જયાખ્યસંહિતા · અધ્યાય 9

પટલઃ - 9
અથ પાઞ્ચરાત્રે જયાખ્યસંહિતાયાં સ્નાનવિધિર્નામ નવમઃ પટલઃ। 9-1
શ્રીભગવાન્।
અથાધિકારસિદ્ધ્યર્થં સ્નાનં વક્ષ્યામિ પૂર્વતઃ।
યેન ભક્તોઽભિષિક્તસ્તુ સ્યાદર્હો હોમયાગયોઃ

[સ્નાને દ્વૈવિધ્યમ્]
સ્નાનં તુ દ્વિવિધં કુર્યાન્મલસઙ્કરશુદ્ધયે।
સામાન્યવિધિના સ્નાત્વા વિશેષવિધિના તતઃ

સામાન્યં લૌકિકં સ્નાનં વિશિષ્ટં મન્ત્રસંસ્કૃતમ્।
[શૌચવિધિઃ] 9-2
તચ્ચાપિ શૌચપૂર્વં સ્યાત્તદાદૌ કથયામિ તે

તિસ્રો લિઙ્ગે મૃદો દેયા એકૈકાન્તરમૃત્તિકાઃ।
પઞ્ચ વામકરે દેયાસ્તિસ્રઃ પાણ્યોર્વિશુદ્ધયે

મૂત્રોત્સર્ગે શુદ્ધિરેષા પુરીષસ્યાપ્યનન્તરમ્।
પઞ્ચાપાને મૃત્તિકાસ્સ્યુસ્તથૈવાન્તરમૃત્તિકાઃ

દશ વામકરે દેયાસ્સપ્ત તૂભયહસ્તયોઃ।
પાદાભ્યાં ત્રિસૃભિશ્શુદ્ધિર્જઙ્ઘાશુદ્ધિશ્ચ પઞ્ચભિઃ

નિયોજયોત્તતો વિપ્ર કટ્યાં વૈ સપ્તમૃત્તિકાઃ।
સ્વદેહસ્વેદદોષઘ્નં બાહ્યકર્દમશાન્તયે

ભક્તાનાં શ્રોત્રિયાણાં ચ વર્ષાસ્વેવં નિરૂપિતમ્।
પ્રાવૃટ્‌સૂક્તાત્તદેતસ્માદેકમૃદ્વ્યપનોદનમ્

શરદ્ગ્રીષ્મવસન્તેષુ નિત્યં કાર્યા ક્રિયાપરૈઃ।
એતસ્માદપિ ચૈકૈકા પરિલોપ્યા તુ મૃત્તિકા

હેમન્તે શિશિરે વિપ્ર શ્રોત્રિયૈઃ સંયમસ્થિતૈઃ।
પથિ શૌચં પ્રકર્તવ્યં દેશકાલાનુરૂપતઃ

ગન્ધલેપમપાસ્યૈવં મનશ્શુદ્ધ્યા વિશુધ્યતિ।
[સ્નાનાર્થં મૃત્સંગ્રહણમ્] 9-3
એવં કૃત્વા પુરા શૌચં સમાચમ્ય તતઃ ખનેત્

શઙ્કુના હ્યસ્ત્રજપ્તેન શુચિસ્થાનાત્તુ મૃત્તિકામ્।
ગૃહીત્વાઽસ્ત્રેણ સઙ્ગૃહ્યં યાયાજ્જલનિકેતનમ્

[સ્નાનવિધિઃ]
[લૌકિકસ્નાનમ્] 9-4
તત્રાદૌ જલકૂલં તુ ક્ષાલયેદસ્ત્રવારિણા।
મૃદઃ કૃત્વા દ્વિધા સ્થાપ્ય એક ભાગોપગં તતઃ

નિધાય ગોમયં દર્ભાન્સ્તિલાસ્ત્રાનભિમન્ત્રિતાન્।
લૌકિકં ગોમયાઢ્યેન ભાગેન [સ્નાનમાચારેત્]

[ઔદકં વિધિસ્નાનમ્] 9-5
તત(તચ્ચ)સ્નાનં પુરા કૃત્વા વિધિસ્નાનં સગાચરેત્।
[વિધિસ્નાને ક્રમઃ]
વિધિસ્નાને તુ મૃદ્ભાગૌ યસ્તં કુર્યાદ્દ્વિધા પુનઃ

પાદાદિ ક્ષાલ્યમેકેન પૂર્વવત્ક્રમયોગતઃ।
પાણિપ્રક્ષાલનં કૃત્વા વિનિમજ્ય જલાન્તરે

[સ્નાનાઙ્ગમન્ત્રન્યાસમુદ્રાવન્ધૌ]
સમુત્થાય ન્યસેન્મન્ત્રં ષડઙ્ગં વિગ્રહે સ્વકે।
મન્ત્રન્યાસં તતઃ કુર્યાન્મુદ્રાબન્ધં ચ કારયેત્

કીટાદ્યશુચિસમ્પર્કાજ્જલસ્યાવહતો દ્વિજ।
વહતોઽપ્યુદ્ધૃતસ્યાપિ શુદ્ધિરેવં ભવેત્પુરા

નિર્મલં વારુણં વિપ્ર ચન્દ્રાર્કકરતાપિતમ્।
યદ્યપિ સ્યાત્તથા નૈવં સમ્યઙ્માન્ત્રે ક્રિયાક્રમે ॥ 19 ।
[પવિત્રધારણમ્]
ત્રિપઞ્ચસપ્તકાણ્ડોત્થં દ્રઢિમગ્રન્થિસંયુતમ્।
પવિત્રકદ્વયં દાર્ભમસ્ત્રમન્ત્રાભિમન્ત્રિતમૂ

હસ્તદ્વયેઽપિ નિક્ષિપ્ય અનામાડ્ગુળયોરધઃ।
[વામપાણૌ મૂલાદિસ્થાનભેદેન ત્રેધા વિભક્તાયા મૃદઃ ક્રમેણાસ્ત્રાદિત્રયેણાભિમન્ત્રણમ્]
સાવશેષાં મૃદં શોષાં કૃત્વાઽઽદાયાસ્ત્રમુચ્ચરન્

તાં તથા વામપાણૌ તુ મૂલમધ્યાગ્રતો ભજેત્।
સાસ્ત્રેણ મૂલમન્ત્રેણ જપેદઙ્ગૈરનુક્રમાત્

[તત્રાસ્ત્રાભિમન્ત્રિતાયા વિનિયોગઃ]
અસ્ત્રજપ્તાં મૃદં ગૃહ્ય ક્ષિપેદ્દિક્ષુ વિદિક્ષુ ચ।
અધ ઊર્ધ્વે ચ તન્મન્ત્રં (ન્ત્ર) મુદ્રાબન્ધેન સંયુતમ્

તેન સ્નાનહરા વિઘ્ના દિગ્વિદિક્પરિસંસ્થિતાઃ।
પ્રયાન્તિ વિ(1)હ્વલીભૂતા યાવત્તન્નોપસંભૃ(2)તમ્

(1. વિફલી અ.)
(2. હૃ ચ્ લ્.)
[મૂલમન્ત્રિતાયા મૃદો વિનિયોગઃ]
મૃદ્ભાગો મૂલમન્ત્રેણ મન્ત્રિતો યઃ પુરા સ્થિતઃ।
તમુચ્ચરંસ્તમાદાય તોયમધ્યે વિનિક્ષિપેત્

તેન તત્ દ્વિજશાર્દૂલ તત્ક્ષણાદેવ જાયતે।
ગઙ્ગાતોયેન સંપૂર્ણં યામુનેન જલેન ચ

પ્રાયાગં ચક્રતીર્થં ચ પ્રભાસં પુષ્કરાણિ ચ।
ભવન્તિ સન્નિધીભૂતા મન્ત્રસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

તતો વૈ વિષ્ણુતીર્થાય મન્ત્રાન્તે પદમુચ્ચરેત્।
સનમસ્કં ભવેત્તેન વિષ્ણુતીર્થસ્ય સન્નિધિઃ

[તીર્થાન્તરે કેવલમૂલમન્ત્રમાત્રયોજનમ્]
અન્યતીર્થે યદા સ્નાનં કુર્યાત્તત્ર ચ યોજયેત્।
કેવલં મૂલમન્ત્રં તુ વિષ્ણુતીર્થપદં વિના

તીર્થાન્તરેષ્વિદં નામ ન સઙ્કીર્તયતે સુધીઃ।
સન્નિધાને હિ તીર્થસ્ય યદ્યન્યામભિધાં સ્મરેત્

સ્નાતકસ્તસ્ય તત્તીર્થમભિશપ્ય ક્ષણં વ્રજેત્।
નિર્જરામ્બુતટાકાદૌ સામાન્યસ્નાનકર્મણિ

ગઙ્ગાદીનાં નદીનાં ચ તીર્થાનાં ચ પ્રકીર્તિતમ્।
માન્ત્રે સ્નાનક્રમે સમ્યગ્વિષ્ણુતીર્થાય કીર્તયેત્

[અઙ્ગમન્ત્રાભિમન્ત્રિતસ્ય મૃદ્ભાગસ્ય વિનિયોગઃ]
તતોઽઙ્ગમન્ત્રજપ્તં ચ ભાગં પાણિતલે સ્થિતમ્।
તોયેનાલોઢ્ય મસૃણં તાપયેદર્કરશ્મિભિઃ

મેઘચ્છન્ને સ્વકં મન્ત્રં સૂર્યવત્ખસ્થિતં સ્મરેત્।
દર્શયિત્વા કરે તસ્ય તાભ્યાં સર્વાઙ્ગકં સ્પૃશેત્

[તીર્થસ્ય પરમીકરણપ્રકારઃ]
ધારણાદ્વિ(1)તયેનાથ તીર્થસ્ય સજલસ્ય ચ।
પરમીકરણં કુર્યાદ્વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા

(1. જ અ.)
આધારશક્તેરારભ્ય સઙ્કલ્પવિષયાવધિ।
વહ્નિના પૂરયેત્સર્વં જ્વાલામાલાવિલેન ચ

નિરમ્મયં જગત્કૃત્વા તીર્થં શાન્તતનુ સ્મરેત્।
શાન્તે સંવિન્મયે વિષ્ણૌ ભૂયસ્તદવતાર્ય ચ

નિશામ્બુકણસઙ્કાશમિયત્તાકલ્પિતં પુરા।
સ્મૃત્વા શક્તિપ્રભાવેન બ્રહ્મસ્રોતો વિનિર્ગતમ્

ધારાકલ્લોલસઙ્ગીર્ણં પતમાનં તુ વેગતઃ।
આબ્રહ્મભવનં સર્વં પૂરયેચ્છશિસન્નિભમ્

વિલોકનપદૈશ્શશ્વત્સઙ્ઘટ્ટં તં તુ ભાવયેત્।
સમસ્તે પ્રાક્સ્વરૂપેણ તન્મધ્યે ત્વાસનં પ્રભોઃ

દત્વા તદુપરિ બ્રહ્મન્ સ્મરેન્નારાયણં પ્રભુમ્।
ચન્દ્રકોટિસમં શુદ્ધસુધાધારાગણાવૃતમ્

સાહં(1)શક્તિસમૂહાઢ્યં પ્રોદ્ગિરન્તં સુધારસમ્।
એવં કૃતે સતિ ભવેત્તીર્થં નારાયણાત્મકમ્

(1. ભં અ.)
નિમજ્જનં તતઃ કુર્યાદુન્મજ્જનસમન્વિતમ્।
ગન્ધૈસ્સામલકૈર્હૃદ્યૈઃ પવિત્રૈર્વિવિધૈઃ શુભૈઃ

ચક્રવર્ત્યુપચારેણ મન્ત્રી સ્નાયાદતન્દ્રિતઃ।
[અથ સ્નાનોત્તરાઙ્ગવિધિઃ]
તતશ્ચાન્તર્જલસ્થશ્ચ સ્મરેન્મન્ત્રં સ્વશક્તિતઃ

ભાસ્વદ્ભાસ્વરરૂપોઽસૌ ઉદેતિ હૃદયાન્તરે।
હૃદયાદગ્રતશ્ચાન્તે દ્વાદશાન્તેન દૂરતઃ

પરમં પુરુષં દૃષ્ટ્વા પ્રત્યક્ષસ્થં તુ નારદ।
સમુત્થાય જલાત્પશ્યેદ્ગગનસ્થં તમેવ હિ

તતોઽપ્સુ તારમાસાદ્ય ઉપવિશ્ય યથાસુખમ્।
ન્યસેદઙ્કુશમુદ્રાગ્રે હૃન્મન્ત્રં સિતવિગ્રહમ્

સ્વેનાનિલેન સંયુક્તં રેચયેત્તીર્થમધ્યતઃ।
પૂરકેણ સમાકૃષ્ય મુદ્રાયુક્તેન તત્પુનઃ

એવઞ્ચોપગતં તીર્થં પુરા કૃત્વા તુ નારદ।
પ્રણેવેનોપચારાક્યહૃદયેનાચમેત્તતઃ

સુપ્રસન્નેન તોયેન જાન્વન્તસ્થેન પાણિના।
એકેન પાદ્યમન્ત્રેણ સોપચારહૃદા દ્વિજ

ધ્વાત્વા તત્ર સ્થિતં દેવં સાઙ્ગં સપરિવારકમ્।
જપ્યમાનશ્ચ મન્ત્રોઽયમુપસ્થાનં તુ કારયેત્

પ્રણવેન તતસ્સર્વાન્પિતૃદેવાંશ્ચ તર્પયેત્।
તિલમિશ્રેણ વિધિવત્સન્ત્યજેત્સ્નાનકર્પટમ્

સુધૌતં પરિધાયાથ વસ્ત્રયુગ્મમખેદદમ્।
અથવા તદધશ્શાટીં યોગપટ્ટકસંયુતામ્

નૈકવસ્ત્રેણ વૈ યસ્માદ્ભવિતવ્યં કદાચન।
સ્થાનેઽસ્ત્રશોધિતેઽન્યસ્મિન્નનન્તાસનસંસ્થિતમ્

આધારમાસનં ધ્યાત્વા જલમધ્યેઽચ્યુતસ્ય ચ।
મન્ત્રગ્રામસમોપેતમાહૂય વિનિવેશ્ય તમ્

તર્પયેદુદકેનૈવ વિષ્વક્સેનાવસાનકમ્।
સ્વેન સ્વેન તુ મન્ત્રેણ પાણિભ્યામગ્રતઃ ક્રમાત્

દેવતાશ્ચ મુનીન્નાગાન્ ગ્રહભૂતવિયચ્ચરાન્।
સન્તર્પ્ય સ્થાવરાન્તાંશ્ચ સ્વવંશં તર્પયેત્ક્રમાત્

વ્રજન્તં સાસનં દેવં જલમધ્યાત્તતસ્સ્મરેત્।
તીર્થશુદ્ધૌ પુરા મન્ત્રો ન્યસ્તોઽસાવપિ દિક્ષુ વૈ

પ્રેરયન્પૂર્વવદ્દેવાન્પ્રા(1)ણાગ્રેણાનિલં દ્વિજ।
તમેકીકૃત્ય વૈ તેન ત્યક્ત્વા તોયં તુ શુક્લવત્

(1. ન્ઘ્ના ચ્. લ્.)
આપૂર્ય હૃદિ વિન્યસ્યેત્ સોપસંહારમુદ્રયા।
ઇત્યુક્તમૌદકં સ્નાનમથ માન્ત્રં નિબોધ મે

[મન્ત્રસ્નાનમ્] 9-6
તોયાભાવે ચ યત્કુર્યાદ્દુર્ગે કાલે ચ શીતલે।
ગમને ક્ષિપ્રસિદ્ધૌ વા ગુરુકાર્યે સ્વતન્ત્રતામ્

પ્રાપ્તાં વા વીક્ષ્ય વિપ્રેન્દ્ર નિશાભાગે દિનસ્ય વા।
પ્રક્ષાલ્ય પદાવાચમ્ય પ્રોદ્ધૃતેન તુ વારિણા

(2)સ્નાનં દશ દિશઃ પ્રાગ્વત્સંશોધ્યોપવિશેત્તતઃ।
અસ્ત્રં હસ્તતલે યોજ્યં ક્રમાન્ન્યાસં તતસ્તનૌ ॥ 63 ।
(2. સ્થા અ.)
મૂલમન્ત્રાદિ તત્કુર્યાત્સર્વમન્ત્રગણેન તુ।
કેવલાદુદકસ્નાનાત્સંસ્કારપરિવર્જિતાત્

પ્રભાસાદિષુ તીર્થેષુ યત્ફલં સ્નાતકસ્ય ચ।
જ્ઞેયં શતગુણં તસ્માન્મન્ત્રગ્રામસ્ય નાર

[ઘ્યાનસ્નાનમ્] 9-7
ધ્યાનસ્નાનમથો વક્ષ્યે દ્વાભ્યામપિ પરં તુ યત્।
ખસ્થિતં પુણ્ડરીકાક્ષં મન્ત્રમૂર્તિં પ્રભું સ્મરેત્

તત્પાદોદકજાં ધારાં પતમાનાં સ્વમૂર્ધનિ।
ચિન્તયેદ્બ્રહ્મરનધ્રેણ પ્રવિશન્તીં સ્વકાં તનુમ્

તયા સંક્ષાલયેત્સર્વમન્તર્દેહગતં મલમ્।
તત્ક્ષણાદ્વિરજા મન્ત્રી જાયતે સ્ફટિકોપમઃ

ઇદં સ્નાનં પરં માન્ત્રાત્સ્નાનાચ્છતગુણં સ્મૃતમ્।
તસ્માદેકતમં કાર્યં સ્નાનં શ્રદ્ધાપરેણ તુ

સ્નાનપૂર્વાઃ ક્રિયાસ્સર્વા યતસ્સમ્યક્ફલપ્રદાઃ।
તસ્માત્સ્નાનં પુરા કુર્યાદ્ય ઇચ્છેચ્છ્રેય આત્મનઃ

સ્નાનેન નિર્મલો જન્તુઃ કૃતમાત્રેણ જાયતે।
દ્વિજેન્દ્ર નિર્વિવેકાત્મા કિં પુનર્યઃ ક્રિયાપરઃ

ઇતિ શ્રી પાઞ્ચરાત્રે જયાખ્યસંહિતાયાં સ્નાનવિધિર્નામ નવમઃ પટલઃ।
* * * * *