરીરો દિશિ દિશિ ભોગી વિજૃમ્ભતે દમ્ભઃ ॥ 1.62 ॥
ખલ્વાટઃ સ્થૂલવપુઃ શુષ્કતનુર્મુનિસમાનરૂપો વા &
શાટકવેષ્ટિતશીર્ષશ્ચૈત્યોન્નતશિખરવેષ્ટનો વાપિ ॥ 1.63 ॥
લોભઃ પિતાતિવૃદ્ધો જનની માયા સહોદરઃ કૂટઃ &
કુટિલાકૃતિશ્ચ ગૃહિણી પુત્રો દમ્ભસ્ય હુંકારઃ ॥ 1.64 ॥
ભગવાન્પુરા સ્વયંભૂઃ કૃત્વા ભુવનાનિ ભૂતસર્ગં ચ &
વિરતવ્યાપારતયા સુચિરં ચિન્તાન્વિતસ્તસ્થૌ ॥ 1.65 ॥
દૃષ્ટ્વા સ મર્ત્યલોકે દિવ્યદૃશા માનુષાન્નિરાલમ્બાન્ &
આર્જવયોગવિશેષાદપ્રાપ્તધનાદિસંભોગાન્ ॥ 1.66 ॥
મીલિતનયનઃ ક્ષૈપ્રં સ્થિત્વા માયામયે સમાધાને &
અસૃજન્નૃણાં (નૄણાં?) વિભૂત્યૈ દમ્ભં સંભાવનાધારમ્ ॥ 1.67 ॥
બિભ્રાણઃ કુશપૂલીં પુસ્તકમાલે કમણ્ડલું શૂન્યમ્ &
નિજહૃદયકુટિલશૃઙ્ગં દણ્ડં કૃષ્ણાજિનં ખનિત્રં ચ ॥ 1.68 ॥
સ્થૂલતરકુશપવિત્રકલાઞ્છિતકર્ણઃ પવિત્રપાણિશ્ચ &
સુવ્યક્તમુણ્ડમસ્તકકુશવેષ્ટિતચૂલમૂલસિતકુસુમઃ ॥ 1.69 ॥
કાષ્ઠસ્તબ્ધગ્રીવો જપચપલોષ્ઠઃ સમાધિલીનાક્ષઃ &
રુદ્રાક્ષવલયહસ્તો મૃત્પરિપૂર્ણં વહન્પાત્રમ્ ॥ 1.70 ॥
નયનાઞ્ચલૈઃ સકોપૈર્ભ્રુકુટીહુંકારવદનસંજ્ઞાભિઃ &
બહુવિધકદર્થનાભિઃ કથિતાખિલહૃદયવાઞ્છિતો મૌની ॥ 1.71 ॥
રક્ષન્પરસંસ્પર્શં શૌચાર્થી બ્રહ્મલોકેઽપિ &
દમ્ભઃ પુરોઽસ્ય તસ્થાવુત્થિત એવાસનાકાઙ્ક્ષી ॥ 1.72 ॥
આકલ્પેન સુમહતા સહસાસ્ય વશીકૃતાઃ પરં તેન &
સપ્તર્ષયોઽપિ તસ્મૈ પ્રણતાસ્તસ્થુઃ કૃતાઞ્જલયઃ ॥ 1.73 ॥
તં દૃષ્ટ્વા પરમેષ્ઠી લીલાકૃતસકલસર્ગવર્ગોઽપિ &
ગૌરવવિસ્મયહર્ષૈર્નિઃસ્પન્દાન્દોલિતસ્તસ્થૌ ॥ 1.74 ॥
તસ્યાતિતીવ્રનિયમાદ્ગ્રસ્તેઽગસ્ત્યેઽતિવિસ્મયેનેવ &
અલ્પતપોવ્રતલજ્જાકુઞ્ચિતપૃષ્ઠે વસિષ્ઠે ચ ॥ 1.75 ॥
અતિસરલનિજમુનિવ્રતપરિગતકુત્સે ચ કૂણિતે કૌત્સે &
ડમ્બરરહિતાત્મતપોનિરાદરે નારદે વિહિતે ॥ 1.76 ॥
નિજજાનુસંધિશિખરે જમદગ્નૌ મગ્નવદને ચ &
ત્રસ્તે વિશ્વામિત્રે વલિતગુલે ગાલવેભૃગૌ મગ્ને ॥ 1.77 ॥
સુચિરોત્થિતમતિકોપાદાસનકમલે નિવિષ્ટદૃષ્ટિં ચ &
શૂલપ્રોતમિવાગ્રે નિઃસ્પન્દમમન્દગર્વગુરુગાત્રમ્ ॥ 1.78 ॥
જ્ઞાત્વા તમાસનાર્થિનમવદદ્દેવશ્ચતુર્મુખઃ પ્રીત્યા &
વિકસન્નિજદશાનરુચા વિહસન્નિવ વાહનં હંસં ॥ 1.79 ॥
ઉપવિશ પુત્ર મમાઙ્કે નિયમેન મહીયસાતિચિત્રેણ &

અર્હોઽસિ ગુણગણોદ્ગતગૌરવસંવાદિનાનેન ॥ 1.80 ॥
ઇત્યુક્તો વિશ્વસૃજા તસ્યાઙ્કમશઙ્કયા સસંકોચઃ &
અભ્યુક્ષ્ય વારિમુષ્ટ્યા કૃચ્છ્રેણોપાવિશદ્દમ્ભઃ ॥ 1.81 ॥
દમ્ભ ઉવાચ ॥ નોચ્ચૈર્વાચ્યમવશ્યં યદિ વાચ્યં હસ્તપદ્મેન &
આચ્છાદ્ય વક્ત્રરન્ધ્રં સ્પૃષ્ટો ન સ્યાં યથાસ્યવાતાંશૈઃ ॥ 1.82 ॥
તત્તસ્ય શૌચમતુલં દૃષ્ટ્વા સ્મેરાનનો બ્રહ્મા &
દમ્ભોઽસીતિ જગાદ પ્રાયો હસ્તાગ્રમાકમ્પ્ય ॥ 1.83 ॥
ઉત્તિષ્ઠાઌસકલજલનિધિપરિખાવલિમેખલાં મહીમખિલામ્ &
અવતીર્ય ભુઙ્ક્ષ્વા ભોગાન્વિબુધૈરપિ તત્ત્વતો ન વિજ્ઞાતઃ ॥ 1.84 ॥
ઇત્યાદરાદ્વિસૃષ્ટો વિધિના સંસારસાગરગતાનામ્ &
કણ્ટ્ઃએ શીલાં નિબધ્નન્મર્ત્યાનામવતતાર મહીમ્ ॥ 1.85 ॥
અથ મર્ત્યલોકમેત્ય ભ્રાન્ત્વા દમ્ભો વનાનિ નગરાણિ &
વિનિવેશ્ય ગૌડવિષયે નિજજયકેતું જગામ દિશઃ ॥ 1.86 ॥
વચને બાહ્લીકાનાં વ્રતનિયમે પ્રાચ્યદાક્ષૈણાત્યાનાં &
અધિકારે વીરાણાં દમ્ભઃ સર્વત્ર ગૌડાનામ્ ॥ 1.87 ॥
એતે દમ્ભસહાયાઃ પ્રતિગ્રહશ્રાદ્ધસિદ્ધચૂર્ણેન &
કુર્વન્તિ યે પ્રભાતે યતસ્તતો ભસ્મના તિલકમ્ ॥ 1.88 ॥
તૂર્ણં સહસ્રભાગૈર્ભુવનતલએ સંવિભજ્ય ભૂતાનિ &
મૂર્તઃ સતતં નિવસતિ દમ્ભો વદનેઽધિકરણભટ્ટાનામ્ ॥ 1.89 ॥
ગુરુહૃદયમવિશાદગ્રે બાલકહૃદયં તપસ્વિહૃદયં ચ &
કુટિલં નિયોગિહૃદયં દીક્ષૈતહૃદયં સ્વયં દમ્ભઃ ॥ 1.90 ॥
તદનુ ચ ગણકચિકિત્સકસેવકવણિજાં સહેમકારાણામ્ &
નટભટગાયનવાચકચક્રચરાણાં ચ હૃદયાનિ ॥ 1.91 ॥
અંશૈઃ પ્રવિશ્ય હૃદયં વિવિધવિકારૈઃ સમસ્તજન્તૂનામ્ &
દમ્ભો વિવેશ પશ્ચાદન્તરમિહ પક્ષૈવૃક્ષાણામ્ ॥ 1.92 ॥
મત્સ્યાર્થી ચરતિ તપઃ સુચિરં નિઃસ્પન્દ એકપાદેન &
તીર્થેષુ બકતપસ્વી તેન વિહઙ્ગાન્ગતો દમ્ભઃ ॥ 1.93 ॥
વિપુલજટાવલ્કલિનઃ શીતાતપવાતકર્શિતાઃ સતતમ્ &
વૃક્ષા જલાર્થિનો યદ્દમ્ભસ્ય વિજૃમ્ભિતં તદપિ ॥ 1.94 ॥
એવં વિચારણીયઃ સર્વગતઃ સર્વહૃત્સદા દમ્ભઃ &
જ્ઞાતે તસ્મિન્વિવિધે વિફલા માયાવિનાં માયા ॥ 1.95 ॥
દમ્ભવિકારઃ પુરતો વઞ્ચકચક્રસ્ય કલ્પવૃક્ષોઽયમ્ &
વામનદમ્ભેન પુરા હરિણા ત્રૈલોક્યમાક્રાન્તમ્ ॥ 1.96 ॥
સર્ગઃ 2
લોભઃ સદા વિચિન્ત્યો લુબ્ધેભ્યઃ સર્વતો ભયં દૃષ્ટમ્ &
કાર્યાકાર્યવિચારો લોભાકૃષ્ટસ્ય નાસ્ત્યેવ ॥ 2.1 ॥
માયાવિનિમયવિભ્રમનિહ્નવવૈચિત્યકૂટકપટાનામ્ &
સઞ્ચયદુર્ગપિશાચઃ સર્વહરો મૂલકારણાં લોભઃ ॥ 2.2 ॥
સત્ત્વપ્રશમતપોભિઃ સત્ત્વધનૈઃ શાસ્ત્રવેદિભિર્વિજિતઃ &
લોભોઽવટં પ્રવિષ્ટઃ કુટિલં હૃદયં કિરાટાનામ્ ॥ 2.3 ॥

ક્રયવિક્રયકૂટતુલાલાઘવનિઃક્ષેપરક્ષણવ્યાજૈઃ &
એતે હિ દિવસચૌરા મુષ્ણન્તિ મુદા જનં વણિજઃ ॥ 2.4 ॥
હૃત્વા ધનં જનાનાં દિનમખિલં વિવિધકૂટમાયાભિઃ &
વિતરતિ ગૃહે કિરાટઃ કષ્ટેન વરાટકત્રિતયમ્ ॥ 2.5 ॥
આખ્યાયિકાનુરાગી વ્રજતિ સદા પુણ્યપુસ્તકં શ્રોતુમ્ &
દષ્ટ ઇવ કૃષ્ણસર્પૈઃ ફલાયતે દાનધર્મેભ્યઃ ॥ 2.6 ॥
દ્વાદશ્યાં પિતૃદિવસે સંક્રમણે સોમસૂર્યયોર્ગ્રહણે &
સુચિરં સ્નાનં કુરુતે ન દદાતિ કપર્દિકામેકામ્ ॥ 2.7 ॥
દત્ત્વા દિશિ દિશિ દૃષ્ટિં યાચકચકિતોઽવગુણ્ઠનં કૃત્વા &
ચૌર ઇવ કુટિલચારી પલાયતે વિકટરથ્યાભિઃ ॥ 2.8 ॥
ન દદાતિ પ્રતિવચનં વિક્રયકાલે શઠો વણિઙ્મૌની &
નિઃક્ષેપપાણિપુરુષં દૃષ્ટ્વા સંભાષણાં કુરુતે ॥ 2.9 ॥
ઉત્તિષ્ઠતિ નમતિ વણિક્ પૃચ્છતિ કુશલં દદાતિ ચ સ્થાનં &
નિઃક્ષેપપાણિપુરુષં દૃષ્ટ્વા ધર્મ્યાં કથાં કુરુતેક ॥ 2.10 ॥
કશ્ચિદ્વદતિ તમેત્ય દ્રવિણં નિઃક્ષિપ્ય હન્ત ગન્તાસ્મિ &
ભ્રાતઃ પરં પ્રભાતે વિષ્ટિદિનં કિં કરોમ્યદ્ય ॥ 2.11 ॥
તચ્છ્રુત્વા વિકસિતદૃગ્વદતિ સ મિથ્યૈવ નાટયન્ખેદમ્ &
કાર્યે પ્રસારિતાક્ષઃ પુનઃ પુનઃ પાર્શ્વમવલોક્ય ॥ 2.12 ॥
ત્વદધીનં સ્થાનમિદં કિં તુ ચિરં ન્યાસપાલનં કઠિનમ્ &
વિષમૌ ચ દેશકાલૌ સાધોસ્તવ તદપિ દાસોઽહમ્ ॥ 2.13 ॥
ભદ્રાઌ ન દૂષિતૈષા નિઃક્ષેપક્ષેમકારિણી શસ્તા &
ઇત્યનુભૂતં બહુશઃ કાર્યજ્ઞૈસ્ત્વં તુ જાનાસિ ॥ 2.14 ॥
વિષ્ટિદિને કિમપિ પુરાઌન્યસ્તં કેનાપિ મિત્રેણ &
તૂર્ણં પુનશ્ચ શનકૈર્નીતં ક્ષેમેણ કુશલેન ॥ 2.15 ॥
ઇત્યાદિ મુગ્ધબુદ્ધેરસમન્ન્જસવર્ણનં રહઃ કૃત્વા &
ગૃહ્ણાતિ કનકનિકરં નૃત્યંસ્તત્તન્મનોરથૈઃ પાપઃ ॥ 2.16 ॥
તત્સંચૂર્ણનજાતૈઃ ક્રયવિક્રયલાભરાશિભિરનન્તૈઃ &
ભાણ્ડપ્રતિભાણ્ડચયૈરુપહસતિ ધનાધિનાથં સઃ ॥ 2.17 ॥
પૂર્ણાઃ કદર્યવણિજાં નિઃસંભોગા નિધાનધનકુમ્ભાઃ &
સીદન્તિ કુચતટા ઇવ દુઃખફલા બાલવિધવાનામ્ ॥ 2.18 ॥
દાનોપભોગવિરહિતહિરણ્યરક્ષાકૃતક્ષણાઃ સતતમ્ &
સંસારજીર્ણમન્દિરવિષયવિષમમહામૂષકા વણિજઃ ॥ 2.19 ॥
અટતિ સમુત્કટવેષ્ટિતવિકટપટસ્ફુટફટાટોપઃ &
કુટિલઃ કણ્ટકનિચિતઃ પુરપતિનામા વિધિવ્યાલઃ ॥ 2.20 ॥
અથ પુરુષઃ સ દિગન્તં ભ્રાન્ત્વા કેનાપિ દૈવયોગેન &
નષ્ટધનો જનરહિતઃ પ્રાપ્તઃ સુચિરાન્નિજં દેશમ્ ॥ 2.21 ॥
પૃચ્છતિ કમપિ સશઙ્કઃ સ કિરાટઃ ક્વ નુ ગતો મહાસત્ત્વઃ &
તમુપેત્ય વદતિ કશ્ચિત્તસ્યાદ્ય સખે વિભૂતિરન્યૈવ ॥ 2.22 ॥
વિવિધનવાંશુકમૃગમદચન્દનકર્પૂરમરિચપૂગફલૈઃ &
ખટિકાહસ્તઃ સ સદા ગણયતિ કોટીર્મુહૂર્તેન ॥ 2.23 ॥

અસ્મિન્મેરુવિશાલે વરભવને રુચિરભિત્તિકૃતચિત્રે &
પુરપતિનાપ્યનુયાતો વસતિ સુખં સ હિ મહાજનો યત્ર ॥ 2.24 ॥
શ્રુત્વૈતદતુલવિસ્મયલોલિતમૌલિઃ સ તદ્ગૃહં ગત્વા &
દ્વારે સ્થગિતસ્તિષ્ઠતિ નિષ્પ્રતિભો જીર્ણકર્પટઃ સુચિરમ્ ॥ 2.25 ॥
તં તુઙ્ગભવનવલભીજાલાન્તરતો વણિક્પરિજ્ઞાય &
નોચ્છ્વસિતિ નષ્ટચેતસ્તાડિત ઇવ મૂર્ધ્નિ વજ્રેણ ॥ 2.26 ॥
ઉપસૃત્ય મન્દમન્દં કથમપિ સંપ્રાપ્તનિર્જનાવસરઃ &
તં યાચતે સ પુરુષો દ્રવિણં સ્વં પ્રકટિતાભિક્યઃ ॥ 2.27 ॥
તં વદતિ સોઽન્યદૃષ્ટિઃ સભ્રૂભઙ્ગં વિધૂતહસ્તાગ્રઃ &
વઞ્ચકવચનઃ પાપો વૃત્તિક્ષીણઃ કુતોઽયમાયાતઃ ॥ 2.28 ॥
કસ્ત્વં કસ્ય કુતો વા દર્શનમપિ ન સ્મરામિ કિં કથનૈઃ &
અહહ કદા કુત્ર ત્વં વદ કસ્ય કિમર્પિતં કેન ॥ 2.29 ॥
પશ્યત કષ્ઠમનિષ્ટઃ કલિકાલઃ કીદૃશોઽયમાયાતઃ &
મત્તોઽર્થમેષ વાઞ્છતિ લોકો જાનાતિ વા સર્વમ્ ॥ 2.30 ॥
હરગુપ્તકુલેઽસ્માકં નિઃક્ષેપગ્રહણમપ્યસંભાવ્યમ્ &
કિં પુનરપહ્નવોદ્ગતઘોરમહાપાતકસ્પર્શઃ ॥ 2.31 ॥
તદપિ સતતાભિશંસી પ્રત્યાખ્યેયો જનઃ કથં મહતામ્ &
કથય દિનં તદ્દિવસે લિખિતં સર્વં સ્વયં પશ્ય ॥ 2.32 ॥
વૃદ્ધોઽહં ન્યસ્તભરઃ પુત્રે સર્વં મમાસ્તિ લિખિતં હિ &
ઇતિ તેન વિનષ્ટધૃતિઃ સ વિસૃષ્ટસ્તત્સુતાન્તિકં પ્રાપ્તઃ ॥ 2.33 ॥
તાતો જાનાતિ સુતો જાનાતિ પિતૈવ લિખતિ સકલં યત્ &
ઇતિ તસ્ય ભવતિ સુચિરં ગતાગતં કન્દુકસ્યેવ ॥ 2.34 ॥
રાજકુલદ્વારગતે તસ્મિન્પ્રાપ્તપ્રવાસદત્તાર્થે &
સહતે નરપ્તિકોપં ત્યજતિ કિરાટો ન રૂપકસ્યાંશમ્ ॥ 2.35 ॥
પરિપીડિતઃ સ રાજ્ઞા વિવિધૈરપિ યાતનૌશસ્ત્રઃ &
મમ હસ્તે નિઃક્ષિપ્તં કિંચિન્નાસ્તીતિ વક્ત્યેવ ॥ 2.36 ॥
એવં સ્વભાવલુબ્ધાસ્વ ભવન્તિ ધનલવણવારિબહુતૃષ્ણાઃ &
તૃણલવમિવ નિજદેહં ત્યજન્તિ લેશં ન વિત્તસ્ય ॥ 2.37 ॥
દેવં ધનાધિનાથં વૈશ્રવણં સકલસંપદાં નિલયમ્ &
શુક્રઃ પ્રોવાચ પુરા વિત્તાર્થી બાલમિત્ત્રમભ્યેત્ય ॥ 2.38 ॥
પૂર્ણઃ સખે તવાયં વિભવો વિજિતામરાસુરૈશ્વર્યઃ &
હર્ષં વિદધાતિ પરં સુહૃદાં શોકં ચ શત્રૂણામ્ ॥ 2.39 ॥
ત્વયિ સુહૃદિ વિત્તનાથે નિઃસ્વોઽહં બહુકુટુમ્બસંભારઃ &
સમદુઃખસુખં મિત્ત્રં સ્વાધીનતયોદિતં પ્રશંસન્તિ ॥ 2.40 ॥
યશસિ વિહિતાદરાણામર્થિભિરુપજીવ્યમાનવિભવાનામ્ &
અભિજાતવંશજાનાં સુહૃદુપભોગ્યાઃ શ્રિયો મહતામ્ ॥ 2.41 ॥
ઉપનતમતિપુણ્યચયૈઃ સંપૂર્ણં રક્ષિતં ચ યત્નેન &
સંપદિ વિપદિ ત્રાણં ભવતિ નિધાનં ચ મિત્ત્રં ચ ॥ 2.42 ॥
ઇત્યુક્તઃ સપ્ર~અયં દૈત્યાચાર્યેણ નિર્જને ધનદઃ &
તમુવાચ વિચિન્ત્ય ચિરં સંરુદ્ધઃ સ્નેહલોભાભ્યામ્ ॥ 2.43 ॥

જાનાનમિ બાલમિત્ત્રં ત્વામહમત્યન્તસંભૃતસ્નેહમ્ &
કિં તુ ન જીવિતજીવં દ્રવિણલવં ત્યક્તુમીશોઽસ્મિ ॥ 2.44 ॥
સ્નેહાર્થી બન્ધુજનઃ કાર્યૈર્બહુભિર્ભવન્તિ મિત્ત્રાણિ &
દારાઃ સુતાશ્ચ સુલભા ધનમેકં દુર્લભં લોકે ॥ 2.45 ॥
અતિસાહસમતિદુષ્કરમ્ અત્યાશ્ચર્યં ચ દાનમર્થાનામ્ &
યોઽપિ દદાતિ શરીરં ન દદાતિ સ વિત્તલેશમપિ ॥ 2.46 ॥
ઇત્યાશાપરિહારૈઃ પ્રત્યાખ્યાતો ધનાધિનાથેન &
ભગ્નમુખો લુલિતમતિર્લજ્જાવક્ત્રો યયૌ શુક્રઃ ॥ 2.47 ॥
સ વિચિન્ત્ય ગૃહે સુચિરં સચિવૈઃ સહ માયયા મહાયોગી &
હર્તું દ્રવિણમશેષં વિવેશ હૃદયં ધનેશસ્ય ॥ 2.48 ॥
શુક્રાવિષ્ટશરીરો વૈશ્રવણઃ સકલમદ્બુતત્યાગઃ &
તત્કૃતસંકેતેભ્યઃ પ્રદદૌ વિત્તં દ્વિજાતિભ્યઃ ॥ 2.49 ॥
કૌબેરં ધનમખિલં હૃત્વા યાતેઽથ દાનવાચાર્યે &
સુચિરં ધનાધિનાથઃ શુશોચ વિજ્ઞાય તાં માયામ્ ॥ 2.50 ॥
હસ્તન્યસ્તલલાટઃ સહ શઙ્ખમુકુન્દપદ્માદ્યૈઃ &
સંચિન્ત્ય શુક્રવિકૃતિં સ જગાદોષ્ણં વિનિઃશ્વસ્ય ॥ 2.51 ॥
સુહૃદા મર્મજ્ઞેન વ્યાજાન્માયાવિનાતિલુબ્ધેન &
ધૂર્તેન વઞ્ચિતોઽહં દૈત્યાશ્રયદુર્જયેન શુક્રેણ ॥ 2.52 ॥
અધુના દ્રવ્યવિહીનઃ ક્ષણેન તૃણલાઘવં પ્રાપ્તઃ &
કથયામિ કસ્ય દુઃખં કરોમિ કિં વા ક્વ ગચ્છામિ ॥ 2.53 ॥
ધનરહિતં ત્યજતિ જનો જનરહિતં પરિભવાઃ સમાયાન્તિ &
પરિભૂતસ્ય શરીરે વ્યસનવિકારો મહાભારહ્ ॥ 2.54 ॥
દયિતેષુ શરીરવતાં બત ધર્મલતાલવાલેષુ &
દ્રવિણેષુ જીવિતેષુ ચ સર્વં યાતિ પ્રયાતેષુ ॥ 2.55 ॥
વિદ્વાન્સુભગો માની વિશ્રુતકર્મા કુલોન્નતઃ શૂરઃ &
વિત્તેન ભવતિ સર્વો વિત્તહીનસ્તુ સદ્ગુણોઽપ્યગુણઃ ॥ 2.56 ॥
ઇતિ દુઃસહધનવિરહક્લેશાનલશોષિતાશયો ધનપઃ &
સુચિરં વિમૃષ્ય સચિવૈર્દેવં શર્વં યયૌ શરણમ્ ॥ 2.57 ॥
પ્રાક્પ્રતિપન્નસખોઽસૌ વિશ્વશરણ્યો મહેશ્વરસ્તેન &
વિજ્ઞપ્તો નિજવ્ર્ત્તં દૂતં વિસસર્જ શુક્રાય ॥ 2.58 ॥
દૂતાહૂતં સહસા પ્રાપ્તં શુક્રં ધનપ્રભાશુક્રમ્ &
અઞ્જલિવિરચિતમુકુટં પ્રોવાચ પુરઃસ્થિતં પુરજિત્ ॥ 2.59 ॥
મિત્ત્રમયં દ્રવિણપતિર્ભવતા બત વઞ્ચિતઃ કૃતજ્ઞેન &
મિત્ત્રદ્રોહે પ્રસરતિ ન હિ નામ જનઃ કૃતઘ્નોઽપિ ॥ 2.60 ॥
અગણિતયશસા ત્યક્તસ્થિતિના ક્રિયતેઽથ યાકૃતજ્ઞેન &
સ્નિગ્ધે સુહૃદિ સરાગે મિત્રે તવ વઞ્ચના ન યુક્તા સા ॥ 2.61 ॥
એતત્કિં શ્રુતસદૃશં ત્વદ્વ્રતયોગ્યં કુલાનુરૂપં વા &
કૃતવાનસિ યત્સુમતે પરિભૂતગુણોદયં કર્મ ॥ 2.62 ॥
કિમયં સુનયાભ્યાસઃ પ્રશમો વા ગુરુજનોપદેશો વાઌ &
મતિવિભવઃ સહજો વા વઞ્ચકતાં યેન યાતોઽસિ ॥ 2.63 ॥

કસ્ય ન દયિતં વિત્તં ચિત્તં હ્રિયતે ન કસ્ય વિત્તેન &
કિં તુ યશોધનલુબ્ધા વાઞ્છન્તિ ન દુષ્કૃતૈરર્થાન્ ॥ 2.64 ॥
મા મા મલિનય વિમલં ભૃગુકુલમમલં મલેન લોભેન &
લોભજલદો હિ શત્રુર્વિશદયશોરાજહંસાનામ્ ॥ 2.65 ॥
ત્યક્ત્વા કીર્તિમનન્તામનિલાકુલતૃણલવોપમાનર્થાન્ &
ગૃહ્ણાતિ યઃ સ મધ્યે ધૂર્તાનાં કીદૃશો ધૂર્તઃ ॥ 2.66 ॥
ઉત્સૃજ્ય સાધુવૃત્તં કુતિલાધિયા વઞ્ચિતઃ પરો યેન &
આત્મૈવ મૂઢમતિના કૃતસુકૃતો વઞ્ચિતસ્તેન ॥ 2.67 ॥
નિયતા દૂષિતયશસાં બત કિસલયકોમલા પ્રકૃત્યૈવ &
અપવાદવિષતરૂત્થૈરામોદૈર્મૂર્છિતા લક્ષ્મીઃ ॥ 2.68 ॥
ન હિ નામ સજ્જનાનાં શુદ્ધયશઃસ્ફટિકકદર્પણો વિમલઃ &
પરિભવદુઃખિતજનતાનિઃશ્વાસૈર્મલિનતામેતિ ॥ 2.69 ॥
અસમઞ્જસમતિમલિનં મોહદ્વ્યક્તિં સમાગતં કર્મ &
તસ્ય વિશુદ્ધિઃ ક્રિયતાં પરવિત્તસમર્પણેનૈવ ॥ 2.70 ॥
અપવાદધૂલિધૂસરમમલયશો મૃજ્યતાં સ્વહસ્તેન &
અસ્મદ્વચનં ક્રિયતાં પરધનમુત્સૃજ્યતામેતત્ ॥ 2.71 ॥
ઇત્યુક્તઃ સાનુનયં ત્રિભુવનગુરૂણાપિ દેવદેવેન &
પરધનનિબદ્ધતૃષ્ણઃ પ્રોવાચ કૃતાઞ્જલિઃ શુક્રઃ ॥ 2.72 ॥
ભગવન્ભવતઃ શાસનમમરેન્દ્રકિરીટકોટિવિશ્રાન્તમ્ &
લઙ્ઘયતિ કો નુ મોહાદ્દૌર્ગત્યં સત્ત્વહારિ યદિ ન સ્યાત્ ॥ 2.73 ॥
યસ્ય ક્ષીણસ્ય ગૃહે ભૃત્યા દારાઃ સુતાશ્ચ સીદન્તિ &
કાર્યાકાર્યવિચાઋઓ દ્રવિણાદાનેષુ કસ્તસ્ય ॥ 2.74 ॥
મિત્રમયં ધનનાથો વિપદિ ત્રાણં વિચિન્તિતઃ સતતમ્ &
વૃદ્ધિં યાતઃ સુમહાનાશાબન્ધશ્ચ મે હૃદયે ॥ 2.75 ॥
અભ્યેત્ય યાચિતોઽપિ ત્યક્ત્વા લજ્જાં મયાઌવિહતલજ્જઃ &
ચિચ્છેદૈષ મમાશાં સહસા પ્રતિષેધશસ્ત્રેણ ॥ 2.76 ॥
તેન પ્રહતમશસ્ત્રં દાહોઽનગ્નિશ્ચ નિર્વિષં મરણમ્ &
વિહિતં શઠેન મોહાદાશાભઙ્ઘઃ કૃતો યેન ॥ 2.77 ॥
તસ્માન્મમૈષ શત્રુઃ સુકૃતસમ શાત્રુવઞ્ચનાપાપમ્ &
રિક્તસ્ય નિરપવાદો વ્યાજેનોપાર્જિતોઽપ્યર્થઃ ॥ 2.78 ॥
અણુ ધનમપિ ન ત્યાજ્યં મમ ભવતા જ્ઞાપિતે સત્યમ્ &
વિત્તં જીવિતમગ્ર્યં જીવિતહાનિર્ધનત્યાગઃ ॥ 2.79 ॥
ઇતિ સંભાષિણમસકૃદ્દૈત્યગુરું પ્રાર્થિતં પુનર્બહુશાઃ &
કવલીચકાર સહસા પ્રતિષેધરુષા વિરૂપાક્ષઃ ॥ 2.80 ॥
જઠરાન્તરે પુરારેઃ પ્રલયાનલવિપુલભીષણાબોગે &
પ્રક્વાથ્યમાનકાયઃ શુક્રશ્ચુક્રોશ સાક્રોશઃ ॥ 2.81 ॥
ત્યજ ધનમિતિ વિષમદૃશા પુનઃ પુનઃ પ્રેરિતોઽવદચ્છુક્રઃ &
નિધનં મમાસ્તુ ભગવન્ધનદધનં ન ત્યજામિ કિંચિદપિ ॥ 2.82 ॥
અથ ધારણાપ્રવૃદ્ધજ્વલનજ્વાલાસહસ્રવિકરાલે &
શુક્રશ્ચુક્રોશ ભૃશં ઘોરગભીરે હરોદરે પતિતઃ ॥ 2.83 ॥

તમુવાચ દેવેદેવસ્ત્યજ્ય દુર્ગ્રહદગ્ધ પરવિત્તમ્ &
અસ્મિન્નુદરમહોદધિવડવાગ્નૌ મા ગમઃ પ્રલયમ્ ॥ 2.84 ॥
સોઽવદદતિશયતાપસ્ફુટિતાસ્થિવસાપ્રવાહબહલાગ્નૌ &
પરમિહ મરણં શ્રેયો દ્રવિણકણં ન ત્યજામિ સોચ્છ્વાસઃ ॥ 2.85 ॥
પુનરપિ ઘોરતરોદ્ગતકાલાનલધારણાનલજ્વલિતઃ &
શુક્રશ્ચક્રે દેવ્યાઃ સ્તોત્રં ક્ષણલેશશેષાયુઃ ॥ 2.86 ॥
સ્તોત્રપદારાધિતયા ગૌર્યા પ્રણયપ્રસાદિતે રુદ્રે &
તદ્વચસા લબ્ધધૃતિઃ શુક્રદ્વારેણ નિર્યયૌ શુક્રઃ ॥ 2.87 ॥
એવં સ્વભાવલુબ્ધાસ્તીવ્રતરાં યાતનામપિ સહન્તે &
ન તુ સંત્યજન્તિ વિત્તં કૌટિલ્યમિવાધમઃ સહજમ્ ॥ 2.88 ॥
તસ્માલ્લોભસમુત્થા કપટકલા કુટિલવર્તિની માયા &
લુબ્ધહૃદયેષુ નિવસતિ નાલુબ્ધો વઞ્ચનં કુરુતે ॥ 2.89 ॥
સર્ગઃ 3
કામઃ કમનીયતયા કિમપિ નિકામં કરોતિ સંમોહમ્ &
વિષામિવ વિષમં સહસા મધુરતયા જીવનં હરતિ ॥ 3.1 ॥
એતે હિ કામકલિતાઃ પરિમલલીનાલિવલયહુંકારૈઃ &
સૂચિતદાનાઃ કરિણો બધ્યન્તે ક્ષિપ્રમબલાભિઃ ॥ 3.2 ॥
પાદાઘાતાઃ શિતાઙ્કુશઘટના નિગડાદિસંરોધમ્ &
વિષયમુષિતઃ કરીન્દ્રઃ કિં ન સ્મરવઞ્ચિતઃ સહતે ॥ 3.3 ॥
દીર્ઘવ્યસનનિરુદ્ધો ભ્રૂભઙ્ગજ્ઞો વિધેયતાં યાતઃ &
વિષયવિવશો મનુષ્યઃ કેલિશિખણ્ડીવ નર્ત્યતે સ્ત્રીભિઃ ॥ 3.4 ॥
રક્તાકર્ષણસક્તા માયાભિર્મોહતિમિરરજનીષુ &
નાર્યઃ પિશાચિકા ઇવ હરન્તિ હૃદયાનિ મુગ્ધાનામ્ ॥ 3.5 ॥
રાગિમૃગવાગુરાણાં હૃદયદ્વિપબન્ધશૃઙ્ખલૌઘાનામ્ &
વ્યસનનવવલ્લરીણાં સ્ત્રીણાં ન મુચ્યતે વશગઃ ॥ 3.6 ॥
સંસારચિત્રમાયાં શમ્બરમાયાં વિચિત્તિમાયાં ચ &
યો જાનાતિ જિતાત્મા સોઽપિ ન જાનાતિ યોષિતાં માયામ્ ॥ 3.7 ॥
કુસુમસુકુમારદેહા વજ્રશિલાકઠિનહ્ર્દયસદ્ભાવાઃ &
જનયન્તિ કસ્ય નાન્તર્વિચિત્રચરિતાઃ સ્ત્રિયો મોહમ્ ॥ 3.8 ॥
અનુરક્તજનવિરક્તા નમ્રોત્સિક્તા વિરક્તરાગિણ્યઃ &
વઞ્ચનવચનાસક્તા નાર્યઃ સદ્ભાવશઙ્કિન્યઃ ॥ 3.9 ॥
જાતઃ સ એવ લોકે બહુજનદૃષ્ટા વિલાસકુટિલાઙ્ગી &
ધૈર્યધ્વંસપતાકા યસ્ય ન પત્ની પ્રભુર્ગેહે ॥ 3.10 ॥
વિજિતસ્ય મદવિકારૈઃ સ્ત્રીભિર્મૂકસ્ય નષ્ટસંજ્ઞસ્ય &
ગૃહધૂલિપટલમખિલં વદને નિઃક્ષિપ્યતે ભર્તુઃ ॥ 3.11 ॥
કૃતકાપરિસ્ફુટાક્ષરકામકલાભિઃ સ્વભાવમુગ્ધેવ &
તિલકાય ચન્દ્રબિમ્બં મુગ્ધપતિં યાચતે પ્રૌઢ ॥ 3.12 ॥
સ્વૈરવિહારગતાગતખિન્નાયાસ્તીર્થદર્શનવ્યાજૈઃ &
ભર્તા વિલાસવિજિતશ્ચરણૌ મૃદ્નાતિ ચપલાયાઃ ॥ 3.13 ॥
નયનવિકારૈરન્યં વચનૈરન્યં વિચેષ્ટિતૈરન્યમ્ &

રમયતિ સુરતેનાન્યં સ્ત્રી બહુરૂપા સ્વભાવેન ॥ 3.14 ॥
નિજપયિચપલકુરાઙ્ગી પરતરુભૃઙ્ગી સ્વભાવમાતઙ્ગી &
મિથ્યાવિભ્રમભૃઙ્ગી કુટિલભુજઙ્ગી નિજા કસ્ય ॥ 3.15 ॥
બહુવિધતરુણનિરર્ગલસંભોગસુખાર્થભોગિની વેશ્યા &
ધન્યેતિ વદન્તિ સદા સોચ્છ્વાસા નિર્જને નાર્યઃ ॥ 3.16 ॥
ચપલા તિષ્ઠતિ હર્મ્યે ગાયતિ રથ્યાવલોકિની સ્વૈરમ્ &
ધાવત્યકારણં વાળ્હસતિ સ્ફટિકાશ્મમાલેવ ॥ 3.17 ॥
પશુરિવ વક્તું કર્તું કિંચિદયં મમ પતિર્ન જાનાતિ &
ઉક્ત્વેતિ ગૃહે સ્વજનં પુરુષવ્યાપારમઙ્ગના કુરુતે ॥ 3.18 ॥
પ્રત્યુત્થાનં કુરુતે વ્યવહારગતાગતૈઃ સ્વયં યાતિ &
ઉચ્ચૈર્વદતિ ચ ગૃહે ગૃહિણી જીવન્મૃતસ્યૈવ ॥ 3.19 ॥
ઈર્ષ્યાલુવૃદ્ધભાર્યા સેવકપત્ની નિયોગિભાર્યા વા &
કારુકુશીલવનારી લુબ્ધવધૂઃ સાર્થવાહવનિતા વા ॥ 3.20 ॥
ગોષ્ઠીવિહરણશીલા તરુણજને વત્સલા પ્રકૃત્યૈવ &
પરગુણગણને સક્તા નિજપતિદોષાભિધાયિની સતતમ્ ॥ 3.21 ॥
અલ્પધના બહુભોગા રૂપવતી વિકૃતરૂપભાર્યા વા &
મુગ્ધવધૂઃ સકલકલામાનવતી નીચસંગમોદ્વિગ્ના ॥ 3.22 ॥
દ્યૂતમધુપાનસક્તા દીર્ઘકથાગીતરાગિણી કુશલા &
બહુપુંશ્ચલીવયસ્યા શૂરજને પ્રકૃતિપક્ષપાતૈવ ॥ 3.23 ॥
ત્યક્તગૃહવ્યાપારા બહુવિધવેષા નિરર્ગલાભ્યાસા &
પ્રત્યુત્તરસપ્રતિભા સત્યવિહીના સ્વભાવનિર્લજ્જા ॥ 3.24 ॥
કુશલાનામયવાર્તાપ્રશ્નપરા પ્રીતિપેશલાલાપા &
વિજને વિવિધકૃઈડાડમ્બરશૌણ્ડા પ્રકાશસાવિત્રી ॥ 3.25 ॥
ક્રતુતીર્થસુરનિકેતનગણકભિષગ્બન્ધુગેહગમનપરા &
ભોજનપાનબહુવ્યયયાત્રોત્સવકારિણી સ્વતન્ત્રેવ ॥ 3.26 ॥
ભિક્ષુતાપસભક્તા સ્વજનવિરક્તા મનોરમાસક્તા &
દર્શનદીક્ષારક્તા દયિતવિરક્તા સમાધિસંયુક્તા ॥ 3.27 ॥
ગોષ્ઠીરઞ્જનમિત્રા વિજ્ઞેયા નષ્ટચારિત્રા (કુલકમ્) ॥ 3.28 ॥
સતતાનુરક્તદોષા મોહિતજનતા બહુગ્રહાશ્ચપલાઃ &
સંધ્યાઃ સ્ત્રિયઃ પિશાચ્યો રક્તચ્છાયાહરાઃ ક્રૂરાઃ ॥ 3.29 ॥
કસ્ય ન વહનયોગ્યો મુગ્ધધિયસ્તુચ્છસાધને લગ્નાઃ &
પ્રીતતયા પ્રશમરુચશ્ચપલાસુ સ્ત્રીષુ યેઽદાન્તાઃ ॥ 3.30 ॥
શૃઙ્ગારશૌર્યકત્થનમસમઞ્જસદાનવર્ણના વિવિધાઃ &
એતાવદેવ તાસામમન્ત્રયન્ત્રં વશીકરણમ્ ॥ 3.31 ॥
કલિકાલતિમિરરજનીરજનિચરીણાં સહસ્રમાયાનામ્ &
સ્ત્રીણાં નૃશમ્સચરિતૈઃ કસ્ય ન સંજાયતે કમ્પઃ ॥ 3.32 ॥
નિર્જિતધનપતિવિભવો બભૂવ ભુવિ વિશ્રુતો વણિઙ્નાથઃ &
ધનદત્તો નામ પુરા રત્નાનામાશ્રયઃ પયોધિરિવ ॥ 3.33 ॥
તસ્યાભવદ્વિભૂતિર્મૂર્તેવ મનોભુવઃ સુલલિતાઙ્ગી &
તનયા નયનવિલાસૈર્વિજિતાશા વસુમતી નામ ॥ 3.34 ॥

પ્રદદૌ સ તામપુત્રઃ પુત્રપદે વિનિહિતાં પ્રિયાં પુત્રીં &
વણિજે વિભવકુલોદયતુલ્યાય સમુદ્રદત્તાય ॥ 3.35 ॥
રમમાણઃ સ તયા સહ હરિણાક્ષ્યા શ્વસુરમન્દિરે સુચિરમ્ &
પ્રયયૌ કદાચિદગ્રે દ્વીપાયાતસ્ય સાર્થસ્ય ॥ 3.36 ॥
પત્યૌ યાતે તરુણી જનકગૃહે હર્મ્યશિખરમારૂઢા &
વિલલાસ વિલાસમહી કેલિવિલોલા સખીભિઃ સા ॥ 3.37 ॥
સૌધે મન્મથરૂપં પૃથુનયના પથિ દદર્શ પુરુષં સા &
યં દૃષ્ત્વૈવ ગતાસ્યાઃ ક્વાપિ ધૃતિઃ કુમતિકુપિતેવ ॥ 3.38 ॥
સા તેન ચપલનયના સહસા મુષિતેવ હારિતવિચારા &
અભવદશક્તા નિતરાં સંવરણે સ્મરવિકારસ્ય ॥ 3.39 ॥
શીલં પાલસ્ય ચપલે મા પાતય નિમ્નગેવ કુલકૂલમ્ &
ઇતિ તામ્વદદિવોચ્ચૈઃ કમ્પાકુલમુખરમેખલા સુચિરમ્ ॥ 3.40 ॥
સા કૃત્વાઌવિદિતકથાં રહસિ સખીમાનિનાય તં તરુણમ્ &
ચલિતં હિ કામિનીનાં ધર્તું શક્નોતિ કશ્ચિત્તમ્ ॥ 3.41 ॥
કામં કામવિકાસૈઃ સુરતવિલાસૈઃ સુનર્મપરિહાસૈઃ &
સહજપ્રેમનિવાસૈર્મુમુદે સા સ્વૈરિણી તેન ॥ 3.42 ॥
અથ કૃતનિજધનકૃત્યસ્ત્વરિતં દયિતાવિલોકનોત્કણ્ઠઃ &
અવિશત્સમુદ્રદત્તઃ શ્વશુરાવાસં મહારમ્ભઃ ॥ 3.43 ॥
વિપુલમહોત્સવલીલાવ્યગ્રજનૈર્ભોગસંપદાં નિચયૈઃ &
અતિવાહ્ય દિનં દયિતાસહિતઃ શય્યાગૃહં સ યયૌ ॥ 3.44 ॥
વિરચિતવરતરશયને બદ્ધવિતાને મનોરમસ્થાને &
જૃમ્ભિતસૌરભધૂપે સુરગૃહરૂપે પ્રદીપ્તમણિદીપે ॥ 3.45 ॥
તત્ર સ મધુમદવિલુલિતલોચનકમલાં પ્રિયાં સમાલિઙ્ગ્ય &
મદગજ ઇવ નવનલિનીં ભેજે રતિલાલસઃ શય્યામ્ ॥ 3.46 ॥
સાપિ હૃદયાન્તરસ્થિતપરપુરુષધ્યાનબદ્ધલક્ષૈવ &
તસ્થૌ નિમીલિતાક્ષી ધ્યાનપરા યોગિનીવ ચિરમ્ ॥ 3.47 ॥
આલિઙ્ગનપરિચુમ્બનનીવિવિમોક્ષેષુ બહુતરોચ્છ્વાસા &
પત્યૌ સઙ્કુચિતાઙ્ગી સસ્માર તમેવ શીલહરમ્ ॥ 3.48 ॥
પ્રણયકુપિતેતિ મત્વા મુગ્ધપતિસ્તાં સમુદ્રદત્તોઽપિ &
પ્રણિપત્ય ચાટુકારૈઃ કિમપિ યયાચે પ્રસાદાય ॥ 3.49 ॥
પરપુરુષરાગિણીનાં વિમુખીનાં પ્રણયકામવામાનામ્ &
પુરુષપશવો વિમૂઢા રજ્યન્તે યોષિતામધિકમ્ ॥ 3.50 ॥
કિં ક્રિયતે કામોઽયં પરગતકામઃ સ્વતન્ત્રકામશ્ચ &
ધનશતરક્તાયામપિ સંધ્યાયાં ભાસ્કરો રાગી ॥ 3.51 ॥
ગૂઢોપવનનિકુઞ્જે ન્યસ્તં સા વલ્લભં સસંકેતમ્ &
સંચિન્ત્ય ચિરં સ્વપતિં વિષમિવ સંમૂર્છિતા મેને ॥ 3.52 ॥
નિદ્રામુદ્રિતનયને પ્રણયશ્રાન્તે સમુદ્રદત્તે સા &
ઉત્થાય રચિતવેષા શનકૈર્ગમનોન્મુખી તસ્થૌ ॥ 3.53 ॥
ચૌરઃ ક્ષણે ચ તસ્મિન્મુગ્ધમત્તજનં પ્રવિશ્ય તદ્ભવનમ્ &
ગમનોત્સુકામપશ્યન્મુખરાભરણામલક્ષ્યસ્તામ્ ॥ 3.54 ॥

અત્રાન્તરે શશાઙ્કઃ શનકૈઃ સુરરાજવલ્લભાં કકુભમ્ &
ચકિત ઇવાશુ ચકમ્પે મીલિતતરાં સમાલિઙ્ગ્ય ॥ 3.55 ॥
સંકોચિતકમલાયાઃ કુમુદવિજૃમ્ભાવિરાજમાનાયાઃ &
પ્રસસાર તુહિનકિરણો યામિન્યાઃ કપટહાસ ઇવ ॥ 3.56 ॥
રવિપરિતાપશ્રાન્તાં વીક્ષ્ય દિવં પ્રસરદિન્દુસાનન્દામ્ &
જહસુરિવ કુમુદવૃન્દૈરલિકુલકુંકારનિએભરા વાપ્યઃ ॥ 3.57 ॥
જગ્રાહ રજનિરમણી શશિકરહૃતતિમિરકઞ્ચુકાવરણા &
લજ્જાન્વિતેવ પુરતઃ કુમુદામોદાકુલાલિપટલપટમ્ ॥ 3.58 ॥
સુપ્તજનેઽથ નિશાર્ધે ચન્દ્રાલોકે ચ વિપુલતાં યાતે &
તમસીવ નિર્વિશઙ્કા સાઌશનકૈરુપવનં પ્રયયૌ ॥ 3.59 ॥
અથ સા વિવેશ વિવશા વિષમશરપ્લોષિતા નિજોપવનમ્ &
છન્નં ભૂષણલોભાદનુયાતા વિસ્મિતેન ચૌરેણ ॥ 3.60 ॥
તત્ર દદર્શ વિભૂષિતમુજ્જ્વલલલિતાંશુકં લસત્કુસુમમ્ &
શઙ્કાજનકં વિપિને પક્ષિભિરુપલક્ષિતં દયિતમ્ ॥ 3.61 ॥
હૃદયદયિતાવિયોગજ્વલનજ્વાલાવલીતપ્તમ્ &
દિઙ્મુખવિલસિતરુચિના ચન્દ્રેણ કરાનલૈર્દગ્ધમ્ ॥ 3.62 ॥
ચિરસઙ્કેતસ્થિત્યા મુક્તાશં પ્રિયતમાપુનર્મિલને &
વૃક્ષાલમ્બિતવલ્લીવલયાલમ્બેન વિગલિતપ્રાણમ્ ॥ 3.63 ॥
તં દૃષ્ટ્વૈવ વિલીના વિલપન્તી વ્યસનશોકસંત્રાસૈઃ &
નિપપાત વલ્લરીવ ક્વણદલિવલયાકુલા તન્વી ॥ 3.64 ॥
સંમોહમીલિતાક્ષી સ્થિત્વા સુચિરં મહીં સમાલિઙ્ગ્ય &
શનકૈરવાપ્તજીવા વિલલાપ લઘુસ્વરૈઃ સ્વૈરમ્ ॥ 3.65 ॥
હા હા નયનાનન્દ ક્વ નુ તે વિશદેન્દુસુન્દરં વદનમ્ &
દ્રક્ષ્યામિ મન્દપુણ્યા કિમિદં ક્વાહં ક્વ મે કાન્તઃ ॥ 3.66 ॥
ઇતિ તરુણકરુણમબલા વિલપ્ય પાશં વિમુચ્ય યત્નેન &
અઙ્કે ધૃત્વાસ્ય મુખં ચુચુમ્બ જીવં ક્ષિપન્તીવ ॥ 3.67 ॥
સા તસ્ય વદનકમલં નિજવદને મોહિતા કૃત્વા &
તામ્બૂલગર્ભમકરોત્પ્રકટિતસાકારરાગેવ ॥ 3.68 ॥
અથ તસ્યાઃ કુસુમોત્કરમૃગમદધૂપાદિસૌરભાહૂતઃ &
આવિશ્ય શવકશરીરં નાસાં ચિચ્છેદ વેતાલઃ ॥ 3.69 ॥
સા પ્રાપ્ય ચાપલોચિતમનયફલં છિન્નનાસિકા ગત્વા &
ભવનં પ્રવિશ્ય ભર્તુસ્તારં હાહેતિ ચુક્રોશ ॥ 3.70 ॥
પ્રતિબદ્ધે સકલજને નાદત્રસ્તે સમુદ્રદત્તે ચ &
સા નાસિકા મમેયં ભર્ત્રા છિન્નેતિ ચક્રન્દ ॥ 3.71 ॥
શ્વશુરાદિબન્ધુવર્ગૈઃ પૃષ્ટઃ કુપિતૈઃ સમુદ્રદત્તોઽપિ &
વિક્રીતઃ પરદેશે મૂક ઇવોચે ન કિંચિદપિ ॥ 3.72 ॥
અથ ચાસ્ય સુપ્રભાતે બન્ધુભિરાવેદિતે નૃપસભાયામ્ &
તત્રાભૂન્નૃપકોપો બહુધનદણ્ડઃ સમુદ્રદત્તસ્ય ॥ 3.73 ॥
ચૌરોઽપિ નિખિલવૃત્તં પ્રત્યક્ષમવેક્ષ્ય વિસ્મયાવિષ્ટઃ &
આવેદ્ય ભૂપપુરતઃ પ્રાપ્ય ચ કલયાદિસત્કારમ્ ॥ 3.74 ॥

ઉદ્યાને શવવદને તસ્યાસ્તાં નાસિકાં ચ સંદર્શ્ય &
નિષ્કારણસુહૃદુચિતાં શુદ્ધિં વિદધે સમુદ્રદત્તસ્ય ॥ 3.75 ॥
ઇત્યેતાઃ કુટિલતરાઃ ક્રૂરાચારા ગતત્રપાશ્ચપલાઃ &
યો નામ વેત્તિ સ સ્ત્રીભિર્નૈવ વઞ્ચ્યતે મતિમાન્ ॥ 3.76 ॥
સર્ગઃ 4
તત્રાપિ વેશયોષાઃ કુટિલતરાઃ કૂટરાગહૃતલોકાઃ &
કપટચરિતેન યાસાં વૈશ્રવણઃ શ્રમણતામેતિ ॥ 4.1 ॥
હારિણ્યશ્ચટુલતરા બહુલતરઙ્ગાશ્ચ નિમ્નગામિન્યઃ &
નદ્ય ઇવ જલધિમધ્યે વેશ્યાહૃદયે કલાશ્ચતુઃષષ્ટિઃ ॥ 4.2 ॥
વેશકલા નૃત્યકલા ગીતકલા વક્રવીક્ષણકલા ચ &
કામપરિજ્ઞાનકલા ગ્રહણકલા મિત્રવઞ્ચનકલા ચ ॥ 4.3 ॥
પાનકલા કેલિકલા સુરતકલાલિઙ્ગનાન્તરકલા ચ &
ચુમ્બનકલા પરકલા નિર્લજ્જાવેગસંભ્રમકલા ચ ॥ 4.4 ॥
ઈર્ષ્યાકલિકેલિકલા રુદિતકલા માનસંક્ષયકલા ચ &
સ્વેદભ્રમકમ્પકલા પુનરેકાન્તપ્રસાધનકલા ॥ 4.5 ॥
નેત્રનિમીલનનિઃસહનિસ્પન્દકલા મૃતોપમકલા ચ &
વિરહાસહરાગકલા કોપપ્રતિષેધનિશ્ચયકલા ચ ॥ 4.6 ॥
નિજજનનીકલહકલા સદ્ગૃહગમનોત્સવેક્ષણકલા ચ &
હરણકલા જાતિકલા કેલિકલા ચૌરપાર્થિવકલા ચ ॥ 4.7 ॥
ગૌરવશૈથિલ્યકલા નિષ્કારણદોષભાષણકલા ચ &
શૂલકલાભ્યઙ્ગકલા નિદ્રાક્ષિરજસ્વલામ્બરકલા ચ ॥ 4.8 ॥
રૂક્ષકલા તીક્ષ્ણકલા ગલહસ્તગૃહાર્ગલાર્પણકલા ચ &
સંત્યક્તકામુકાહૃતિદર્શનયાત્રાસ્તુતિકલા ચ ॥ 4.9 ॥
તીર્થોપવનસુરાલયવિહરણહેલાકલા ગૃહકલા ચ &
વશ્યૌષધમન્ત્રકલા વૃક્ષકલા કેશરઞ્જનકલા ચ ॥ 4.10 ॥
ભિક્ષુકતાપસબહુવિધપુણ્યકલા દ્વીપદર્શનકલા ચ &
ખિન્ના કલાત્રિષષ્ટ્યા પર્યન્તે કુટ્ટનીકલા વેશ્યા ॥ 4.11 ॥
અજ્ઞાતનામવર્ણેષુ આત્માપિ યયાર્પ્યતે ધનાંશેન &
તસ્યા અપિ સદ્ભાવં મૃગયન્તે મોઘસંકલ્પાઃ ॥ 4.12 ॥
નિખિલજનવઞ્ચનાર્જિત મલિનધનં રાગદગ્ધહ્ર્દયાનામ્ &
ખાદતિ ગુણગણભગ્નો નગ્નો હીનો ઽથવા કશ્ચિત્ ॥ 4.13 ॥
નીચસ્તુરગારોહો હસ્તિપકઃ ખલતરો ઽથવા શિલ્પી &
વઞ્ચિતસકલજનાનાં તાસામપિ વલ્લભો ભવતિ ॥ 4.14 ॥
રાજા વિક્રમસિંહો બલવદ્ભિર્ભૂમિપૈઃ પુરા વિજિતઃ &
માની યયૌ વિદર્ભાન્ગુણયશસા મન્ત્રિણા સહિતઃ ॥ 4.15 ॥
તત્ર સ વેશ્યાભવનં પ્રવિશ્ય ભુવિ વિશ્રુતાં વિલાસવતીમ્ &
ભેજે ગણિકાં બહુધનભોગ્યામ્ અપ્ય્ અલ્પવિભવો ઽપિ ॥ 4.16 ॥
તં રાજલક્ષણોચિતભાજનાનુભુજં વિલોક્યપૃથુસત્ત્વમ્ &
વિવિધમણિકનકકોષં ચક્રે સા તદ્વ્યયાધીનમ્ ॥ 4.17 ॥
સહજમનુરાગમદ્રુતમ્ ઔચિત્યં વીક્ષ્ય ભૂપતિસ્ તસ્યાઃ &

વિસ્મયવિવશઃ પ્રેમ્ણા જગાદ વિજને મહામાત્મ્યમ્ ॥ 4.18 ॥
ચિત્રમિયં બહુ વિત્તં ક્ષપયતિ વેશ્યાપિ મત્કૃતે તૃણવત્ &
પ્રીતિપદવીવિસૃષ્ટો વેશ્યાનાં ધનનિબન્ધનો રાગઃ ॥ 4.19 ॥
મિથ્યા ધનલવલોભાદ્ અનુરાગં દર્શયન્તિ બન્ધક્યઃ &
તદપિ ધનં વિસૃજતિ યા કસ્તસ્યાઃ પ્રેમ્ણિ સંદેહઃ ॥ 4.20 ॥
ઇતિ વચનં ભૂમિપતેઃ શ્રુત્વા વિહસ્ય સાસૂયઃ &
તમુવાચ કસ્ય રાજન્ વેશ્યાચરિતે ઽસ્તિ વિશ્વાસઃ ॥ 4.21 ॥
એતાઃ સત્યવિહીના ધનલવલીનાઃ સુખક્ષણાધીનાઃ &
વેશ્યા વિશન્તિ હૃદયં મુખમધુરા નિર્વિચારાણામ્ ॥ 4.22 ॥
પ્રથમસમાગમસુખદા મધ્યે વ્યસનપ્રવાસકારિણ્યઃ &
પર્યન્તે દુઃખફલાઃ પુંસામાશાશ્ચ વેશ્યાશ્ચ ॥ 4.23 ॥
અદ્યાપિ હરિહરાદિભિઃ અમરૈરપિ તત્ત્વતો ન વિજ્ઞાતાઃ &
ભ્રમવિભ્રમબહુમોહા વેશ્યાઃ સંસારમાયાશ્ચ ॥ 4.24 ॥
ઇતિ સચિવવચો નૃપતિઃ શ્રુત્વા કૃત્વા ચ સંવિદં તેન &
મિથ્યામૃતમાત્માનં ચક્રે વેશ્યાપરીક્ષાયૈ ॥ 4.25 ॥
તસ્મિન્કુણપશરીરે વિન્યસ્તે મન્ત્રિણા ચિત્તાવહ્નૌ &
સહસૈવ વિલાસવતી વહ્નિભુવં ભૂષિતા પ્રયયૌ ॥ 4.26 ॥
તાં પ્રબલજ્વલિતોજ્જ્વલવહ્નિજ્વાલાનિપાતસાવેગામ્ &
દોર્ભ્યામાલિઙ્ગ્ય નૃપો જીવામીત્યભિધાન્મુદિતઃ ॥ 4.27 ॥
તત્તસ્યાઃ પ્રેમ દૃઢં સત્યં ચ વિચાર્ય સંભૃતસ્નેહઃ &
રાજા નિનિન્દ મન્ત્રિણમ્ અસકૃદ્વેશ્યગુણાભિમુખઃ ॥ 4.28 ॥
અથ વેશ્યાધનસંચયમાત્માધીનં મહીપતિર્ વિપુલમ્ &
આદાય ગજતુરંગમભટવિકટામાદદે સેનામ્ ॥ 4.29 ॥
સમ્ભૃતવિપુલબલૌઘૈઃ જિત્વા વસુધાધિપાન્સ ભૂપાલઃ &
નિજમાસસાદ મણ્ડલમ્ ઇન્દુરિવાનન્દકૃત્પૂર્ણઃ ॥ 4.30 ॥
સા ચાન્તઃપુરકાન્તામૂર્ધ્નિ કૃત્વા ભૂભુજા વિલાસવતી &
શુશુભે શ્રીરિવ ચામરપવનાકુલિતાલકા તન્વી ॥ 4.31 ॥
સાથ કદાચિન્નરપતિમેકાન્તે વિરચિતાઞ્જલિઃ પ્રણતા &
ઊચે નાથ મયા ત્વં કલ્પતરુઃ સેવિતશ્ચિરં દાસ્યા ॥ 4.32 ॥
યદિ નામ કુત્રચિદહં યાતા તે હેતુતાં વિભો લક્ષ્મ્યાઃ &
તન્મમ સફલામાશામર્હસિ કર્તું પ્રસાદેન ॥ 4.33 ॥
પુણ્યફલપ્રાપ્યાનાં હૃતપરરજસાં સ્વભાવવિમલાનામ્ &
તીર્થાનામિવ મહતાં ન હિ નામ સમાગમો વિફલઃ ॥ 4.34 ॥
અભવન્મમ કોઽપિ યુવા દયિતો ધનજીવિતાધિકઃ પ્રણયી &
બદ્ધઃ સ વિદર્ભપુરે દૈવવશાચ્ચોરરૂપેણ ॥ 4.35 ॥
તન્મુક્તયે મયા ત્વં શક્તતરઃ સેવિતો મહીનાથઃ &
અધુના ક્રિયતામુચિતં સત્ત્વસ્ય કુલસ્ય શૌર્યસ્ય ॥ 4.36 ॥
ઇતિ વઞ્ચનામવાપ્તો વિસ્મિત ઇવ તદ્વચો નૃપઃ શ્રુત્વા &
સુચિરં વિલોક્ય વસુધાં સસ્મારામાત્યવચનં સઃ ॥ 4.37 ॥
અથ તાં તથૈવ રાજાશ્વાસ્ય વિદર્ભેષુ ભૂભુજં જિત્વા &

બન્ધનમુક્તેનાસ્યાશ્ચોરેણ સમાગમં ચક્રે ॥ 4.38 ॥
ઇત્યેવં બહુહૃદયા બહુજિહ્વા બહુકરાશ્ચ બહુમાયાઃ &
તત્ત્વેન સત્યરહિતાઃ કો જાનાતિ સ્ફુટં વેશ્યાઃ ॥ 4.39 ॥
વર્ણનદયિતઃ કશ્ચિદ્ધનદયિતો દાસકર્મદયિતોઽન્યઃ &
રક્ષાદયિતશ્ચાન્યો વેશ્યાનાં નર્મદયિતોઽન્યઃ ॥ 4.40 ॥
સર્ગઃ 5
મોહો નામ જનાનાં સર્વહરો હરતિ બુદ્ધિમેવાદૌ &
ગૂઢતરઃ સ ચ નિવસતિ કાયસ્થાનાં મુખે ચ લેખે ચ ॥ 5.1 ॥
રૌદ્રકલા ઇવ પૂર્ણા નિષ્પન્ના સસ્યસંપત્તિઃ &
ગ્રસ્તા ક્ષણેન દૃષ્ટા નિઃશેષા દિવિરરાહુકલયેવ ॥ 5.2 ॥
જ્ઞાતાઃ સંસારકલા યોગિભિરપયાતરાગસંમોહૈઃ &
ન જ્ઞાતા દિવિરકલા કેનાપિ બહુપ્રયત્નેન ॥ 5.3 ॥
કૂટકલાશતશિબિરૈઃ જનધનવિવરૈઃ ક્ષયક્ષપાતિમિરૈઃ &
દિવિરૈરેવ સમસ્તા ગ્રસ્તા જનતા ન કાલેન ॥ 5.4 ॥
એતે હિ કાલપુરુષાઃ પૃથુતરદણ્ડપ્રપાતહતલોકાઃ &
ગણનાગણનપિશાચાઃ ચરન્તિ ભૂર્જધ્વજા લોકે ॥ 5.5 ॥
કસ્તેષાં વિશ્વાસં યમમહિષવિષાણકોટિકુટિલાનામ્ &
વ્રજતિ ન યસ્ય વિષક્તઃ કણ્ઠે પાશઃ કૃતાન્તેન ॥ 5.6 ॥
કલમાગ્રનિર્ગતમષી બિન્દુવ્યાજેન સાઞ્જનાશ્રુકણૈઃ &
કાયસ્થખન્યમાના રોદિતિ ખિન્નેવ રાજ્યશ્રીઃ ॥ 5.7 ॥
અઙ્કન્યાસૈર્વિષમૈઃ માયાવનિતાલકાવલીકુટિલૈઃ &
કો નામ જગતિ રચિતૈઃ કાયસ્થૈર્મોહિતો ન જનઃ ॥ 5.8 ॥
માયાપ્રપઞ્ચસંચયવઞ્ચિતવિશ્વૈર્વિનાશિતઃ સતતમ્ &
વિષયગ્રામગ્રાસૈઃ કાયસ્થૈરિન્દ્રિયૈર્લોકઃ ॥ 5.9 ॥
કુટિલા લિપિવિન્યાસા દૃશ્યન્તે કાલપાશસંકાશાઃ &
કાયસ્થભૂર્જશિખરે મણ્ડલલીના ઇવ વ્યાલાઃ ॥ 5.10 ॥
એતે હિ ચિત્રગુપ્તાઃ ચિત્રધિયો ગુપ્તહારિણો દિવિરાઃ &
રેખામાત્રવિનાશાત્ સહિતં કુર્વન્તિ યે રહિતમ્ ॥ 5.11 ॥
લોકે કલાઃ પ્રસિદ્ધાઃ સ્વલ્પતરાઃ સંચરન્તિ દિવિરાણામ્ &
ગૂઢકલાઃ કિલ તેષાં જાનાતિ કલિઃ કૃતાન્તો વા ॥ 5.12 ॥
વક્રલિપિન્યાસકલા સકલાઙ્કનિમીલનકલા &
સતતપ્રવેશસંગ્રહલોપકલા વ્યયવિવર્ધનકલા ચ ॥ 5.13 ॥
ગ્રાહ્યપરિચ્છેદકલા દેયધનાદાનકારણકલા ચ &
ઉત્કોચૈર્હરણકલા પર્યન્તભુવં પલાયનકલા ચ ॥ 5.14 ॥
શેષસ્થવિવેકકલા ચલરાશિસમગ્રભક્ષણકલા ચ &
ઉત્પન્નગોપનકલા નષ્ટવિશીર્ણપ્રદર્શનકલા ચ ॥ 5.15 ॥
ક્રયમાણૈર્ભરણકલા યોજનચર્યાદિભિઃ ક્ષયકલા ચ &
એકત્ર પઞ્ચદશ્યાં લુણ્ઠિચિકિત્સાસમાસનકલા ચ ॥ 5.16 ॥
નિઃશેષભૂર્જદાહાદ્ આગમનાશશ્ચ પર્યન્તે &
યેન વિના વ્યવહારી ભૂર્યાગ્રહણે નિરાલોકઃ ॥ 5.17 ॥

સકલઙ્કસ્ય ક્ષયિણો નવનવરૂપસ્ય વૃદ્ધિભાજશ્ચ &
દિવિરસ્ય કલાઃ કુટિલાઃ ષોડશ દોષાકરસ્યૈતાઃ ॥ 5.18 ॥
કૂટસ્થાઃ કાયસ્થાઃસર્વનકારેણ સિદ્ધમન્ત્રેણ &
ગુરવ ઇવ વિદિતમાયાવૃત્તિચ્છેદં ક્ષણેન કુર્વન્તિ ॥ 5.19 ॥
હારિતધનપશુવસનઃ ચૌર્યભયાદ્બન્ધુભિઃ પરિત્યક્તઃ &
બભ્રામ મહીમખિલાં તીવ્રવ્યસનઃ પુરા કિતવઃ ॥ 5.20 ॥
સ કદાચિદેત્ય પુણ્યૈઃ ઉજ્જયિનીં તત્ર મજ્જનં કૃત્વા &
વિચરન્વિજને પુરહરમન્દિરમવલોકયામાસ ॥ 5.21 ॥
શૂન્યાયતને ગત્વા વરદં દેવં સદા મહાકાલમ્ &
ઉપલેપનકુસુમફલૈઃ નિર્વ્યાપારઃ સિષેવે સઃ ॥ 5.22 ॥
સ્તોત્રજપગીતદીપૈઃ વિપુલધ્યાનૈર્ નિશાસુ નિર્નિદ્રઃ &
તસ્થૌ તત્ર સ સુચિરં દુઃસહદૌર્ગત્યનાશાય ॥ 5.23 ॥
તસ્ય કદાચિદ્ભક્ત્યા શુભશતકૃતયા પ્રસાદિતઃ સહસા &
ભવભયહારી ભગવાન્ ભૂતપતિઃ સંબભાષે તમ્ ॥ 5.24 ॥
પુત્ર ગૃહાણેત્યુક્તે દેવેન કપાલમાલિકાશિખરે &
એકં કપાલમસકૃત્ ચક્રે સંજ્ઞાં પુરારાતેઃ ॥ 5.25 ॥
અર્ધોક્તે સ્થગિતવરઃ સંપીડનસંજ્ઞયા કપાલસ્ય &
તૂષ્ણીં ચકાર રુદ્રો દારિદ્ર્યાત્કિતવપુણ્યાનામ્ ॥ 5.26 ॥
સ્નાતું યાતે તસ્મિન્ વિજને દેવઃ કપાલમવદત્તત્ &
દન્તાંશુપટલપાલીં ગઙ્ગામિવ દર્શયન્નગ્રે ॥ 5.27 ॥
અસ્ય કિતવસ્ય સાધોઃ ભક્તસ્ય ચિરસ્થિતસ્ય વરદાને &
કસ્માત્ત્વયા મમૈષા વિહિતા સંપીડનૈઃ સંજ્ઞા ॥ 5.28 ॥
ઇતિ ભગવતા કપાલં પૃષ્ટં પ્રોવાચ સસ્મિતં શનકૈઃ &
વિષમનયનોષ્મવિગલન્ મૌલીન્દુસુધારસૈર્જીવત્ ॥ 5.29 ॥
શૃણુ ભગવન્યેન મયા વિજ્ઞપ્તોઽસિ સ્વભાવસરલાત્મન્ &
સુલભોઽપિ બોધ્યતે વા નિષ્કારણમીશ્વરઃ કેન ॥ 5.30 ॥
એષ કિતવોઽતિદુઃખી દારિદ્ર્યાદ્વિરતસકલનિજકૃત્યઃ &
પ્રાસાદેઽસ્મિન્રચયતિ લેપનબલિકુસુમધૂપાર્ઘમ્ ॥ 5.31 ॥
દુઃખી ભવતિ તપસ્વી ધનરહિતઃ સાદરો ભવતિ ધર્મે &
ભ્રષ્ટાધિકારવિભવઃ સર્વપ્રણતઃ પ્રિયંવદો ભવતિ ॥ 5.32 ॥
અર્ચયતિ દેવવિપ્રાન્ જપતિ ચિરં વેત્તિ નિર્ધનો મિત્રમ્ &
કઠિનોઽપિ લોહપિણ્ડઃ તપ્તઃ કર્મણ્યતાં એતિ ॥ 5.33 ॥
વ્યસનપરિતપ્તહૃદયઃ તિષ્ઠતિ સર્વઃ સદાચારે &
વિભવમદમોહિતાનાં કર્મસ્મરણે કથા કૈવ ॥ 5.34 ॥
ઐશ્વર્યાર્થી ભગવન્ન્ર્થી આશાપાશેન લમ્બમાનો ઽસૌ &
કુરુતે પરાં સપર્યાં પ્રાપ્તાર્થો દૃશ્યતે ન પુનઃ ॥ 5.35 ॥
સ્વાર્થાર્થિનઃ પ્રયત્તા પ્રાપ્તાર્થાઃ સેવકાઃ સદા વિફલાઃ &
ન હિ નામ જગતિ કશ્ચિત્ કૃતકાર્યઃ સેવકો ભવતિ ॥ 5.36 ॥
દેવ પ્રાસાદેઽસ્મિન્ ફલજલકુસુમાદિભોગસામગ્રીમ્ &
પૂર્ણે યાતે કિતવે વિજને નાન્યે કરિષ્યન્તિ ॥ 5.37 ॥

તસ્માત્પુણ્યોપનતં કિતવં સંરક્ષ સેવકં સતતમ્ &
વરદાનમસ્ય ભગવન્ નિર્વાસનમાત્મપૂજાયાઃ ॥ 5.38 ॥
શ્રુત્વૈતદ્વક્રતરં વચનં પૃથુવિસ્મયસ્મેરઃ &
તં પપ્રચ્છ પિનાકી કસ્ત્વં તત્ત્વેન કિં કર્મ ॥ 5.39 ॥
ઇતિ પૃષ્ટં પુનરૂચે સપદિ કપાલં વિચિન્ત્ય સદ્ભાવમ્ &
મગધાનામહમભવં કાયસ્થકુલે સ્વકર્મણો વિમુખઃ ॥ 5.40 ॥
સ્નાનજપવ્રતનિરતઃ તીર્થરતો વિદિતસર્વશાસ્ત્રાર્થઃ &
ત્યક્ત્વા ભાગીરથ્યાં શરીરકં ત્વત્પદં પ્રાપ્તઃ ॥ 5.41 ॥
આકર્ણ્યવં ભગવાન્ ઊચે કાયસ્થ એવ સત્યં ત્વમ્ &
ચિત્રં કૌટિલ્યકલાં ન ત્યજસિ કપાલશેષોઽપિ ॥ 5.42 ॥
ઇત્યુક્ત્વા સ્મિતકિરણૈઃ કુર્વન્નાશાલતાઃ કુસુમશુભ્રાઃ &
સ્નાત્વાગતાય તસ્મૈ કિતવાય વરં દદૌ વરદઃ ॥ 5.43 ॥
કૃત્વા તત્કિતવહિતં પશ્યત એવાશુ તસ્ય શશિમૌલિઃ &
નિષ્કાસિતવાંસ્તચ્છિર ઉત્તમતમમુણ્ડમાલિકાપઙ્ક્તેઃ ॥ 5.44 ॥
ઇત્યેવં કુટિલકલાં સહજાં મલિનાં જનક્ષયે નિરતામ્ &
યમદંષ્ટ્રામિવ મુઞ્ચતિ કાયસ્થો નાસ્થિશેષોઽપિ ॥ 5.45 ॥
સુસ્થઃ કો નામ જનઃ સતતાશુચિભાવદૂષિતકલાનામ્ &
દોષકૃતાં શકૃતામિવ કાયસ્થાનામવષ્ટમ્ભૈઃ ॥ 5.46 ॥
અસુરરચિતપ્રયત્નાદ્ વિજ્ઞાતા દિવિરવઞ્ચના યેન &
સંરક્ષૈતા મતિમતા રત્નવતી વસુમતી તેન ॥ 5.47 ॥
સર્ગઃ 6: મદવર્ણનમ્
એકઃ સકલજનાનાં હૃદયેષુ કૃતાસ્પદો મદઃ શત્રુઃ &
યેનાવિષ્ટશરીરો ન શૃણોતિ ન પશ્યતિ સ્તબ્ધઃ ॥ 6.1 ॥
વિજિતાત્મનાં જનાનામ્ અભવદ્યઃ કૃતયુગે દમો નામ &
સોઽયં વિપરીતતયા મદઃ સ્થિતઃ કલિયુગે પુંસામ્ ॥ 6.2 ॥
મૌનં વદનનિકૂણનમ્ ઊર્ધ્વેક્ષણમન્યલક્ષ્યતા ચાક્ષ્ણોઃ &
ગાત્રવિલેપનવેષ્ટનમ્ અગ્ર્યં રૂપં મદસ્યૈતત્ ॥ 6.3 ॥
શૌર્યમદો રૂપમદઃ શૃઙ્ગારમદઃ કુલોન્નતિમદશ્ચ &
વિભવમદમૂલજાતા મદવૃક્ષા દેહિનામન્તે ॥ 6.4 ॥
શૂલારૂઢસમાનો વાતસ્તબ્ધોપમોઽથ ભૂતસમઃ &
બહુભોગે વિભવમદઃ પ્રશમજ્વરસંનિપાતસમઃ ॥ 6.5 ॥
શૌર્યમદો ભુજદર્શી રૂપમદો દર્પણાદિદર્શી ચ &
કામમદઃ સ્ત્રીદર્શી વિભવમદસ્ત્વેષ જાત્યન્ધઃ ॥ 6.6 ॥
અન્તઃસુખરસમૂર્ચ્છામીલિતનયનઃ સમાહિતધ્યાનઃ &
ધનમદ એષ નરાણામ્ આત્મારામોપમઃ કોઽપિ ॥ 6.7 ॥
ઉન્માદયત્યવિષયે વિવિધવિકારઃ સમસ્તગુણહીનઃ &
મૂઢમદસ્ત્વન્યોઽયં જયતિ વિચિત્રો નિરાલમ્બઃ ॥ 6.8 ॥
સ્તમ્ભાન્ન પશ્યતિ ભુવં ખેચરદર્શી સદા તપસ્વિમદઃ &
ભક્તિમદોઽદ્ભુતકારી વિસ્મૃતદેહશ્ચલઃ પ્રકૃત્યૈવ ॥ 6.9 ॥
આકોપરક્તનયનઃ પરવાઙ્માત્રાસહઃ પ્રલાપી ચ &

વિષમઃ શ્રુતમદનામા ધાતુક્ષોભો નૃણાં મૂર્તઃ ॥ 6.10 ॥
સતતભ્રુકુટિકરાલઃ પરુષાક્રોશી હઠાભિઘાતપરઃ &
અધિકારમદઃ પુંસાં સર્વાશી રાક્ષસઃ ક્રૂરઃ ॥ 6.11 ॥
પૂર્વપુરુષપ્રતાપપ્રથિતકથાવિસ્મૃતાન્યનિજકૃત્યઃ &
કુલમદ એકઃ પુંસાં સુદીર્ઘદર્શી મહાજ્ઞાનઃ ॥ 6.12 ॥
વર્જિતસકલસ્પર્શઃ સર્વાશુચિભાવનાન્નિરાલમ્બઃ &
આકાશેઽપિ સલેપઃ શૌચમદો નિત્યસંકોચઃ ॥ 6.13 ॥
સાવધયઃ સર્વમદા નિજનિજમૂલક્ષયે વિનશ્યન્તિ &
વરમદ એકઃ કુટિલો વિજૃમ્ભતે નિરવધિર્ભોગી ॥ 6.14 ॥
પાનમદસ્તુ જઘન્યઃ સર્વજુગુપ્સાસ્પદં મહામોહઃ &
ક્ષણિકોઽપિ હરતિ સહસા વર્ષસહસ્રાર્જિતં શીલમ્ ॥ 6.15 ॥
વિદ્યાવતિ વિપ્રવરે ગવિ હસ્તિનિ ભૂપતૌ શ્વપાકે ચ &
મદ્યમદઃ સમદર્શી સ્વપરવિભાગં ન જાનાતિ ॥ 6.16 ॥
વિગલિતસદસદ્ભેદઃ સમકાઞ્ચનલોષ્ટપાષાણઃ &
પ્રાપ્તો યોગિદશામપિ નરકે ક્ષીબઃ સ્વયં પતતિ ॥ 6.17 ॥
રોદિતિ ગાયતિ વિહસતિ ગાયતિ વિલપત્ય્ ઉચ્ચૈર્ ઉપૈતિ સંમોહમ્ &
ભજતે વિવિધવિકારાન્ સંસારાદર્શમણ્ડલઃ ક્ષીબઃ ॥ 6.18 ॥
પરપતિચુમ્બનસક્તાં પશ્યતિ દયિતાં ન યાતિ સંતાપમ્ &
ક્ષીબોઽતિગાઢરાગં પીત્વા મધુ વીતરાગઃ કિમ્ ॥ 6.19 ॥
વિસૃજતિ વસનં દૂરે વ્યસનં ગૃહ્ણાતિ દુઃસહં ક્ષીબઃ &
અઞ્જલિપાત્રે પિબતિ ચ નિજમૂત્રવિજૃમ્ભિતં ચન્દ્રમ્ ॥ 6.20 ॥
ચ્યવનઃ પુરા મહર્ષિઃ યૌવનમશ્વિપ્રયોગતો લબ્ધ્વા &
યજ્ઞે સ્વયં કૃતજ્ઞઃ તૌ ચક્રે સોમપાનાર્હૌ ॥ 6.21 ॥
ક્રુદ્ધસ્તમેત્ય શક્રઃ પ્રોવાચ મુને ન વેત્સિ કિમપિ ત્વમ્ &
ભિષજાવપઙ્ક્તિયોગ્યો સોમાર્હાવશ્વિનૌ યસ્ય ॥ 6.22 ॥
ઇતિ બહુશઃ સુરપતિના પ્રતિષિદ્ધોઽપિ સ્વતેજસા ચ્યવનઃ &
ન ચચાલ નિશ્ચિતાત્મા નિજકૃત્યાદશ્વિનોઃ પ્રીત્યા ॥ 6.23 ॥
તત્કોપોદ્યતવજ્રં જમ્ભારેરાયતં ભુજસ્તમ્ભમ્ &
અસ્તમ્ભયન્મુનીન્દ્રઃ પ્રભાવસંભાવનાપાત્રમ્ ॥ 6.24 ॥
અસૃજચ્ચ તદ્વધાય પ્રલમ્બકાયોપમં ચતુર્દંષ્ટ્રમ્ &
યોજનસહસ્રવિપુલં કૃત્યારૂપં મહાસુરં ઘોરમ્ ॥ 6.25 ॥
તેનાવિષ્ટઃ સહસા ભીતો વજ્રી તમાયયૌ શરણમ્ &
સોમોઽસ્તુ દેવભિષજોઃ ઇતિ ચોવાચ પ્રણષ્ટધૃતિઃ ॥ 6.26 ॥
મુનિરપિ કરુણાસિન્ધુઃ ભીતં પ્રણતં મહેન્દ્રમાશ્વાસ્ય &
મદમુત્સસર્જ ઘોરં દ્યૂતસ્ત્રીપાનમૃગયાસુ ॥ 6.27 ॥
સોઽયમસુરઃ પ્રમાથી મુનિના ક્રુદ્ધેન નિર્મિતો હૃદયે &
નિવસતિ શરીરભાજાં સ્તમ્ભાકારો ગુણૈર્બદ્ધઃ ॥ 6.28 ॥
મૌને શ્રીમત્તાનાં નિઃસ્પન્દદૃશિ પ્રવૃદ્ધવિભવાનામ્ &
ભ્રૂભઙ્ગમુખવિકારે ધનિકાનાં ભ્રૂયુગે વિટાદીનામ્ ॥ 6.29 ॥
જિહ્વાસુ દૂતવિદુષાં રૂપવતાં દશનવસનકેશેષુ &

વૈદ્યાનામોષ્ઠપુટે ગ્રીવાયાં ગુણિનિયોગિગણકાનામ્ ॥ 6.30 ॥
સ્કન્ધતટે સુભટાનાં હૃદયે વણિજાં કરેષુ શિલ્પવતામ્ &
ગલપત્રાઙ્ગુલિભઙ્ગે છાત્રાણાં સ્તનતટેષુ તરુણીનામ્ ॥ 6.31 ॥
ઉદરે શ્રાદ્ધાર્હાણાં જઙ્ઘાસુ ચ લેખહારપુરુષાણામ્ &
ગણ્ડેષુ કુઞ્જરાણાં બર્હે શિખિનાં ગતેષુ હંસાનામ્ ॥ 6.32 ॥
ઇત્યેવં મદનામા મદાગ્રહો બહુવિકારદૃઢમોહઃ &
અઙ્ગે કાષ્ઠીભૂતો વસતિ સદા સર્વભૂતાનામ્ ॥ 6.33 ॥
ઇતિ મહાકવિશ્રીક્ષેમેન્દ્રવિરચિતે કલાવિલાસે મદવર્ણનનામ ષષ્ઠઃ સર્ગઃ
સર્ગઃ 7: ગાયનવર્ણનમ્
અર્થો નામ જનાનાં જીવિતમખિલક્રિયાકલાપસ્ય &
તમપિ હરન્ત્ય્ અતિધૂર્તાઃ શ્લક્ષ્ણગલા ગાયના લોકે ॥ 7.1 ॥
નિઃશેષં કમલાકરકોષં જગ્ધ્વાપિ કુમુદમાસ્વાદ્ય &
ક્ષીણા ગાયનભૃઙ્ગા માતઙ્ગપ્રણયતાં યાન્તિ ॥ 7.2 ॥
ઘટપટશકટસ્કન્ધા બહુડિમ્ભા મુક્તકેશકકલાપાઃ &
એતે યોનિપિસાચા ભૂપભુજો ગાયના લોકે ॥ 7.3 ॥
તમસિ વરાકશ્ ચૌરો હાહાકારેણ યાતિ સંત્રસ્તઃ &
ગાયનચૌરઃ પ્રકટં હાહાકૃત્વૈવ હરતિ સર્વસ્વમ્ ॥ 7.4 ॥
પા પા ધ ધ નિ નિ ગ મ સા ધા ધા મા મા સ મા સ ગા ધા મા &
કૃત્વા સ્વરપદપાલીં ગાયનધૂર્તાશ્ ચરન્ત્ય્ એતે ॥ 7.5 ॥
કુટિલાવર્તભ્રાન્તૈઃ વેષવિકારૈશ્ ચ મુખવિકારૈશ્ ચ &
ગાયતિ ગાયનસંઘો મર્દલહસ્તશ્ ચિરં મૌની ॥ 7.6 ॥
આમન્ત્રણજયશબ્દૈઃ પ્રતિપદહુંકારઘર્ઘરારાવૈઃ &
સ્વયમુક્તસાધુવાદૈઃ અન્તરયતિ ગાયનો ગીતમ્ ॥ 7.7 ॥
જલપતિતે સક્તુકણે મત્સ્યૈર્ભુક્તેઽસ્તિ કાપિ ધર્માપ્તિઃ &
ગાયનદત્તાસુ પરં કોટિષ્વપિ નાસ્તિ ફલલેશઃ ॥ 7.8 ॥
મુગ્ધધનાનાં વિધિના રુદ્ધાનામન્ધકૂપકોષેષુ &
વિહિતો વિવૃતમહાસ્યો ગાયનનામા પ્રણાલૌઘઃ ॥ 7.9 ॥
નૈતત્ પ્રકટિતદશના ગાયનધૂર્તાઃ સદૈવ ગાયન્તિ &
એતે ગતાનુગતિકાન્ હસન્તિ ધૂર્તા ગૃહીતાર્થાન્ ॥ 7.10 ॥
પ્રાતર્ગાયનધૂર્તા ભવન્તિ ધીરાઃ સહારકેયૂરાઃ &
મધ્યાહ્ને દ્યૂતજિતા નગ્ના ભગ્ના નિરાધારાઃ ॥ 7.11 ॥
સ્તુતિવાગુરાનિબદ્ધૈઃ વચનશરૈઃ કપટકૂટરચનાભિઃ &
ગીતૈર્ગાયનલુબ્ધા મુગ્ધમૃગાણાં હરન્તિ સર્વસ્વમ્ ॥ 7.12 ॥
નષ્ટસ્વરપદગીતૈઃ ક્ષણેન લક્ષાનિ ગાયનો લબ્ધ્વા &
દાસ્યાઃ સુતેન દત્તં કિમિતિ વદર્દુઃખિતો યાતિ ॥ 7.13 ॥
વર્જિતસાધુદ્વિજવરવૃદ્ધાયાઃ સકલશોકકલિતાયાઃ &
શાપોઽયમેવ લક્ષ્મ્યા ગાયનભોજ્યૈવ યત્ સતતમ્ ॥ 7.14 ॥
દેવઃ પુરા સુરાણામ્ અધિનાથો નારદં ચિરાયાતમ્ &
પપ્રચ્છ લોકવૃત્તં મહીતલે ભૂમિપાલાનામ્ ॥ 7.15 ॥
સોઽવદરવનિપતીનાં જયિનાં બહુદાનધર્મયજ્ઞાનામ્ &