જ્ઞાનાલોકાલંકારસૂત્ર · અધ્યાય 4

§11 મ્સ્. 10અ6-11બ્7, પ્. 311બ્1-313અ8, દ્. 284બ્5-286અ7, ત્. 357 242બ્20-243અ11, ત્. 358 251અ29-બ્20, ત્. 359(દ્) 257અ8-બ્25.
તદ્યથા મઞ્જુશ્રીઃ સૂર્યરશ્મયો જમ્બૂદ્વીપે પૂર્વતરમ્ એવ તાવદ્ મહાશૈલેન્દ્રરાજાનમ્ અવભાસયન્તિ । તતઃ પશ્ચાચ્ ચક્રવાડાન્ મહાચક્રવાડાન્ અવભાસયન્તિ । તતઃ પશ્ચાદ્ ઉચ્ચોચ્ચાન્ પૃથિવીપ્રદેશાન્ અવભાસયન્તિ । તતઃ પશ્ચાદ્ ઇહ જમ્બૂદ્વીપે નિમ્નાન્ પૃથિવીપ્રદેશાન્ અવભાસયન્તિ । તે ચ મઞ્જુશ્રીઃ સૂર્યરશ્મયો ન કલ્પયન્તિ, ન વિકલ્પયન્તિ, ન ચિન્તયન્તિ, ન વિચિન્તયન્તિ । ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાપગતા મઞ્જુશ્રીઃ સૂર્યરશ્મયઃ, અનુત્પન્ના અનિરુદ્ધાઃ, અલક્ષણા લક્ષણાપગતાઃ, અમનસ્કારા મનસ્કારાપગતાઃ, અપ્રપઞ્ચાઃ પ્રપઞ્ચાપગતાઃ, ( જાઅ 38 ) અપરિદાહા નિષ્પરિદાહાઃ, નૌરસ્થા ન પરસ્થાઃ, નોચ્ચા ન નીચાઃ, ન બદ્ધા ન મુક્તાઃ, ન જ્ઞાનવન્તો નાજ્ઞાનવન્તઃ, ન સંક્લેશા ન નિઃક્લેશાઃ, ન સત્યવાદિનો ન મૃષાવાદિનઃ, ન તીરે ન નિમ્ને, ન સ્થલે નૌઘે, ન તર્કાવચરા નાતર્કાવચરાઃ, ન રૂપિણો નારૂપિણઃ । અથ ચ પુનર્ મઞ્જુશ્રીઃ પૃથિવ્યામ્ ઉચ્ચનીચમધ્યવિશેષેણ હીનમધ્યોત્કૃષ્ટાવભાસસ્ય ચ્છાયા વૈચિત્ર્યં ભવતિ ।
એવમ્ એવ મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતો ઽપ્ય્ અર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો ન કલ્પયતિ, ન વિકલ્પયતિ, ન ચિન્તયતિ, ન વિચિન્તયતિ । ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાપગતો મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતઃ, અનુત્પન્નો ઽનિરુદ્ધઃ, અલક્ષણો લક્ષણાપગતઃ, અમનસ્કારો મનસ્કારાપગતઃ, અપ્રપઞ્ચઃ પ્રપઞ્ચાપગતઃ, અપરિદાહો નિષ્પરિદાહઃ । નૌરસ્થો ન પારસ્થઃ, નોચ્ચો ન નીચઃ, ન બદ્ધો ન મુક્તઃ, ન જ્ઞાનવાન્ નાજ્ઞાનવાન્, ન સંક્લેશો ન નિઃક્લેશઃ, ન સત્યવાદી ન મૃષાવાદી, નાવારે ન પારે, ન તીરે નાતીરે, ન નિમ્ને નાનિમ્ને, ન સ્થલે નાસ્થલે, નૌઘે નાનોઘે, ન સર્વજ્ઞો નાસર્વજ્ઞઃ, ન તર્કો નાતર્કઃ, ન પ્રચારો ( જાઅ 39 ) નાપ્રચારઃ, ન સમુદાચારો નાસમુદાચારઃ, ન સ્મૃતિમાન્ નાસ્મૃતિમાન્, ન ચેતનો ન નિશ્ચેતનઃ, ન મનો નામનઃ, ન નિર્જાતો નાનિર્જાતઃ, ન નામો નાનામઃ, ન રૂપો નારૂપઃ, ન વ્યાહારો નાવ્યાહારઃ, ન પ્રજ્ઞપ્યો નાપ્રજ્ઞપ્યઃ, ન દૃશ્યો નાદૃશ્યઃ, ન નેત્રી નાનેત્રી, ન માર્ગપ્રણેતા નામાર્ગપ્રણેતા, ન પ્રાપ્તફલો નાપ્રાપ્તફલઃ, ન કલ્પો નાકલ્પઃ, ન કલ્પાપગતો નાકલ્પાપગતઃ ।
અથ ચ પુનર્ મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતસૂર્યમણ્ડલજ્ઞાનરશ્મયસ્ ત્રૈધાતુકે ઽનન્તમધ્યધર્મધાત્વપ્રતિહતરશ્મ્યવભાસપ્રમુક્તાઃ । પ્રસૃતાશ્ ચ રશ્મયઃ પૂર્વતરમ્ એવ મહાશૈલેન્દ્રકલ્પાધ્યાશયાનાં બોધિસત્ત્વાનાં કાયે નિપતન્તિ । તતઃ પશ્ચાત્ પ્રત્યેકબુદ્ધયાનસંપ્રસ્થિતાનાં કાયે નિપતન્તિ । તતઃ પશ્ચાચ્ છ્રાવકયાનસંપ્રસ્થિતાનાં કાયે નિપતન્તિ । તતઃ પશ્ચાત્ કુશલાધ્યાશયાનાં યથાધિમુક્તીનાં સત્ત્વાનાં કાયે નિપતન્તિ । તતઃ પશ્ચાદ્ અન્તશો મિથ્યાત્વનિયતેષુ સત્ત્વસંતાનેષુ કાયે તથાગતસૂર્યમણ્ડલરશ્મયો નિપતન્તિ । તેષાં ચોપકારીભૂતા ભવન્ત્ય્ અનાગતહેતુસંજનનતયા, સંવર્ધયન્તિ ચ કુશલૈર્ ધર્મૈઃ ।
તત્ર ચ તથાગતો મઞ્જુશ્રીઃ સમઃ સર્વત્રોપેક્ષકો નિર્વિકલ્પો નિર્વિશેષઃ । ન પુનર્ મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતજ્ઞાનસૂર્યમણ્ડલસ્યૈવં ભવતિ । અસ્યાહં સત્ત્વસ્યોદારં ( જાઅ 40 ) ધર્મં દેશયિષ્યામિ, અસ્ય ન દેશયિષ્યામીતિ । ન તસ્યૈવં વિકલ્પો ભવતિ, અયમ્ ઉદારાધિમુક્તિકઃ સત્ત્વઃ, અયં મધ્યાધિમુક્તિકઃ, અયં શ્રાવકયાનાધિમુક્તિકઃ । અયં કુશલાશયઃ, અયં હીનો મિથ્યાશય ઇતિ ।
ન મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતજ્ઞાનસૂર્યમણ્ડલસ્યૈવં ભવતિ । અયમ્ ઉદારાશયાધિમુક્તિકઃ સત્ત્વો ઽસ્ય મહાયાનં દેશયિષ્યામિ, અયં મધ્યાશયાધિમુક્તો ઽસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધયાનં દેશયિષ્યામિ, અયં શ્રાવકયાનાધિમુક્તિકો ઽસ્ય શ્રાવકયાનં દેશયિષ્યામિ । કુશલાકુશલાશયાનાં ચ સત્ત્વાનામ્ આશયં વિદિત્વા વિશોધયિષ્યામિ, ઋજુકાં દૃષ્ટિં કરિષ્યામિ । યાવદ્ મિથ્યાત્વનિયતાનામ્ અપિ સત્ત્વાનાં યથાનુરૂપં ધર્મં દેશયિષ્યામિ । ન તથાગતજ્ઞાનસૂર્યમણ્ડલરશ્મ્યવભાસસ્યૈવં વિકલ્પો ભવતિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । સર્વકલ્પવિકલ્પપ્રપઞ્ચસમુચ્છિન્નત્વાત્ તથાગતજ્ઞાનસૂર્યમણ્ડલરશ્મ્યવભાસસ્ય । અથ ચ મઞ્જુશ્રીઃ સત્ત્વાનાં કુશલાશયસંતાનવૈચિત્ર્યાત્ તથાગતજ્ઞાનસૂર્યમણ્ડલરશ્મ્યવભાસસ્ય વૈચિત્ર્યં ભવતિ ॥
§12 મ્સ્. 11બ્7-12બ્4, પ્. 313અ8-314અ6, દ્. 286અ7-287અ4, ત્. 357 243અ12-બ્4, ત્. 358 251બ્20-ચ્5, ત્. 359(દ્) 257બ્26-ચ્19.
તદ્યથા મઞ્જુશ્રીર્ અસ્તિ મહાસાગરે સર્વાભિપ્રાયપરિપૂરણં નામ મહામણિરત્નં તદ્ ધ્વજાગ્રાવબદ્ધમ્ । યસ્ય સત્ત્વસ્ય યાદૃશો ઽભિપ્રાયો ભવતિ, તાદૃશં તતઃ ( જાઅ 41 ) શબ્દં નિશ્ચરન્તં સત્ત્વાઃ સંજાનન્તિ । તચ્ ચ મહામણિરત્નં ન કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ ન ચિન્તયતિ ન વિચિન્તયતિ, અચિન્ત્યં નિશ્ચિન્ત્યં ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાપગતમ્ ।
એવમ્ એવ મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતો ન કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ ન ચિન્તયતિ ન વિચિન્તયતિ, ન ચિન્ત્યો નિશ્ચિન્ત્યશ્ ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાપગતઃ । અગ્રાહો ઽપર્યવગ્રાહઃ, અપ્રાપ્તો ઽપ્રાપ્તવ્યઃ, પ્રણુન્નપ્રત્યેકસત્યઃ, પ્રણુન્નરાગઃ પ્રણુન્નદોષઃ પ્રણુન્નમોહઃ, ન સત્યો ન મૃષા, ન નિત્યો નાનિત્યઃ, ન પ્રભો નાપ્રભઃ, ન લોકો નાલોકઃ, અવિતર્કો ઽવિચારઃ, અનુત્પન્નો ઽનિરુદ્ધઃ । અચિન્ત્યો ઽપ્રચિન્ત્યઃ, અસ્વભાવો ઽસ્વાભાવ્યઃ, અભાવશૂન્યઃ, અનાયૂહો ઽનિર્યૂહઃ, અનભિનિવેશ્યઃ, અવ્યવહારો વ્યવહારસમુચ્છેદઃ, અનાનન્દો નિરાનન્દો નન્દીસમુદ્ઘાતઃ, અસંખ્યાતઃ સંખ્યાપગતઃ, અગતિર્ અગતિગામી સર્વગતિસમુચ્છિન્નઃ, સર્વવ્યાહારસમુચ્છિન્નઃ, અદૃશ્યો ઽનાલોક્યો ઽગ્રાહ્યઃ, નાવકાશો નાનવકાશઃ, ન પશ્યો ન નિર્દેશ્યઃ, ન સામગ્રી ન વિસામગ્રી, ન વિકલ્પિતો નાવિકલ્પિતઃ, અવિઠાપિતો ઽસંદર્શિતઃ, અસંક્લિષ્ટો ઽપરિશોધનાર્હઃ, ન નામ ન રૂપં ન નિમિત્તમ્, ન કર્મ ન કર્મવિપાકઃ, નાતીતો ( જાઅ 42 ) નાનાગતો ન પ્રત્યુત્પન્નઃ, નિષ્કિઞ્ચનઃ, અરણઃ, અનક્ષરઃ, અઘોષો ઘોષસમતિક્રાન્તો ઽરુતઃ, અલક્ષણઃ સર્વલક્ષણાપગતઃ, નાધ્યાત્મ્યં ન બહિર્દ્ધા નોભયમ્ અન્તરેણોપલભ્યતે । અથ ચ મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતજ્ઞાનરત્નમ્ અધ્યાશયપરિશુદ્ધં મહાકરુણાધ્વજાગ્રાવબદ્ધમ્, તતો યો યથાશયાધિમુક્તઃ સત્ત્વઃ સ તથા ધર્મદેશનાં નિશ્ચરન્તીં સંજાનાતિ । તત્ર ચ તથાગતઃ સમઃ સર્વત્રોપેક્ષકો નિર્વિકલ્પો નિર્વિશેષઃ ॥
§13 મ્સ્. 12બ્4-13બ્3, પ્. 314અ6-315અ7, દ્. 287અ4-288અ5, ત્. 357 243બ્5-ચ્4, ત્. 358 251ચ્5-8, ત્. 359(દ્) 257ચ્20-258અ19.

તદ્યથા મઞ્જુશ્રીઃ પ્રતિશ્રુત્કામ્ અન્યરુતવિજ્ઞપ્તિતો નિશ્ચરન્તીં સત્ત્વાઃ સંજાનન્તિ । સા ચ નાતીતા નાનાગતા ન પ્રત્યુત્પન્ના, નાધ્યાત્મં ન બહિર્ધા નોભયમ્ અન્તરેણોપલભ્યતે, નોત્પન્ના ન નિરુદ્ધા, નોચ્છિન્ના ન શાશ્વતા, ન જ્ઞાનવતી નાજ્ઞાનવતી, ન પ્રજ્ઞા નાપ્રજ્ઞા, ન વિદ્યા નાવિદ્યા, ન વિમુક્તિર્ નાવિમુક્તિઃ, ન સાવદ્યા ન નિરવદ્યા, ન સ્મૃતિર્ નાસ્મૃતિઃ, ન સ્થાનવતી નાસ્થાનવતી, ન નિષદ્યા નાનિષદ્યા, ન પૃથિવીધાતુર્ નાબ્ધાતુર્ ન તેજોધાતુર્ ન વાયુધાતુઃ, ન સંસ્કૃતા નાસંસ્કૃતા, ન નિષ્પ્રપઞ્ચા ન સપ્રપઞ્ચા, ન ( જાઅ 43 ) રુતા નારુતા, ન દૃશ્યા નાદૃશ્યા, અનક્ષરા, અનક્ષરાપગતા, અઘોષા ઘોષસમતિક્રાન્તા, અતુલા તુલનાસમતિક્રાન્તા, અલક્ષણા લક્ષણાપગતા, ન શાન્તિર્ નાશાન્તિઃ, ન દીર્ઘા ન હ્રસ્વા, ન ચેતના નાચેતના, ન ચૈત્યા નાચૈત્યા, ન લોક્યા નાલોક્યા, દર્શનસ્વભાવેન શૂન્યાસ્મૃતિર્ અમનસિકારા, અવિતર્કા, અવિચારા, ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાપગતા, સર્વત્ર સમા નિર્વિકલ્પા, નિર્વિશેષા ત્ર્યધ્વસમતિક્રાન્તા । અથ ચ મઞ્જુશ્રીઃ પ્રતિશ્રુત્કા નાનારુતઘોષા નાનાધ્યાશયાનાં સત્ત્વાનાં નાનારુતઘોષવિજ્ઞપ્તિતો નિશ્ચરતિ । તાંશ્ ચ સત્ત્વાસ્ તથૈવ સંજાનન્તિ ।
એવમ્ એવ મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો નાતીતો નાનાગતો ન પ્રત્યુત્પન્નઃ, નાધ્યાત્મં ન બહિર્ધા નોભયમ્ અન્તરેણોપલભ્યતે, નોત્પન્નો ન નિરુદ્ધઃ, નોચ્છિન્નો ન શાસ્વતઃ, ન જ્ઞાનવાન્ નાજ્ઞાનવાન્, અપ્રજ્ઞાવાન્ નાપ્રજ્ઞાવાન્, ન વિદ્યા નાવિદ્યા, ન વિમુક્તિર્ નાવિમુક્તિઃ, ન સાવદ્યો ન નિરવદ્યઃ, ન સ્મૃતિમાન્ નાસ્મૃતિમાન્, ન સ્થાનવાન્ નાસ્થાનવાન્, ન નિષદ્યો નાનિષદ્યઃ, ન પૃથિવીધાતુર્ નાબ્ધાતુર્ ન તેજોધાતુર્ ન વાયુધાતુઃ, ન સંસ્કૃતો નાસંસ્કૃતઃ, ન ( જાઅ 44 ) પ્રપઞ્ચો નાપ્રપઞ્ચઃ, ન રુતો નારુતઃ, ન દૃશ્યો નાદૃશ્યઃ, અનક્ષરઃ, અઘોષો ઘોષસમતિક્રાન્તઃ, અતુલસ્ તુલાસમતિક્રાન્તઃ, અલક્ષણો લક્ષણાપગતઃ, ન શાન્તો નાશાન્તઃ, ન દીર્ઘો ન હ્રસ્વઃ, ન ચેતનો નાચેતનઃ, ન ચૈત્યો નાચૈત્યઃ, ન લોક્યો નાલોક્યઃ, દર્શનસ્વભાવેન શૂન્યઃ, અસ્મૃતી, અમનસિકારઃ, અવિતર્કઃ, અવિચારઃ, ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાપગતઃ, સર્વત્ર સમો નિર્વિકલ્પઃ, નિર્વિશેષસ્ ત્ર્યધ્વસમતિક્રમઃ । અથ ચ મઞ્જુશ્રીર્ નાનાવિમુક્તાઃ સત્ત્વા નાનાધ્યાશયવિજ્ઞપ્તિતસ્ તથાગતવાચં નિશ્ચરન્તીં સંજાનન્તિ ॥
§14 મ્સ્. 13બ્3-14અ2, પ્. 315અ7-બ્7, દ્. 288અ5-બ્4, ત્. 357 243ચ્4-19, ત્. 358 251ચ્8-12, ત્. 359(દ્) 258અ19-બ્2.
તદ્યથાપિ મઞ્જુશ્રીઃ પૃથિવીં નિશ્રિત્ય પૃથિવીં પ્રતિષ્ઠાય સર્વતૃણગુલ્મૌષધિવનસ્પતયો વૃદ્ધિં વિરૂઢિં વૈપુલ્યતામ્ આપદ્યન્તે । ન મઞ્જુશ્રીઃ પૃથિવી કલ્પયતિ, ન વિકલ્પયતિ, સર્વત્ર સમા નિર્વિકલ્પા, નિર્વિશેષા નિશ્ચિન્તા ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાપગતા ।
એવમ્ એવ મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતં નિશ્રિત્ય તથાગતં પ્રતિષ્ઠાય સર્વસત્ત્વાનાં સર્વકુશલમૂલાનિ વૃદ્ધિં વિરૂઢિં વૈપુલ્યતામ્ આપદ્યન્તે । શ્રાવકયાનિકાનાં વા પ્રત્યેકબુદ્ધયાનિકાનાં વા મહાયાનિકાનાં વા, અન્યેષાં ( જાઅ 45 ) વા ચરકપરિવ્રાજકનિર્ગ્રન્થપ્રભૃતીનાં સર્વતીર્થ્યાયતનાનાં કુશલમૂલાનિ, યાનિ ચાન્યાન્ય્ અન્તશો મિથ્યાત્વનિયતાનાં કુશલમૂલાનિ સર્વાણિ તાનિ તથાગતં નિશ્રિત્ય તથાગતં પ્રતિષ્ઠાય વૃદ્ધિં વિરૂઢિં વૈપુલ્યતામ્ આપદ્યન્તે । ન ચ મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતઃ કલ્પયતિ, ન વિકલ્પયતિ । સર્વકલ્પવિકલ્પારમ્બણમનસિકારોચ્છિન્નો મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ, ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાપગતઃ, અતર્કઃ, અતર્કાવચરઃ, અદૃશ્યઃ, અનાલોક્યઃ, અચિન્ત્યઃ, અચિન્તનીયઃ, અમનસિકારઃ, નિશ્ચિન્તઃ, ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાપગતઃ, સમઃ સર્વત્રોપેક્ષકો નિર્વિકલ્પો નિર્વિશેષઃ ॥
§15 મ્સ્. 14અ2-15અ2, પ્. 315બ્7-317અ1, દ્. 288બ્4-289બ્4, ત્. 357 243ચ્20-224અ29, ત્. 358 251ચ્12-20, ત્. 359(દ્) 258બ્2-ચ્7.
તદ્યથા મઞ્જુશ્રીર્ આકાશં સર્વત્ર સમં નિર્વિકલ્પં નિર્વિશેષમ્, અનુત્પન્નમ્ અનિરુદ્ધમ્, નાતીતં નાનાગતં ન પ્રત્યુત્પન્નમ્, અલક્ષ્યમ્, અપ્રપઞ્ચમ્, અનિરૂપિ, અનિદર્શનમ્, અવિજ્ઞપનીયમ્, અસંસ્પર્શમ્, અનિકેતમ્, અતુલ્યં તુલાસમતિક્રાન્તમ્, અનુપમમ્ ઉપમાસમતિક્રાન્તમ્, અપ્રતિષ્ઠમ્, અગ્રાહ્યમ્, ચક્ષુઃપથસમતિક્રાન્તમ્, ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાપગતમ્, અલક્ષણમ્, અનક્ષરમ્, અઘોષમ્, અમનસિકારમ્, અનાયૂહમ્ ( જાઅ 46 ) અનિર્યૂહમ્, અનિક્ષેપમ્ અપ્રક્ષેપમ્, વાક્પથસમતિક્રાન્તમ્, સર્વત્રાનુગતમ્ અપ્રતિષ્ઠિતમ્ । અથ મઞ્જુશ્રીઃ સત્ત્વાઃ સંસ્થાનસ્ય હીનમધ્યોત્કૃષ્ટતયાકાશં હીનોત્કૃષ્ટં સંજાનન્તિ ।
એવમ્ એવ મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતો ઽપ્ય્ અર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સર્વત્ર સમો નિર્વિશેષઃ, અનુત્પન્નો ઽનિરુદ્ધઃ, નાતીતો નાનાગતો ન પ્રત્યુત્પન્નઃ, અલક્ષ્યો ઽપ્રપઞ્ચઃ, અરૂપ્ય્ અનિદર્શનો ઽવિજ્ઞપ્તિકઃ, અસ્પર્શો ઽનિકેતઃ, અતુલસ્ તુલાસમતિક્રાન્તઃ, અનુપમ ઉપમાસમતિક્રાન્તઃ, અપ્રતિષ્ઠિતઃ, અગ્રાહ્યઃ, ચક્ષુઃપથસમતિક્રાન્તઃ, ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાપગતઃ, અલક્ષણઃ, અનક્ષરઃ, અઘોષો ઽમનસિકારઃ, અનાયૂહાનિર્યૂહઃ, અનિક્ષેપો ઽપ્રક્ષેપઃ, વાક્પથસમતિક્રાન્તઃ, સર્વત્રાનુગતો ઽનુપ્રવિષ્ટઃ । અથ ચ મઞ્જુશ્રીર્ યે હીનમધ્યોત્કૃષ્ટાશયાઃ સત્ત્વાસ્ તે હીનમધ્યોત્કૃષ્ટં તથાગતં પશ્યન્તિ ॥
ન ચ મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતસ્યૈવં ભવતિ । અયં હીનાધ્યાશયાધિમુક્તઃ સત્ત્વઃ, અસ્ય સત્ત્વસ્ય હીનાં રૂપકાયવર્ણપરિનિષ્પત્તિં દર્શયિષ્યામિ । અયં મધ્યાશયાધિમુક્તઃ સત્ત્વઃ, અસ્ય મધ્યમાં રૂપકાયવર્ણપરિનિષ્પત્તિં દર્શયિષ્યામિ । અયમ્ ઉદારાશયાધિમુક્તઃ સત્ત્વઃ, અસ્યોદારાં રૂપકાયવર્ણપરિનિષ્પત્તિં દર્શયિષ્યામિ ॥
એવમ્ એવ મઞ્જુશ્રીર્ ધર્મદેશનાયામ્ અનુગન્તવ્યમ્ । ન ચ મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતસ્યૈવં ભવતિ । અયં હીનાધિમુક્તઃ ( જાઅ 47 ) સત્ત્વઃ, અસ્ય સત્ત્વસ્ય હીનાં શ્રાવકયાનકથાં કરિષ્યે । અયં મધ્યાશયાધિમુક્તઃ સત્ત્વઃ, અસ્ય સત્ત્વસ્ય પ્રત્યેકબુદ્ધયાનકથાં કરિષ્યે । અયમ્ ઉદારાશયાધિમુક્તઃ સત્ત્વઃ, અસ્ય સત્ત્વસ્ય મહાયાનકથાં કરિષ્યે ॥
ન મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતસ્યૈવં ભવતિ । અયમ્ ઉદારાધિમુક્તઃ સત્ત્વઃ, અસ્ય સત્ત્વસ્ય દાનકથાં કરિષ્યે ॥
એવં શીલં ક્ષાન્તિં વીર્યં ધ્યાનં ચ । ન મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતસ્યૈવં ભવતિ । અયં પ્રજ્ઞાપારમિતાધિમુક્તઃ સત્ત્વઃ, અસ્ય સત્ત્વસ્ય પ્રજ્ઞાપારમિતાં કથાં કથયિષ્યે । નૈવં મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતસ્યૈવં ભવતિ । તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ । ધર્મકાયો મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતઃ । અત્યન્તાનુત્પન્નો મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતઃ ॥
ઇઇઇ
§16 મ્સ્. 15અ2-16અ4, પ્. 317અ1-318અ4, દ્. 289બ્4-290બ્6, ત્. 357 224અ29-ચ્13, ત્. 358 251ચ્20-29, ત્. 359(દ્) 258ચ્7-259અ15.
ન મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતસ્ય નામરૂપનિરુક્ત્યાનુસારિ વિજ્ઞાનં પ્રવર્તતે । ન મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતઃ કલ્પયતિ, ન વિકલ્પયતિ । ક્ષણિકો હિ મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતો ઽક્ષયલક્ષણો ઽક્ષયકોટીભૂતકોટીનિયતઃ ॥

સર્વધર્મસમતાકોટી મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સમ્બુદ્ધઃ સમઃ સર્વત્ર નિર્વિકલ્પો નિર્વિશેષઃ, ન હીનો ન મધ્યો નોત્કૃષ્ટઃ । એવમ્ એવ મઞ્જુશ્રીઃ સમાઃ સર્વધર્માઃ, નિર્વિકલ્પા નિર્વિશેષાઃ, ન હીના ન મધ્યા નોત્કૃષ્ટાઃ । તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ । અનુપલબ્ધિત્વાત્ સર્વધર્માણામ્ । યા મઞ્જુશ્રીર્ અનુપલબ્ધિઃ સર્વધર્માણાં સા સમતા, યા સમતા સા સ્થિતા, યા સ્થિતા સાચલનતા, યાચલનતા સાનિશ્રયતા ॥
અનિશ્રિતસ્ય સર્વધર્મેષુ નાસ્તિ ચિત્તપ્રતિષ્ઠાનમ્ । અપ્રતિષ્ઠિતચિત્તસ્યાનુત્પત્તિર્ આજાયતે । એવં દર્શિનશ્ ચ વિપર્યસ્તાચ્ ચિત્તચૈતસિકા ન પ્રવર્તન્તે । યશ્ ચાવિપર્યસ્તચિત્તઃ સ યથાવત્પ્રાપ્તો ભવતિ । યથાવત્પ્રાપ્તો ન પ્રપઞ્ચયતિ । અપ્રપઞ્ચયતઃ પ્રચારો નાસ્તિ । યદા ન પ્રચરતિ તદા ન સંચરતિ । યદા ન સંચરતિ તદા ન વિસરતિ । અવિસરં ધર્મતાં ન વિરોધયતિ । ધર્મતામ્ અવિરોધયન્ સર્વત્રાનુલોમો ભવતિ । સર્વત્રાનુલોમો ધર્મપ્રકૃતેર્ ન ચલતિ । ધર્મપ્રકૃતેર્ અચલં ધર્મપ્રકૃતિપ્રાપ્તો ભવતિ । ધર્મપ્રકૃતિપ્રાપ્તો ન કિંચિત્ પ્રપઞ્ચયતિ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । પ્રત્યયહેતુજનિતત્વાત્ ॥
યઃ પ્રત્યયહેતુજનિતઃ સો ઽત્યન્તાજાતઃ । યશ્ ચાત્યન્તાજાતઃ ( જાઅ 49 ) સ નિયામપ્રાપ્તઃ । યશ્ ચ નિયામપ્રાપ્તઃ સ સર્વધર્મમનસિકારૈઃ સાર્ધં ન સંવસતિ । યદા સર્વધર્મમનસિકારૈઃ સાર્ધં ન સંવસતિ તદા સંવાશ્યો ન ભવતિ । યદા સંવાશ્યો ન ભવતિ તદા ન ભવતિ ન વિભવતિ । યદા ન ભવતિ ન વિભવતિ તદા સ્થિતો ધર્મપ્રાપ્તો ભવતિ । યદા સ્થિતો ધર્મપ્રાપ્તો ભવતિ તદા યોનિશોધર્મપ્રયુક્તો ભવતિ । યોનિશોધર્મપ્રયુક્તસ્ય ન કશ્ચિદ્ ધર્મો ઽસ્તિ યો ન બુદ્ધધર્મઃ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । શૂન્યતાનુબોધત્વાત્ । યશ્ ચ શૂન્યતાનુબોધઃ સ બોધિઃ ॥
સ એવં શૂન્યતાનિમિત્તાપ્રણિહિતાનભિસંસ્કારાનિકેતાસંભવાગ્રાહ્યાનાલયાવબોધાદ્ બોધિઃ । બોધિશ્ ચ યોનિશોપ્રયોગઃ ॥
યોનિશઃપ્રયોગઃ, યોનિશઃ પ્રયોગેનામોચ્યતે । અનુપેક્ષાપ્રક્ષેપઃ, અકારવિકારપ્રયોગઃ, અસંબદ્ધઃ, અપ્રમુક્તપ્રયોગઃ, અનેકત્વાનાનાત્વપ્રયોગઃ, અનાગતપ્રયોગો યોનિશઃ પ્રયોગઃ ॥
ન તત્ર પ્રયોગો ન પ્રમાણં ન ફલસાક્ષાત્ક્રિયા । તત્ કસ્ય હેતોઃ । પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરં ચિત્તં તચ્ ચાગન્તુકૈર્ ઉપક્લેશૈર્ ઉપક્લિશ્યતે ન ચ પ્રકૃતિઃ સંક્લિશ્યતે । યા ચ પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરતા સાસંક્લેશતા । યા ચાસંક્લેશતા તત્ર પ્રતિપક્ષો નાસ્તિ યેન પ્રતિપક્ષેણ ક્લેશપ્રહાણં સ્યાત્ । તત્ ( જાઅ 50 ) કસ્ય હેતોઃ । ન શુદ્ધઃ શુધ્યતિ શુદ્ધ એવ સઃ । યશ્ ચ શુદ્ધઃ સો ઽનુત્પાદઃ । યશ્ ચાનુત્પાદઃ સો ઽનિન્દિતઃ । યશ્ ચાનિન્દિતઃ સ નન્દીપ્રહાણં તત્ર સર્વસ્નેહા નિરુધ્યન્તે । યત્ર સર્વસ્નેહા નિરુધ્યન્તે સો ઽનુત્પાદઃ । યશ્ ચાનુત્પાદઃ સ બોધિઃ ॥
§17 મ્સ્. 16અ4-17અ2, પ્. 318અ4-319અ4, દ્. 290બ્6-291બ્4, ત્. 357 244ચ્13-245અ12, ત્. 358 ö, ત્. 359(દ્) 259અ15-બ્18.
યા બોધિઃ સા સમતા । યા સમતા સા તથતા । તથતાપ્રતિષ્ઠિતાશ્ ચ સર્વધર્માઃ સંસ્કૃતા અસંસ્કૃતાશ્ ચ । યા ચ તથતા ન તત્ર સંસ્કૃતં નાસંસ્કૃતં ન દ્વયપ્રજ્ઞપ્તિઃ । યત્ર ન સંસ્કૃતં નાસંસ્કૃતં ન દ્વયપ્રજ્ઞપ્તિઃ સા તથતા । યા તથતા સાનન્યતથતા । યાનન્યતથતા સાવિકારતથતા । યા ચાવિકારતથતા સાનાગતતથતા । યા ચાનાગતતથતા સાવિતથતા । યા ચાવિતથતા સા યથાવત્તથતા । યા યથાવત્તથતા સા નજાતુતથતા । યા નજાતુતથતા સા ન સંક્લિશ્યતે ન વિશુધ્યતે । યા ન સંક્લિશ્યતે ન વિશુધ્યતે સા નોત્પદ્યતે ન નિરુધ્યતે । યા નોત્પદ્યતે ન નિરુધ્યતે સા નિર્વાણેન સમા । યા નિર્વાણેન સમા સા ન સંસરતિ ન પરિનિર્વાતિ । યા ન સંસરતિ ન પરિનિર્વાતિ સા નાતીતા નાનાગતા ન પ્રત્યુત્પન્ના । યા નાતીતા નાનાગતા ન પ્રત્યુત્પન્ના સા ન હીના ન મધ્યા નોત્કૃષ્ટા । યા ન હીના ન મધ્યા નોત્કૃષ્ટા સા તથતા ॥
તથતા નામોચ્યતે । તત્ત્વાર્થાધિવચનમ્ એતત્ તત્ત્વમ્ ( જાઅ 51 ) ઉચ્યતે । તથાત્વં તથત્વમ્ ઉચ્યતે । તથૈવ તથતા ચાત્મા ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ । યશ્ ચાદ્વયાર્થઃ સ બોધિશ્ ચાવબોધાર્થઃ॥
અર્થ ઉચ્યતે । ત્રિવિમોક્ષમુખપ્રવેશં જ્ઞાનં સર્વધર્મનિર્દેશેષુ । જ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે । ત્ર્યધ્વસમતાવતારઃ સર્વધર્મેષુ । અસંભેદાર્થશ્ ચ સર્વધર્માણામ્ અયમ્ ઉચ્યતે ઽર્થઃ । અરુતો ઽનભિલાપ્યો ઽવ્યાહારો વ્યાહારસમુચ્છિન્નઃ ॥
જ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે । યદ્ અર્થાનુગમજ્ઞાનં વિજ્ઞાનાનુગમં ચેદમ્ ઉચ્યતે જ્ઞાનમ્ । અર્થ ઉચ્યતે । યત્ તત્ત્વાર્થજ્ઞાનેન વિજ્ઞાનાનુગમજ્ઞાનેન ચ નીતાર્થતા । સૈવ ધર્મતા યા । યા ચ ધર્મતા સો ઽર્થઃ ॥
યાર્થાનુગમજ્ઞાનેન વિજ્ઞાનાનુગમજ્ઞાનેન નીતાર્થાનુગમજ્ઞાનેન ચ સા ધર્મતા । યા ધર્મતા સો ઽર્થઃ । સા ચ ધર્મતા ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા, સા ધર્મે ન પ્રવર્તતે । યા ધર્મસ્યાપ્રવૃત્તિઃ, યા ચાર્થવ્યંજનસમતા સાદ્વયાર્થે સમા । યા ચ સમતા સો ઽર્થઃ, સા ચાર્થજ્ઞાનેન સમતા, સાદ્વયમુખપ્રવેશેન જ્ઞાનસમતા ॥
નીતાર્થેન નેયાર્થસમતા સમાનાર્થા સા શૂન્યતા । સમાનાર્થેન પુદ્ગલસમતા સમા । પુદ્ગલસમતયા ધર્મસમતા સમા । ધર્મસમતયા વિમુક્તિસમતા સમા । વિમુક્તિસમતયા ચાનુબોધો બોધિઃ ॥
§18 મ્સ્. 17અ2-18અ4, પ્. 319અ4-320અ5, દ્. 291બ્4-292બ્4, ત્. 357 245અ12-બ્6, ત્. 358 251ચ્29-252અ1, ત્. 359(દ્) 259બ્18-ચ્20.
રૂપસઙ્ગસંયુક્તાનાં મઞ્જુશ્રીશ્ ચક્ષુઃ સઙ્ગઃ । રૂપચક્ષુઃપ્રકૃતિજ્ઞાનમ્ અસઙ્ગઃ । દૃષ્ટિસઙ્ગસંયુક્તાનાં સ્વકાયં સઙ્ગઃ । સર્વદૃષ્ટિકૃતાનાં સ્વકાયપ્રકૃતિશ્[ટા]ઊન્યતાજ્ઞાનમ્ અસઙ્ગઃ । અયોનિશોમનસ્કારસઙ્ગસક્તાનાં ધર્માલોકઃ સઙ્ગઃ । યોનિશોમનસ્કારધર્મપ્રત્યવેક્ષાપ્રકૃતિશૂન્યતાસ્વભાવશૂન્યતાજ્ઞાનમ્ અસઙ્ગઃ । વિચિકિત્સામલસઙ્ગસક્તાનાં મોક્ષઃ સઙ્ગઃ । અધિમુક્તિવિમુક્તિયથાભૂતજ્ઞાનમ્ અસઙ્ગઃ । કૌશીદ્યમલસઙ્ગસક્તાનામ્ અધિગમદૃષ્ટવીર્યતા સઙ્ગઃ । યથાધર્માણામ્ અનુબોધઃ સઙ્ગઃ । નીવરણસઙ્ગયુક્તાનાં બોધ્યઙ્ગાનિ સઙ્ગઃ । અનાવરણજ્ઞાનવિમોક્ષો ઽસંગઃ ॥
પ્રકૃતિપરિશુદ્ધાઃ સર્વધર્મા હેતુપ્રત્યયસામગ્ર્યા પ્રવર્તન્તે । તત્ર બોધિસત્ત્વેન સંક્લેશહેતુર્ વ્યવદાનહેતુશ્ ચ પરિજ્ઞાતવ્યઃ । સંક્લેશહેતુવિશુદ્ધ્યા ચ વ્યવદાનવિશુદ્ધ્યા ચ ન સ્થાતવ્યમ્॥

આત્મસમુત્થાનં ચ સંક્લેશસ્ય હેતુઃ । નૈરાત્મ્યધર્માવતારક્ષાન્તિર્ વ્યવદાનસ્ય હેતુઃ । અહંકારમમકારદૃષ્ટિઃ સંક્લેશસ્ય હેતુઃ । અધ્યાત્મોપશમો બહિર્ધાપચારશ્ ચ વ્યવદાનસ્ય હેતુઃ । કામવ્યાપાદવિહિંસાવિતર્કઃ ( જાઅ 53 ) સંક્લેશસ્ય હેતુઃ । અશુભામૈત્રીકરુણામુદિતોપેક્ષાપ્રતીત્યધર્માવતારક્ષાન્તિર્ વ્યવદાનસ્ય હેતુઃ । ચત્વારો વિપર્યાસાઃ સંક્લેશસ્ય હેતુઃ । ચત્વારિ સમ્યક્સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ વ્યવદાનસ્ય હેતુઃ । પઞ્ચ નીવરણાનિ સંક્લેશસ્ય હેતુઃ । પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ વ્યવદાનસ્ય હેતુઃ । ષડ્ આયતનાનિ સંક્લેશસ્ય હેતુઃ । ષડ્ અનુસ્મૃતયો વ્યવદાનસ્ય હેતુઃ । સપ્તાસદ્ધર્માઃ સંક્લેશસ્ય હેતુઃ । સપ્ત બોધ્યઙ્ગાનિ વ્યવદાનસ્ય હેતુઃ । અષ્ટ મિથ્યાત્વાનિ સંક્લેશસ્ય હેતુઃ । અષ્ટૌ સમ્યક્ત્વાનિ વ્યવદાનસ્ય હેતુઃ । નવાઘાતવસ્તૂનિ સંક્લેશસ્ય હેતુઃ । નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તયો વ્યવદાનસ્ય હેતુઃ । દશાકુશલાઃ કર્મપથાઃ સંક્લેશસ્ય હેતુઃ । દશ કુશલાઃ કર્મપથા વ્યવદાનસ્ય હેતુઃ । સંક્ષિપ્તેન સર્વે ઽકુશલા મનસ્કારાઃ સંક્લેશસ્ય હેતુઃ, સર્વે કુશલા મનસ્કારા વ્યવદાનસ્ય હેતુઃ ॥
તત્ર યઃ સંક્લેશસ્ય હેતુઃ, યશ્ ચ વ્યવદાનસ્ય હેતુઃ, સર્વે તે ધર્માઃ પ્રકૃતિશૂન્યા નિઃસત્ત્વા નિર્જીવા નિષ્પોષા નિષ્પુરુષા નિષ્પુદ્ગલા અસ્વામિકા અપરિગ્રહા નિર્વ્યાપારા માયોપમા અલક્ષણા અધ્યાત્મોપશાન્તાઃ । યશ્ ચાધ્યાત્મોપશમઃ સ પ્રશમઃ । યઃ પ્રશમઃ સા પ્રકૃતિઃ । યા પ્રકૃતિઃ સો ઽનુપલમ્ભઃ । યો ઽનુપલમ્ભઃ સો ઽનિલયઃ । યશ્ ચાનિલયઃ તત્ ખમ્ । ખં ચાકાશમ્ । સ આકાશસમાન્ સર્વધર્માન્ પ્રજાનાતિ, સંક્લેશવ્યવદાનેન ચ વ્યવહરતિ, ન ચાકાશધર્મતાં વિજહાતિ । તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ । ન કશ્ચિન્ મઞ્જુશ્રીર્ ધર્મઃ સંવિદ્યતે યસ્યોત્પાદો નિરોધો વા ભવેત્ ॥
§19 મ્સ્. 18અ4-6, પ્. 320અ5-8, દ્. 292બ્5-7, ત્. 357 245બ્6-11, ત્. 358 252અ1-6, ત્. 359(દ્) 259ચ્20-26.
મઞ્જુશ્રીર્ આહ । તત્ કથં ભગવંસ્ તથાગતેન બોધિઃ પ્રાપ્તા । ભગવાન્ આહ । અમૂલાપ્રતિષ્ઠાના મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતેન બોધિઃ પ્રાપ્તા । મઞ્જુશ્રીર્ આહ । તત્ર કતમદ્ ભગવન્ મૂલં કતમત્ પ્રતિષ્ઠાનમ્ । ભગવાન્ આહ । સત્કાયો મઞ્જુશ્રીર્ મૂલમ્ અભૂતપરિકલ્પઃ પ્રતિષ્ઠાનમ્ । તત્ તથાગતેન મઞ્જુશ્રીર્ બોધિસમતયા સર્વધર્મસમતા જ્ઞાતા । તસ્માદ્ ઉચ્યતે મઞ્જુશ્રીર્ અમૂલાપ્રતિષ્ઠાના તથાગતેન બોધિર્ અભિસંબુદ્ધેતિ ॥
§20 મ્સ્. 18અ6-બ્6, પ્. 320અ8-બ્6, દ્. 292બ્7-293અ6, ત્. 357 245બ્12-18, ત્. 358 252અ6-11, ત્. 359(દ્) 259ચ્26-260અ8.
બોધિર્ મઞ્જુશ્રીઃ શાન્તા ચોપશાન્તા ચ । તત્ર કતમઃ શમઃ કતમ ઉપશમઃ । અધ્યાત્મં શમઃ, બહિર્ધોપશમઃ । તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ । ચક્શુર્ મઞ્જુશ્રીઃ શૂન્યમ્ આત્મના ચાત્મીયેન ચ, પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, અયમ્ ઉચ્યતે શમ ઇતિ । સ ચક્ષુઃ શૂન્યમ્ ઇતિ પરિજ્ઞાય રૂપેષુ ન ધાવતિ, તેનોચ્યત ઉપશમ ઇતિ ।
એવં શ્રોત્રં શૂન્યમ્ આત્મના ચાત્મીયેન ચ, પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, અયમ્ ઉચ્યતે શમ ઇતિ । સ શ્રોત્રં શૂન્યમ્ ઇતિ પરિજ્ઞાય શબ્દેષુ ન ધાવતિ, તેનોચ્યત ઉપશમ ઇતિ ।
ઘ્રાણં શૂન્યમ્ આત્મના ચાત્મીયેન ચ, પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, અયમ્ ઉચ્યતે શમ ઇતિ । સ ઘ્રાણં શૂન્યમ્ ઇતિ પરિજ્ઞાય ગન્ધેષુ ન ધાવતિ, તેનોચ્યત ઉપશમ ઇતિ ।
જિહ્વા શૂન્યાત્મના ચાત્મીયેન ચ, પ્રકૃતિર્ અસ્યા એષા, અયમ્ ઉચ્યતે શમ ઇતિ । સ જિહ્વા શૂન્યેતિ પરિજ્ઞાય રસેષુ ન ( જાઅ 55 ) ધાવતિ, તેનોચ્યત ઉપશમ ઇતિ ।
કાયઃ શૂન્ય આત્મના ચાત્મીયેન ચ, પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, અયમ્ ઉચ્યતે શમ ઇતિ । સ કાયં શૂન્યમ્ ઇતિ પરિજ્ઞાય સ્પ્રષ્ટવ્યેષુ ન ધાવતિ, તેનોચ્યત ઉપશમ ઇતિ ।
મનો મઞ્જુશ્રીઃ શૂન્યમ્ આત્મના ચાત્મીયેન ચ, પ્રકૃતિર્ અસ્યૈષા, અયમ્ ઉચ્યતે શમ ઇતિ । સ મનઃ શૂન્યમ્ ઇતિ પરિજ્ઞાય ધર્મેષુ ન ધાવતિ, તેનોચ્યત ઉપશમ ઇતિ ॥
§21 મ્સ્. 18બ્6-19અ1, પ્. 320બ્6-8, દ્. 293અ6-7, ત્. 357 245બ્18-21, ત્. 358 -, ત્. 359(દ્) 260અ8-12.
બોધિર્ મઞ્જુશ્રીઃ પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરા ચિત્તપ્રકૃતિપ્રભાસ્વરતયા । તેન કારણેનોચ્યતે પ્રકૃતિપ્રભાસ્વરેતિ । યા સા પ્રકૃતિ સાસંક્લિષ્ટા, આકાશસમા, આકાશપ્રકૃતિઃ, આકાશસમવસરણા, આકાશોપમા, અત્યન્તપ્રભાસ્વરા પ્રકૃતિઃ ॥
§22 મ્સ્. 19અ1-4, પ્. 320બ્8-321અ3, દ્. 293અ7-બ્2, ત્. 357 245બ્22-27, ત્. 358 252અ11-15, ત્. 359(દ્) 260અ12-16.
બોધિર્ મઞ્જુશ્રીર્ અનાયૂહાનિર્યૂહા । તત્ર કતમાનાયૂહતા કતમાનિર્યૂહતા । અનાયૂહસ્ તેનોચ્યતે ઽગ્રહઃ સર્વધર્માણામ્ । અનિર્યૂહ ઉચ્યતે ઽનુત્સર્ગઃ સર્વધર્માણામ્ । તત્ર મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતો ઽનાયૂહો ઽનિર્યૂહ ઓઘમ્ અવતાર્ષીત્ । તથા ચાવતાર્ષીદ્ યથા તથતાયા નાપારં ન પારં સમનુપશ્યતિ । ઇતિ હ્ય્ અપારપારવિગતાઃ સર્વધર્માસ્ તથાગતેનાભિસંબુદ્ધાઃ । તેન તથાગત ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
§23 મ્સ્. 19અ4-બ્1, પ્. 321અ3-8, દ્. 293બ્2-6, ત્. 357 245બ્27-ચ્5, ત્. 358 252અ15-18, ત્. 359(દ્) 260અ16-25.
બોધિર્ મઞ્જુશ્રીર્ અનિમિત્તાનારમ્બણા । તત્ર કતમાનિમિત્તતા કતમાનારમ્બણતા । ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાનુપલબ્ધિર્ મઞ્જુશ્રીર્ અનિમિત્તતા । રૂપસ્યાસમનુપશ્યનતાનારમ્બણતા । શ્રોત્રવિજ્ઞાનાનુપલબ્ધિર્ અનિમિત્તતા । શબ્દાશ્રવણતાનારમ્બણતા। ઘ્રાણવિજ્ઞાનાનુપલબ્ધિર્ અનિમિત્તતા । ગન્ધાઘ્રાણતાનારમ્બણતા । જિહ્વાવિજ્ઞાનાનુપલબ્ધિર્ અનિમિત્તતા । રસાસ્વાદનતાનારમ્બણતા । કાયવિજ્ઞાનાનુપલબ્ધિર્ અનિમિત્તતા । સ્પ્રષ્ટવ્યાસ્પૃશણતાનારમ્બણતા । મનોવિજ્ઞાનાનુપલબ્ધિર્ અનિમિત્તતા । ધર્માવિજ્ઞાનતાનારમ્બણતા । અયં મઞ્જુશ્રીર્ આર્યાણાં ગોચરઃ । યસ્ ત્રૈધાતુકે ઽગોચરઃ, અયં મઞ્જુશ્રીર્ આર્યાણાં ગોચરઃ ॥
§24 મ્સ્. 19બ્1-3, પ્. 321અ8-બ્3, દ્. 293બ્7-294અ2, ત્. 357 245ચ્5-11, ત્. 358 252અ18-22, ત્. 359(દ્) 260અ25-260બ્1.
બોધિર્ મઞ્જુશ્રીર્ નાતીતા નાનાગતા ન પ્રત્યુત્પન્ના ત્ર્યધ્વસમા ત્રિમણ્ડલપરિચ્છિન્ના । તત્ર કતમો મઞ્જુશ્રીસ્ ત્રિમણ્ડલપરિચ્છેદઃ । યદ્ અતીતે ચિત્તં નોપલભ્યતે । અનાગતે વિજ્ઞાનં ન ધાવતિ । ન પ્રત્યુત્પન્ને મનસ્કારઃ પ્રવર્તતે । સ ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાપ્રતિષ્ઠિતો ન કલ્પયતિ ન વિકલ્પયતિ । અનવકલ્પયન્ન્ અવિકલ્પયન્ નાતીતં કરોત્ય્ અનાગતં ન મન્યતે પ્રત્યુત્પન્નં ન પ્રપઞ્ચયતિ ॥
§25 મ્સ્. 19બ્3-6, પ્. 321બ્3-બ્7, દ્. 294અ2-5, ત્. 357 245ચ્11-17, ત્. 358 252અ22-24, ત્. 359(દ્) 260બ્1-6.
બોધિર્ મઞ્જુશ્રીર્ અશરીરાસંસ્કૃતા । તત્રાશરીરતા મઞ્જુશ્રીર્ યા ન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનવિજ્ઞેયા, ન શ્રોત્ર, ન ઘ્રાણ, ન જિહ્વા, ન કાય, ન મનોવિજ્ઞાનવિજ્ઞેયા । યન્ મઞ્જુશ્રીર્ ન ચિત્તમનોવિજ્ઞાનવિજ્ઞેયં તદ્ અસંસ્કૃતમ્ । અસંસ્કૃતમ્ ઉચ્યતે યત્ર નોત્પાદો ન સ્થિતિર્ ન વ્યયઃ । તદ્ ઉચ્યતે ત્રિમણ્ડલપરિશુદ્ધમ્ અસંસ્કૃતમ્ । યથૈવાસંસ્કૃતસ્ તથૈવં સંસ્કૃતં બોદ્ધવ્યમ્ । તત્ કસ્ય હેતોઃ । સર્વધર્માણાં યઃ સ્વભાવઃ સો ઽસ્વભાવઃ, તત્ર નાસ્તિ દ્વયમ્ ઇતિ ॥
§26 મ્સ્. 19બ્6-20અ3, પ્. 321બ્7-322અ4, દ્. 294અ5-બ્1, ત્. 357 245ચ્17-27, ત્. 358 252 અ24-બ્3, ત્. 359(દ્) 260બ્6-16.

બોધિર્ મઞ્જુશ્રીર્ અભેદપદમ્ એતત્ । તત્ર કતમો ઽભેદઃ, કતમત્ પદમ્ । અસંજ્ઞાભેદસ્ તથતા પદમ્ । અપ્રતિષ્ઠાનમ્ અભેદો ધર્મધાતુઃ પદમ્ । અનાનાત્વમ્ અભેદો ભૂતકોટિઃ પદમ્ । અનિલમ્ભો ઽભેદો ઽચલનતા પદમ્ । શૂન્યતાભેદો ઽનિમિત્તં પદમ્ । અવિતર્કો ઽભેદો ઽપ્રણિહિતં પદમ્ । અપ્રાર્થનાભેદો નિઃસત્ત્વતા પદમ્ । સત્ત્વાસ્વભાવો ઽભેદ આકાશં પદમ્ । અનુપલમ્ભો ઽભેદો ઽનુત્પાદં પદમ્ । અનિરોધો ઽભેદો ઽસંસ્કૃતં પદમ્ । અપ્રચારો ઽભેદો બોધિઃ પદમ્ । વ્યુપશમો ઽભેદો નિર્વાણં પદમ્ । અનભિનિર્વૃત્તિર્ અભેદો ઽજાતિઃ પદમ્ ॥
§27 મ્સ્. 20અ3-6, પ્. 322અ4-7, દ્. 294બ્1-4, ત્. 357 245ચ્27-246અ4, ત્. 358 252બ્3-7, ત્. 359(દ્) 260બ્16-21.
બોધિર્ મઞ્જુશ્રીર્ ન કાયેનાભિસમ્બુધ્યતે ન ચિત્તેન । તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ । જડઃ કાયો મઞ્જુશ્રીર્ નિશ્ચેષ્ટો ઽચેતનસ્ તૃણકાષ્ઠકુડ્યલોષ્ટપ્રતિભાસોપમઃ । ચિત્તં ચ માયોપમં રિક્તં તુચ્છમ્ અભૂતમ્ અસંસ્કૃતમ્ । યો મઞ્જુશ્રીર્ એવં કાયસ્ય ચિત્તસ્ય ચાવબોધઃ, અયમ્ ઉચ્યતે મઞ્જુશ્રીર્ બોધિઃ । વ્યવહારમ્ ઉપાદાય ન પુનઃ પરમાર્થતઃ । તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ । ન મઞ્જુશ્રીર્ બોધિઃ કાયેન વા ચિત્તેન વા ધર્મેણ વા અધર્મેણ વા ભૂતેન વાભૂતેન વા સત્યેન વા મૃષા વા વચનીયા ॥
§28 મ્સ્. 20અ6-બ્2, પ્. 322અ7-322બ્3, દ્. 294બ્4-7, ત્. 357 246અ4-12, ત્. 358 252બ્7-10, ત્. 359(દ્) 260બ્21-27.
અવચનીયા મઞ્જુશ્રીર્ બોધિઃ સર્વધર્મૈઃ । તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ । ન મઞ્જુશ્રીર્ બોધિઃ કિઞ્ચિત્ સ્થાનં યેન ચ વ્યવહારં ગચ્છેત્ । યથા મઞ્જુશ્રીર્ આકાશસ્થાનમ્ અસંસ્કૃતમ્ અનુત્પન્નમ્ અનિરુદ્ધમ્ અવચનીયં તથા મઞ્જુશ્રીર્ બોધિર્ અસંસ્કૃતાસ્થાનાનુત્પન્નાનિરુદ્ધાવચનીયા । યથા મઞ્જુશ્રીર્ ભૂતં પરિગવેષ્યમાણં સર્વધર્મૈર્ અવચનીયમ્, એવમ્ એવ મઞ્જુશ્રીર્ બોધિર્ ભૂતા પરિગવેષ્યમાણા સર્વધર્મૈર્ અવચનીયા । તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ । ન મઞ્જુશ્રીર્ ભૂતે વચનં સંવિદ્યતે ઽનુત્પન્નાનિરુદ્ધત્વાત્ ॥
§29 મ્સ્. 20બ્2-21અ4, પ્. 322બ્3-323અ5, દ્. 294બ્7-295બ્1, ત્. 357 246અ12-બ્2, ત્. 358 252બ્10-16, ત્. 359(દ્) 260બ્27-ચ્15.
બોધિર્ મઞ્જુશ્રીર્ અગ્રાહ્યતાનાલયતા । તત્ર મઞ્જુશ્રીઃ કતમાગ્રાહ્યતા કતમાનાલયતા । ચક્ષુઃપરિજ્ઞા મઞ્જુશ્રીર્ અગ્રાહ્યતા રૂપાનુપલબ્ધિર્ અનાલયતા । શ્રોત્રપરિજ્ઞાગ્રાહ્યતા શબ્દાનુપલબ્ધિર્ અનાલયતા । ઘ્રાણપરિજ્ઞાગ્રાહ્યતા ગન્ધાનુપલબ્ધિર્ અનાલયતા । જિહ્વાપરિજ્ઞાગ્રાહ્યતા રસાનુપલબ્ધિર્ અનાલયતા । કાયપરિજ્ઞાગ્રાહ્યતા સ્પ્રષ્ટવ્યાનુપલબ્ધિર્ અનાલયતા । મનઃપરિજ્ઞાગ્રાહ્યતા ધર્માનુપલબ્ધિર્ અનાલયતા ॥
એવં તથાગતેનાગ્રાહ્યાનાલયા બોધિર્ અભિસંબુદ્ધા । અભિસંબુધ્ય ચક્ષુષો ઽનનુગ્રહાય રૂપાનુપલબ્ધિતશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ન પ્રતિષ્ઠિતમ્ । શ્રોત્રાનનુગ્રહાય શબ્દાનુપલબ્ધિતઃ શ્રોત્રવિજ્ઞાનં ન પ્રતિષ્ઠિતમ્ । ઘ્રાણાનનુગ્રહાય ગન્ધાનુપલબ્ધિતો ઘ્રાણવિજ્ઞાનં ન પ્રતિષ્ઠિતમ્ । જિહ્વાનનુગ્રહાય રસાનુપલબ્ધિતો જિહ્વાવિજ્ઞાનં ન પ્રતિષ્ઠિતમ્ । કાયાનનુગ્રહાય સ્પ્રષ્ટવ્યાનુપલબ્ધિતઃ ( જાઅ 60 ) કાયવિજ્ઞાનં ન પ્રતિષ્ઠિતમ્ । મનોઽનનુગ્રહાય ધર્માનુપલબ્ધિતો મનોવિજ્ઞાનં ન પ્રતિષ્ઠિતમ્ । તેનાપ્રતિષ્ઠિતવિજ્ઞાનસ્ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સમ્બુદ્ધ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ ॥
ચત્વારીમાનિ મઞ્જુશ્રીઃ સત્ત્વાનાં ચિત્તપ્રતિષ્ઠાનિ । કતમાનિ ચત્વારિ યદ્ ઉત રૂપં સત્ત્વાનાં ચિત્તસ્ય પ્રતિષ્ઠાનમ્ । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારા મઞ્જુશ્રીઃ સત્ત્વાનાં ચિત્તસ્ય પ્રતિષ્ઠાનમ્ । તાનિ ખલુ પુનર્ ઇમાનિ મઞ્જુશ્રીશ્ ચત્વારિ ચિત્તસ્ય પ્રતિષ્ઠાનાનિ તથાગતેનાનુત્પન્નાન્ય્ અનિરુદ્ધાનીતિ જ્ઞાતાનિ ॥
§30 મ્સ્. 21અ4-બ્6, પ્. 323અ5-બ્7, દ્. 295બ્1-296અ2, ત્. 357 246અબ્2-19, ત્. 358 252બ્16-26, ત્. 359(દ્) 260ચ્15-261અ5.
બોધિર્ ઇતિ મઞ્જુશ્રીઃ શૂન્યતાયા એતદ્ અધિવચનમ્ । યયા શૂન્યતયા મઞ્જુશ્રીર્ બોધિઃ શૂન્યા તયા શૂન્યતયા મઞ્જુશ્રીઃ સર્વધર્માઃ શૂન્યાઃ । તે તથાગતેન યથૈવ શૂન્યાસ્ તથૈવાભિસંબુદ્ધાઃ । ન મઞ્જુશ્રીઃ શૂન્યતયા શૂન્યતાભિસંબુદ્ધાઃ । અપિ તુ ખલુ પુનર્ મઞ્જુશ્રીર્ એકનયમ્ એતદ્ યદ્ ઉત શૂન્યતા વા બોધિર્ વા । યત્ર મઞ્જુશ્રીર્ ન શૂન્યતા ન બોધિઃ, ન તત્ર મઞ્જુશ્રીઃ કિંચિદ્ દ્વયં યેન દ્વયેન શૂન્યતા વા બોધિર્ વા દ્વિધાક્રિયતે । તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ । અદ્વયા મઞ્જુશ્રીઃ સર્વધર્મા અલક્ષણા અદ્વૈધીકારા અનામાનો ઽનિમિત્તાશ્ ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાપગતા અનુત્પન્ના અનિરુદ્ધા ( જાઅ 61 ) અનાચારા અપ્રચારા અસમુદાચારા અનક્ષરા અઘોષાઃ ॥
યત્ પુનર્ ઉચ્યતે મઞ્જુશ્રીઃ શૂન્યમ્ ઇતિ, અનભિનિવેશગ્રાહસ્યૈતદ્ અધિવચનમ્ । ન પુનર્ અત્ર મઞ્જુશ્રીઃ પરમાર્થતઃ કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉપલભ્યતે યઃ શૂન્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । યથા મઞ્જુશ્રીર્ આકાશમ્ આકાશમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, અવચનીયમ્ આકાશમ્ । એવમ્ એવ મઞ્જુશ્રીઃ શૂન્યં શૂન્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે, અવચનીયેષુ શૂન્યેષુ પ્રવેશઃ સર્વધર્માણામ્ । અનામકા મઞ્જુશ્રીઃ સર્વધર્માનામ્ અતશ્ ચ વ્યાક્રિયન્તે । ન મઞ્જુશ્રીર્ નામ દેશસ્થં ન પ્રદેશસ્થં । તથાભિસંબુદ્ધાસ્ તથાગતેન । નામ્ના યો ધર્મો ઽભિલપ્યતે સો ઽપિ ધર્મો ન દેશસ્થો ન પ્રદેશસ્થઃ ।
એવમ્ એતે મઞ્જુશ્રીઃ સર્વધર્માસ્ તથાગતેન જ્ઞાતા આદિત એવાજાતા અનુત્પન્ના અનિરુદ્ધા અલક્ષણાશ્ ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાપગતા અનક્ષરા અઘોષાઃ । યથા જ્ઞાતાસ્ તથૈવાધિમુક્તાઃ । ન મઞ્જુશ્રીર્ બુદ્ધો ઽધિમુચ્યતે ॥
§31 મ્સ્. 21બ્6-22અ4, પ્. 323બ્7-324અ5, દ્. 296અ2-7, ત્. 357 246બ્19-246ચ્1, ત્. 358 252બ્26-252ચ્3, ત્. 359(w) 261અ5-19.
બોધિર્ મઞ્જુશ્રીર્ આકાશસમા । આકાશં ચ ન સમં ન ( જાઅ 62 ) વિષમં બોધિર્ અપિ ન સમા ન વિષમા । તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ । યસ્ય મઞ્જુશ્રીર્ ધર્મસ્ય ન ભૂતપરિનિષ્પત્તિર્ નાસૌ સમો ન વિષમો વા વક્તવ્ય ઇતિ । હિ મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતેન સર્વધર્મા અસમા અવિષમા અભિસંબુદ્ધાઃ । તથા ચાભિસંબુદ્ધા અથાણુર્ અપિ ન સમીકૃતો ન વિષમીકૃતઃ । યાદૃશા એવ તે ધર્માઃ તાદૃશા એવ વિજ્ઞાતાઃ । ભૂતજ્ઞાનેન કતમચ્ ચ મઞ્જુશ્રીઃ સર્વધર્મા અનુત્પન્નાનિરુદ્ધાઃ, અભૂત્વા ભવન્તિ, અભૂત્વાશ્ ચ પ્રતિ વિગચ્છન્તિ । તે ચાસ્વામિકા અપરિગ્રહાઃ સંભવન્તિ, અસ્વામિકા અપરિગ્રહાશ્ ચ મઞ્જુશ્રીઃ પ્રતિ વિગચ્છન્તિ । ઇતિ હિ મઞ્જુશ્રીઃ સંભવન્તિ વિભવન્તિ ચ પ્રતીત્ય ધર્મે વર્તન્તે ન ચાત્ર કશ્ચિદ્ વર્તયિતા । તદ્ ઉચ્યતે ધર્મોપચ્છેદાય તથાગતો ધર્મં દેશયતીતિ ॥
§32 મ્સ્. 22અ4-22બ્3, પ્. 324અ5-બ્5, દ્. 296અ7-296બ્6, ત્. 357 246ચ્2-17, ત્. 358 252ચ્3-8, ત્. 359(w) 261અ20-261બ્9.

બોધિર્ ઇતિ મઞ્જુશ્રીર્ યથાવત્પદમ્ એતત્ । તત્ર મઞ્જુશ્રીઃ કતમદ્ યથાવત્પદમ્ । મઞ્જુશ્રીર્ બોધિઃ, યથા બોધિસ્ તથા રૂપં તથતાન્ ન વ્યતિવર્તતે । યથા બોધિસ્ તથા વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનં તથતાન્ ન વ્યતિવર્તતે । યથા બોધિસ્ તથા પૃથિવીધાતુસ્ તથતાન્ ન વ્યતિવર્તતે । ( જાઅ 63 ) યથા બોધિસ્ તથાપ્ધાતુસ્ તેજોધાતુસ્ તથતાન્ ન વ્યતિવર્તતે । યથા બોધિસ્ તથા ચક્ષુર્ધાતૂ રૂપધાતુશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતુસ્ તથતાન્ ન વ્યતિવર્તતે । યથા હિ મઞ્જુશ્રીર્ બોધિસ્ તથા શ્રોત્રધાતુઃ શબ્દધાતુઃ શ્રોત્રવિજ્ઞાનધાતુઃ, ઘ્રાણધાતુર્ ગન્ધદાતુર્ ઘ્રાણવિજ્ઞાનધાતુઃ, જિહ્વાધાતૂ રસધાતુર્ જિહ્વાવિજ્ઞાનધાતુઃ, કાયધાતુઃ સ્પ્રષ્ટવ્યધાતુઃ કાયવિજ્ઞાનધાતુઃ, મનોધાતુર્ ધર્મધાતુર્ મનોવિજ્ઞાનધાતુસ્ તથતાન્ ન વ્યતિવર્તન્તે । એતાવતી ચેયં ધર્મપ્રજ્ઞપ્તિઃ । યદુત સ્કન્ધધાત્વાયતનપ્રજ્ઞપ્તિઃ । સા તથાગતેન યથાવદભિસંબુદ્ધા યથૈવ પૂર્વાત્ તથા પશ્ચાત્ તથા મધ્યે । પૂર્વાન્તતો ઽજાતાપરાન્તતો ઽસંક્રાન્તા મધ્યો વિવિક્તા । એવમ્ એવૈષાં યથાવત્પદં ભવતિ । યથૈકસ્ તથા સર્વે, યથા સર્વે તથા ચૈકઃ । ન ચાત્ર મઞ્જુશ્રીર્ એકત્વં વા બહુત્વં ચોપલભ્યતે ॥
§33 મ્સ્. 22બ્3-7, પ્. 324બ્5-325અ1, દ્. 296બ્6-297અ2, ત્. 357 246ચ્17-23, ત્. 358 252ચ્8-12, ત્. 359(w) 261બ્9-15.
બોધિર્ મઞ્જુશ્રીર્ આકારપ્રવિશેનાનાકારપ્રવિષ્ટા । તત્ર મઞ્જુશ્રીઃ કતમ આકારઃ । કતમશ્ ચાનાકારઃ । આકારો મઞ્જુશ્રીર્ ઉચ્યત આરમ્ભઃ સર્વેષાં કુશલાનાં ધર્માણામ્ । અનાકાર ઉચ્યતે ઽનુપલમ્ભઃ સર્વેષાં ધર્માણામ્ । આકાર ઉચ્યતે ઽનવસ્થિતસ્ય ચિત્તસ્યાવસ્થાનમ્ । અનાકાર ઉચ્યતે ( જાઅ 63 ) ઽનિમિત્તઃ સમાધિર્ વિમોક્ષમુખમ્ । આકાર ઉચ્યતે ચિત્તનાતુલનાગણનાપ્રત્યવેક્ષાવિમોક્ષઃ સર્વધર્માણામ્ । અનાકાર ઉચ્યતે તુલાસમતિક્રમઃ । કતમશ્ ચ તુલાસમતિક્રમઃ । યત્ર વિજ્ઞાનકર્મ નાસ્તિ । આકાર ઉચ્યતે સંસ્કૃતપ્રત્યવેક્ષા । અનાકાર ઉચ્યતે ઽસંસ્કૃતપ્રત્યવેક્ષા ॥
§34 મ્સ્. 22બ્7-23બ્4, પ્. 325અ1-325બ્6, દ્. 297અ2-297બ્5, ત્. 357 246ચ્23-249અ18, ત્. 358 252ચ્12-26, ત્. 359(w) 261બ્16-261ચ્10.
બોધિર્ મઞ્જુશ્રીર્ અનાસ્રવો ઽનુપાદાનતા । તત્ર મઞ્જુશ્રીઃ કતમો ઽનાસ્રવઃ કતમાનુપાદાનતા । અનાસ્રવતા મઞ્જુશ્રીર્ ઉચ્યતે ચતુર્ણામ્ આસ્રવાનાં વિગમઃ । કતમેષાં ચતુર્ણામ્, યદુત કામાસ્રવસ્ય, ભવાસ્રવસ્ય, અવિદ્યાસ્રવસ્ય, દૃષ્ટ્વાસ્રવસ્ય ચ, એષાં ચતુર્ણામ્ આસ્રવાણામ્ । અનુપાદાનતોચ્યતે ચતુર્ણામ્ ઉપાદાનાનાં વિગમઃ । કતમેષાં ચતુર્ણામ્ । કામોપાદાનસ્ય, દૃષ્ટ્યુપાદાનસ્ય, શીલવ્રતપરામર્શોપાદાનસ્ય, આત્મવાદોપાદાનસ્ય ચ, એષાં ચતુર્ણામ્ ઉપાદાનાનામ્ । સર્વાણ્ય્ અવિદ્યયા અન્ધીકૃતાનિ, તૃષ્ણયાલાલપિતાનિ, અન્યોન્યાભિનિવેશ્યોપાદીયન્તે । તત્ર મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગત આત્મવાદોપાદાનમૂલપરિજ્ઞાતાવી । આત્મવિશુદ્ધ્યા સર્વસત્ત્વવિશુદ્ધિમ્ અનુગતઃ । યા ચાત્મવિશુદ્ધિઃ સા સર્વસત્ત્વવિશુદ્ધિઃ । યા સર્વસત્ત્વવિશુદ્ધિર્ અદ્વૈધા અદ્વૈધીકારા । ( જાઅ 65 ) યશ્ ચાદ્વયાર્થઃ સો ઽનુત્પાદાનિરોધઃ ।
અનુત્પાદાનિરોધે મઞ્જુશ્રીશ્ ચિત્તમનોવિજ્ઞાનં ન પ્રવર્તતે । તત્ર ન કશ્ચિત્ પરિકલ્પઃ । યેન વિકલ્પો ઽયોનિશો ઽમનસિ કુર્યાત્ । સ યોનિશો મનસ્કારપ્રવૃતો ઽવિદ્યાં ન સમુત્થાપયતિ । યચ્ ચાવિદ્યાયા અસમુત્થાનં તદ્ દ્વાદશાનાં ભવાઙ્ગાનામ્ અસમુત્થાનમ્ । યદ્ દ્વાદશાનાં ભવાઙ્ગાનામ્ અસમુત્થાનં સાજાતિઃ । યા ચાજાતિઃ સ નિયામઃ । યો નિયામઃ સ નીતાર્થઃ । યો નીતાર્થઃ સ પરમાર્થઃ । યઃ પરમાર્થઃ સ નિઃપુદ્ગલાર્થઃ । યો નિઃપુદ્ગલાર્થઃ સો ઽનભિલાપ્યાર્થઃ । યશ્ ચાનભિલાપ્યાર્થઃ સ પ્રતીત્યસમુત્પાદાર્થઃ । યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદાર્થઃ સ ધર્માર્થઃ । યો ધર્માર્થઃ સ તથાગતાર્થઃ । તેનોચ્યતે । યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યતિ સ ધર્મં પશ્યતિ । યો ધર્મં પશ્યતિ સ તથાગતં પશ્યતિ । તથા ચ પશ્યતિ યથા પરિગવેષ્યમાણો ન કિંચિત્ પશ્યતિ । તત્ર મઞ્જુશ્રીઃ કતમત્ કિંચિત્ । યદુત ચિત્તમ્ આરમ્બણં ચ । સ યદા ન ચિત્તમ્, ન ચારમ્બણં પશ્યતિ તદા ભૂતમ્ પશ્યતિ । એવમ્ એતે ધર્માસ્ તથાગતેન સંબુદ્ધાઃ સમતયા સમાઃ ॥
§35 મ્સ્. 23બ્4-24અ6, પ્. 325બ્6-3261, દ્. 297બ્5-298અ7, ત્. 357 247અ1-8, ત્. 358 252ચ્26-253અ17, ત્. 359(w) 261ચ્11-262અ5.
બોધિર્ મઞ્જુશ્રીઃ શુદ્ધા વિમલા અનઙ્ગણાઃ । તત્ર મઞ્જુશ્રીઃ કતમા શુદ્ધિઃ, કતમદ્ વિમલમ્, કતમદ્ અનઙ્ગણમ્ । શૂન્યતા મઞ્જુશ્રીઃ શુદ્ધિઃ, આનિમિત્તં વિમલમ્, ( જાઅ 66 ) અપ્રણિહિતમ્ અનઙ્ગણમ્ । અજાતિઃ શુદ્ધિઃ, અનભિસંસ્કારો વિમલમ્, અનુત્પાદો ઽનઙ્ગણમ્ । પ્રકૃતિર્ વિશુદ્ધિઃ, પરિશુદ્ધિર્ વિમલમ્, પ્રભાસ્વરતાનઙ્ગણમ્ । અપ્રપઞ્ચઃ શુદ્ધિઃ, નિષ્પ્રપઞ્ચો વિમલમ્, પ્રપઞ્ચવ્યુપશમો ઽનઙ્ગણમ્ । તથતા વિશુદ્ધિઃ, ધર્મધાતુર્ વિમલમ્, ભૂતકોટિર્ અનઙ્ગણમ્ । આકાશં શુદ્ધિઃ, ગગનં વિમલમ્, ખમ્ અનઙ્ગણમ્ । અધ્યાત્મઃ પરિશુદ્ધિઃ, બહિર્ધાપ્રચારો વિમલમ્, અધ્યાત્મબહિર્ધા ચાનુપલબ્ધિર્ અનઙ્ગણમ્ । સ્કન્ધપરિજ્ઞા શુદ્ધિઃ, ધાતુસ્વભાવો વિમલમ્, આયતનાનામ્ અપકર્ષો ઽનઙ્ગણમ્ । અતીતે ક્ષયજ્ઞાનં શુદ્ધિઃ, અનાગતે ઽનુત્પાદજ્ઞાનં વિમલમ્, પ્રત્યુત્પન્ને ધર્મધાતુસ્થિતિજ્ઞાનમ્ અનઙ્ગણમ્ ।
ઇતિ હિ મઞ્જુશ્રીઃ શુદ્ધિર્ વિમલમ્ અનઙ્ગણમ્ ઇત્ય્ એકપદેસ્મિન્ સમવસરન્તિ । યદુત શાન્તપદે । યચ્ છાન્તં તત્ પ્રશાન્તમ્ । યત્ પ્રશાન્તં તદ્ ઉપશાન્તમ્ । યદ્ ઉપશાન્તં સ ઉપશમઃ । યશ્ ચોપશમઃ સ મુનિર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । ઇતિ હિ મઞ્જુશ્રીર્ યથાકાશં તથા બોધિઃ । યથા બોધિસ્ તથા ધર્માઃ । યથા ધર્માસ્ તથા સત્ત્વાઃ । યથા સત્ત્વાસ્ તથા ક્ષેત્રાણિ । યથા ક્ષેત્રાણિ તથા નિર્વાણમ્ । તેનોચ્યતે મઞ્જુશ્રીર્ નિર્વાણસમાઃ સર્વધર્માઃ । નિષ્ઠાપર્યન્તકારણે ઽપ્રતિપક્ષઃ । નિઃપ્રતિપક્ષકારણેનાદિશુદ્ધાઃ, આદિવિમલાઃ, આદ્યનઙ્ગણાઃ । તત્ર મઞ્જુશ્રીસ્ તથાગતસ્યૈવંરૂપાન્ સર્વધર્માન્ અભિસંબુદ્ધસ્ય સત્ત્વાનાં ( જાઅ 67 ) ચ ધાતું વ્યવલોકયતઃ, શુદ્ધા વિમલા અનઙ્ગણા વિક્રીડિતા નામ સત્ત્વેષુ મહાકરુણાઃ પ્રવર્તતે ॥
§36 મ્સ્. 24અ6-25અ6, પ્. 326બ્1-327બ્1, દ્. 298અ7-299અ6, ત્. 357 247બ્11-247ચ્12, ત્. 358 253અ17-253બ્1, ત્. 359(w) 262અ6-262બ્5.

કથં મઞ્જુશ્રીર્ બોધિસત્ત્વશ્ ચરતિ બોધિસત્ત્વચર્યાયામ્ । યદા મઞ્જુશ્રીર્ બોધિસત્ત્વો ન ક્ષયાય નોત્પાદાય નાક્ષયાય નાનુત્પાદાય નાન્યત્ક્ષીણક્ષયાય ચ મન્યતે, અત્યન્તાનુત્પાદં ચ ન વિકોપયતિ । એવં ચ મઞ્જુશ્રીશ્ ચરતિ બોધિસત્ત્વચર્યાયામ્ । પુનર્ અપરં મઞ્જુશ્રીર્ બોધિસત્ત્વો ઽતીતં ચિત્તં ક્ષીણમ્ ઇતિ ન ચરતિ । અનાગતં ચિત્તમ્ અસંપ્રાપ્તમ્ ઇતિ ન ચરતિ । પ્રત્યુત્પન્નં ચિત્તં સ્થિતમ્ ઇતિ ન ચરતિ । ન ચાતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નેષુ ચિત્તેષુ સજતિ । એવં ચરન્ મઞ્જુશ્રીર્ બોધિસત્ત્વશ્ ચરતિ બોધિસત્ત્વચર્યાયામ્ । દાનં મઞ્જુશ્રીર્ બોધિઃ સત્ત્વાશ્ ચ તથાગતશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ । એવં ચરન્ બોધિસત્ત્વશ્ ચરતિ બોધિસત્ત્વચર્યાયામ્ । શીલં મઞ્જુશ્રીર્ બોધિઃ સત્ત્વાશ્ ચ તથાગતશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ । એવં ચરન્ બોધિસત્ત્વશ્ ચરતિ બોધિસત્ત્વચર્યાયામ્ । એવં ક્ષાન્તિર્ બોધિઃ સત્ત્વાશ્ ચ તથાગતશ્ ચ, વીર્યં બોધિઃ સત્ત્વાશ્ ચ તથાગતશ્ ચ, ( જાઅ 68 ) ધ્યાનં બોધિઃ સત્ત્વાશ્ ચ તથાગતશ્ ચ, એવં પ્રજ્ઞા બોધિસ્ તથાગતશ્ ચ સત્ત્વાશ્ ચાદ્વયમ્ એતદ્ અદ્વૈધીકારમ્ । એવં ચરન્ મઞ્જુશ્રીર્ બોધિસત્ત્વશ્ ચરતિ બોધિસત્ત્વચર્યાયામ્ । સચેન્ મઞ્જુશ્રીર્ બોધિસત્ત્વો ન રૂપં શૂન્યમ્ ઇતિ ચરતિ નાશૂન્યમ્ ઇતિ । એવં ચરન્ મઞ્જુશ્રીર્ બોધિસત્ત્વશ્ ચરતિ બોધિસત્ત્વચર્યાયામ્ । તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ । રૂપમ્ એવ શૂન્યં રૂપસ્વભાવેન । એવં વેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનં શૂન્યમ્ ઇતિ ચરતિ નાશૂન્યમ્ ઇતિ । એવં ચરન્ મઞ્જુશ્રીર્ બોધિસત્ત્વશ્ ચરતિ બોધિસત્ત્વચર્યાયામ્ । તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ । ચિત્તમનોવિજ્ઞાનાનુપલબ્ધિત્વાત્ । સ ન કશ્ચિન્ મઞ્જુશ્રીર્ ધર્મો વિદ્યતે, યસ્ય પરિજ્ઞાનં વા પ્રહાણં વા ભાવના વા સાક્ષાત્ક્રિયા વા ભવેત્ । યો સા મઞ્જુશ્રીર્ બુધ્યતે । ક્ષય ઇત્ય્ અન્તક્ષય એવાસૌ, યશ્ ચાત્યન્તતત્ક્ષીણો ન સ ક્ષપયિતવ્યઃ । અક્ષેયક્ષીયત્વાદ્ અક્ષયઃ । તત્ કસ્માદ્ ધેતોઃ । યથા ચ ક્ષયઃ સઃ । યશ્ ચ યથાવત્ ક્ષયઃ સ ન કસ્યચિત્ ક્ષયઃ । યસ્ય ન કસ્યચિત્ ક્ષયસ્ તદ્ અસંસ્કૃતમ્ । યદ્ અસંસ્કૃતં તત્ર નોત્પાદો ન નિરોધઃ । તેનોચ્યતે । ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા સ્થિતૈવૈષા ધર્મતા ધર્મસ્થિતિતા ધર્મધાતુઃ । યથા ધર્મધાતુસ્થિતિસ્ તથાગતજ્ઞાનં ન પ્રવૃત્તં ન નિવૃત્તમ્ । ઈદૃશેન ધર્મનયપ્રવેશેન આસ્રવા નોત્પદ્યન્તે ન નિરુધ્યન્તે । આસ્રવક્ષય ઇતિ મઞ્જુશ્રીર્ વ્યવહારરુતાક્ષરસંકેતપ્રજ્ઞપ્તિર્ એષા નાત્ર કશ્ચિદ્ ધર્મ ઉત્પદ્યતે વા નિરુધ્યતે વા ॥
ઇવ્
§37 મ્સ્. 25અ6-27અ2, પ્. 327બ્1-329અ6, દ્. 299અ6-300બ્7, ત્. 357 247ચ્12-248અ6, ત્. 358 ö, ત્. 359(w) 262બ્6-263બ્2.
અથ ખલુ મઞ્જુશ્રીઃ કુમારભૂત ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસંગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ભગવાંસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ગાથાભિર્ ભગવતમ્ અભ્યષ્ટાવીત્ ।
અવર્ણલિઙ્ગસંસ્થાન અનિરોધ અસંભવ ।
અમૂલ અપ્રતિષ્ઠાન નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

અપ્રતિષ્ઠ અનાયૂહ અનિયૂહાનવસ્થિત ।
ષડાયતનવિનિર્મુક્ત નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

અસ્થિત સર્વધર્મેષુ ભાવાભાવવિવર્જિત ।
સંસ્કારસમતાપ્રાપ્ત નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

ત્રૈધાતુકવિનિર્મુક્ત આકાશસમતાં ગતઃ ।
નોપલેપ્યસિ કામેષુ નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

સદા સમાહિતશ્ ચાસિ ગચ્છંસ્ તિષ્ઠં શયન્ન્ અપિ ।
ઈર્યાપથેષુ સર્વેષુ નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

સમં ક્ષેષિ સમં યાસિ સમતાયાં પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
સમતાં ન વિકોપેસિ નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

સમતાં ચ સમાપન્નઃ સર્વધર્મસમાહિતઃ ।
આનિમિત્તસમાપન્ન નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

અપ્રતિષ્ઠિત નિરાલમ્બ પ્રજ્ઞાકૂટસમાહિત ।
ધર્મૈશ્વર્યમ્ અનુપ્રાપ્ત નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

સર્વસત્ત્વાન યે રૂપા રુતઘોષાસ્ તથૈર્યતાઃ ।
એકક્ષણેન દેશેષિ નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

નામરૂપવિનિર્મુક્ત સ્કન્ધહેતુસમુચ્છિદઃ ।
અનાકારપ્રવેશો ઽસિ નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

નિમિત્તાપગતશ્ ચાસિ નિમિત્તકારવર્જિતઃ ।
આનિમિત્તપ્રવેશો ઽસિ નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

અવિકલ્પિતસંકલ્પ અપ્રતિષ્ઠિતમાનસ ।
અસ્મૃત્ય્ અમનસીકાર નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

અનાલયં યથાકાશં નિઃપ્રપઞ્ચં નિરઞ્જનમ્ ।
આકાશસમચિત્તો ઽસિ નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

અનન્તમધ્યમ્ આકાશં બુદ્ધાનાં ચૈવ ધર્મતા ।
ત્ર્યધ્વસમતિક્રાન્ત નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

આકાશલક્ષણા બુદ્ધા આકાશં ચાપ્ય્ અલક્ષણમ્ ।
કાર્યકારણનિર્મુક્ત નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

દકચન્દ્રવદ્ અગ્રાહ્ય સર્વધર્મેષ્વ્ અનિશ્રિતઃ ।
અનહંકાર અનિર્ઘોષ નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

અનિશ્રિતો ઽસિ સ્કન્ધેષુ ધાતુષ્વ્ આયતનેષુ ચ ।
વિપર્યાસવિનિર્મુક્ત નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

અન્તદ્વયવિનિર્મુક્ત આત્મદૃષ્ટિસમુચ્છિદઃ ।
ધર્મધાતુસમતાપ્રાપ્ત નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

રૂપસંખ્યાવિનિર્મુક્ત અસદ્ધર્મવિવર્જિતઃ ।
અનુપાદાન અત્યાગ નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

મારદોષસમતિક્રાન્તો ધર્મધાતું ગતિંગતઃ ।
અનાવરણધર્મો ઽસિ નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

અસ્તીતિ નોચ્યતે ઽર્થજ્ઞૈઃ નાસ્તીત્ય્ અપિ તુ નોચ્યતે ।
અવાક્પથ અનાદાન નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

દ્વયધર્મ અનિશ્રિત્ય માનધ્વજસમુચ્છિદઃ ।
દ્વયાદ્વયવિનિર્મુક્ત નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

જિતાસ્ તે માનસા દોષાઃ શારીરાશ્ ચ ચતુર્વિધાઃ ।
અચિન્ત્ય વિગતૌપમ્ય નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

અનાભોગપ્રવૃત્તો ઽસિ સર્વદોષવિવર્જિતઃ ।
જ્ઞાનપૂર્વઙ્ગમા ચેષ્તા નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

અનાસ્રવા તે સ્મૃતિઃ સૂક્ષ્મા ભૂતાભૂતેષુ તન્મયા ।
અનિકેત અસંકલ્પ નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

અનારમ્બણેન ચિત્તેન સર્વચિત્તં પ્રજાનસિ ।
ન ચાત્મપરસંજ્ઞા તે નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

અનારમ્બણ અનાલમ્બ સર્વચિત્તાન મોહન ।
અનારમ્બણધર્મો ઽસિ નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

અનારમ્બણં ચ તચ્ચિત્તં સ્વભાવેન ન વિદ્યતે ।
અચિન્ત્ય સમતાપ્રાપ્ત નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

અનિશ્રિતેન જ્ઞાનેન સર્વક્ષેત્રાણિ પશ્યસિ ।
સર્વસત્ત્વચરિં ચૈવ નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

ચિત્તં ન લબ્ધં બુદ્ધેહિ અત્યન્તાય કદાચન ।
સર્વધર્મા ચ સર્વજ્ઞ નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

માયોપમાઃ સર્વધર્મા માયા ચૈવ ન વિદ્યતે ।
માયાધર્મવિનિર્મુક્ત નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

લોકે ચરસિ સંબુદ્ધ લોકધર્મૈર્ અનિશ્રિતઃ ।
લોકં ન ચ વિકલ્પેષિ નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

શૂન્યે ચરસિ શૂન્યત્વાચ્ છૂન્યત્વાચ્ છૂન્યગોચરઃ ।
શૂન્યં ચ શૂન્યમ્ આખ્યાસિ નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

વિકુર્વસિ મહારિદ્ધ્યા માયોપમસમાધિના ।
નિર્નાનાત્વં સમાપન્ન નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

અનેકત્વ અનાનાત્વ દૂરાસન્ને ન વર્તસે ।
અનુત્ક્ષેપ અનિક્ષેપ નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

એકક્ષણે ઽભિસંબુદ્ધ વજ્રોપમસમાધિના ।
નિરાભાસસમાપન્ન નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

અચલં વેત્સિ નિર્વાણં સર્વત્ર્યધ્વસુ નાયક ।
વિવિધોપાયસમ્પન્ન નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

પારંપર્યેણ સત્ત્વાનામ્ ઉપાયજ્ઞાનકોવિદઃ ।
અચલં વેત્સિ નિર્વાણં નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

નિર્નિમિત્ત નિરાભોગ નિઃપ્રપઞ્ચ નિરામય ।
નિરાભાસ નિરાત્મૈક નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે

નિર્વિકલ્પો નિરાત્મીય યથૈવાત્માનમ્ આત્મના ।
વેત્સિ સર્વજ્ઞ સર્વત્ર નિરાલમ્બ નમો ઽસ્તુ તે