જયાખ્યસંહિતા · અધ્યાય 6

પટલઃ - 6
અથ મુક્યમન્ત્રોદ્ધારો નામ ષષ્ઠઃ પટલઃ॥ 6-1
નારદ :---
ત્વત્પ્રસાદેન ભગવન્સંવિલ્લવ્ધા મયા પરા।
મનસશ્ચઞ્ચલત્વાચ્ચ નહિ મે સ્થિરતાં વ્રજેત્

અતઃ પૂર્વોદિતાન્સર્વાનુપાયાન્કથયસ્વ મે।
અશેષાંશ્ચ ક્રમેણૈવ ભોગમોક્ષફલપ્રદાન્

[મન્ત્રનિરૂપણારમ્ભઃ]
શ્રીભગવાન્ ---
સાધુ નારદ પૃષ્ટોંઽહં સારભૂતમિદં ત્વયા।
મન્ત્રપૂર્વં હિ વૈ સર્વં યત્ત્વયા પરિચોદિતમ્

તસ્માન્મન્ત્રં પ્રવક્ષ્યામિ ભુક્તિમુક્તિપ્રદં શુભમ્।
સ્થૂલસૂક્ષ્મસ્વરૂપેણ નાનાસિદ્ધિફલપ્રદમ્

શક્ત્યઙ્ગાવરણોપેતમનેકાદ્ભુતદર્શનમ્।
[માતૃકાપીઠપરિકલ્પનાપ્રકારઃ] 6-2
ભૂમિભાગે સમે શુદ્ધે મૃદ્ગોમયસુલેપિતે

પઞ્ચગવ્યેન સંસિક્તે ચન્દનાદ્યુપલેપિતે।
નિવાતે ચ સુસંછન્ને(1) ધૂપૈરપ્યગિવાસિતે

(1. સુસંપ અ.)
મૃદુકલ્હારકુસુમૈઃ કેવલૈઃ કુસુમૈઃ શુભૈઃ।
પ્રણવાદિનમોન્તેન સ્વનામ્ના પૂજ્ય વૈ પુરા

પરિજપ્યાથ બહુશો મૃદં ભૂમૌ પ્રસાર્ય ચ।
ચતુરશ્રં સુવૃત્તં ચ દ્વિહસ્તં હસ્તમેવ વા

સુસમં માતૃકાપીઠં કૃત્વા પ્રસ્તાર્ય તામપિ।
[અક્ષરેષુ વિભાવ્યો ભગવતઃ સ્થિતિભેદઃ] 6-3
એકૈવ ભિન્નવર્ગા ચ વર્ગાન્તેઽપ્યસમાક્ષરાઃ

ષોડશાક્ષર આદ્યસ્તુ અકારાદ્યો દ્વિજોત્તમ।
વિસર્ગાન્તસ્થિતસ્તસ્મિન્નગ્નીષોમાત્મકઃ પ્રભુઃ

પઞ્ચાર્ણાનાં તુ પઞ્ચાનાં વર્ગાણાં પરમેશ્વરઃ।
(1)સુસ્થિતઃ કાદિમાન્તાનાં તત્ત્વાત્મત્વેન સર્વદા

(1. સં. ય્)
જાગ્રદાદિક્રમેણૈવ સ્થિતોઽવસ્થાત્મનાત્ર વૈ।
યાદિવાન્તે ચતુર્વર્ણે વર્ગે વિપ્રેન્દ્ર (2)સત્તમે

(2. સપ્ત. ય્)
તુર્યાતીતાત્મરૂપેણ શાદિક્ષાન્તેષુ સંસ્થિતઃ।
આલોકસ્તીક્ષ્ણતા વ્યાપ્તિર્ગ્રહણં ક્ષેપણેરણે

પાકઃ પ્રાપ્તિરિતિ હ્યષ્ટૌ સૂર્યભાગે વ્યવસ્થિતાઃ।
અકારાદિષુ હ્વસ્વેષુ વર્ણેષ્વેતેષ્વનુક્રમાત્

દ્રવતા શૈત્યભાવાશ્ચ તૃપ્તિઃકાન્તિઃ પ્રસન્નતા।
રસતાઽઽહ્લાદ્ આનન્દો હ્યષ્ટૌ ચાન્દ્રાસ્ત્વિમા મતાઃ

આકારાદિષુ દીર્ઘેષુ સંસ્થિતા માતૃકાત્મના।
અવિનાભાવરૂપેણ અન્યોન્યેન સદૈવ હિ

અષ્ટાનામપિ ચાષ્ટૌ તુ સંસ્થિતા બહિરન્તરે।
ક્ષ્માદિતત્ત્વસમૂહસ્તુ પુરુષાન્તઃ ક્રમેણ તુ

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તં ચ તુર્યમૂર્ધ્વેઽત્ર વર્તતે।
સંસ્થિતઃ પરમાલોકશબ્દો નિત્યોદિતઃ પરઃ

પરાનન્દશ્ચ સમતા વેદ્યવેદકવર્જિતઃ।
સ્વરૂપમેતત્કથિતં તુર્યાતીતાત્મનો વિભોઃ

[એવં ભગવતઃ સ્થિતિં વિભાવ્યોલ્લિખ્યમાનાનામક્ષરાણં ભગવન્માતૃકાદેહરૂપતા] 6-4
ઇતિ વર્ણપ્રભાવં ચ વ્યાપકં ચાનુભૂતિગમ્।
બુધ્વા ચ લિપિરૂપેણ સંલિખેદ્યેન કેનચિત્

સંવેદ્યોઽપિ જનેનૈવ ન લિપિર્વિપ્ર માતૃકાઃ।
પરમઃ પુરુષો દિવ્યો યોઽનુભૂતઃ પુરા ત્વયા

તસ્યાયં માતૃકાદેહઃ ચતુર્ધા સંવ્યવસ્થિતઃ।
[માતૃકાયાઃ સ્વવિગ્રહે ન્યાસક્રમઃ] 6-5
સૂત્રેણ મણયો યદ્વત્પ્રોતાસ્ત્વેકેન નારદ

તદ્વદ્વર્ણા મયા તન્તુસ્વરૂપેણાવ્યયાત્મના।
ઇતિ ચેતસિ વૈ કૃત્વા મન્ત્રાનુદ્ધરતે ચ યઃ(1)

(1. યત્ ચ્લ્.)
દૃષ્ટાદૃષ્ટફલપ્રાપ્તિસ્તસ્ય મન્ત્રાત્પ્રજાયતે।
એવં સ્વવિગ્રહે ન્યસ્ય માતૃકાં મન્ત્રમાત્રકામ્

વસ્તુપૂર્ણેષુ તત્ત્વેષુ સ્વેષુ સ્વેષૂદિતેષુ ચ।
સ્નાત્વા શુક્લામ્બરધરસ્સ્રક્ચન્દનવિભૂષિતઃ

[મન્ત્રમાતૃકોદ્ધારક્રમઃ] 6-6
તામેવ પ્રસ્તરેન્મન્ત્રી અષ્ટવર્ગાં પૃથક્સ્થિતામ્।
અષ્ટારે તુ મહાચક્રે મધ્યતઃ સુવિભૂષિતે

પ્રાગરાદિ ક્ષકારાન્તમવર્ગાદિક્રમેણ તુ।
મઘ્યતઃ પ્રણવં લિખ્ય વર્ણચક્રં પ્રભું પરમ્

એકૈકં તુ સ્વસંજ્ઞાભિશ્ચક્રારેષ્વક્ષરં લિખેત્।
યાવન્નિષ્પદ્યતે વર્ગસ્સ્થિતઃ સ્વૈસ્સ્વૈરરાન્તરે

સ્વખ્યઞ્જનસંયુક્તાં માતૃકામગ્રતો યજેત્।
[માતૃકાપૂજનપ્રકારઃ] 6-7
પાદ્યાર્ઘ્યપુષ્પધૂપેન દીપેન ચ વિલેપનૈઃ

ફલમૂલાદિનૈવેદ્યૈરોંનમોમન્ત્રમાતૃકે।
સંપૂજ્યશ્ચ તતો ભક્ત્યા માતૃકાવિગ્રહઃ પુમાન્

પ્રાગુક્તેન સ્વનામ્ના વૈ પ્રણત્યા પ્રણવેન ચ।
સ્વાભિધાભિઃ ક્રમેણાતો હ્યેકૈકં ચાક્ષરં યજેત્

મધ્યાહ્નભાસ્કારાકારં પ્રસ્ફુરન્તં વિચિન્ત્ય ચ।
[ભગવદ્રૂપાણામક્ષરાણામકારાદિક્રમેણાભિધાભેદઃ] 6-8
અકારશ્ચાપ્રમેયશ્ચ પ્રથમો (ભવો ) વ્યાપકઃ સ્મૃતઃ

આદિદેવસ્તથાઽઽકાર આનન્દો ગોપનઃ સ્મૃતઃ।
રામસંજ્ઞ ઇકારશ્ચ ઇષ્ટ ઇદ્ધઃ પ્રકીર્તિતઃ

ઈકારઃ પઞ્ચ બિન્દુર્વૈ (2)વિષ્ણોર્માયા દ્વિજાધિપ।
ઉકારો ભુવનાખ્યશ્ચ ઉદ્દામ ઉદયસ્તથા

(2. વિષ્ણુ ચ્લ્.)
ઊકાર ઊર્જો લોકેશઃ પ્રજ્ઞાધારસ્તથૈવ ચ।
સત્યશ્ચ ઋત્તધામા ચ ઋકારસ્સ તુ ચાઙ્કુશઃ

ઋકારં વિષ્ટરં વિદ્ધિ જ્વાલા સૈવ (1)પ્રસારણમ્।
લિઙ્ગાત્મા ભગવાન્પ્રોક્તો લૃકારસ્તારકસ્સ્મૃતઃ

(1. પ્રધા અ.)
લ્ટૃકારો દીર્ઘઘોણશ્ચ દેવદત્તો વિરાટ્ સ તુ।
ત્ર્યશ્ર એકારસંજ્ઞસ્તુ જગદ્યોનિરિગ્રહઃ

ઐશ્વર્યં યોગધાતા ચ ઐ સમૈરાવણસ્સ્મૃતઃ।
ઓકાર ઓતદેહશ્ચ ઓદનસ્સ ચ વિક્રમી

ઔર્વોઽથ ભૂધારાખ્યશ્ચ ઔસ્સ્મૃતો હ્યૌષધાત્મકઃ।
ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યદો વ્યાપી વ્યોમેશોઽઙ્કાર એવ ચ

વિસર્ગઃ સૃષ્ટિકૃત્ખ્યાતો હ્યકારઃ પરમેશ્વરઃ।
કમલશ્ચ કરાળશ્ચ કકારઃ પ્રકૃતિઃ પરા

ખકારઃ ખર્વદેહશ્ચ વેદાત્મા વિશ્વભાવનઃ।
ગદધ્વંસી ગકારશ્ચ ગોવિન્દસ્સ ગદાધરઃ

ઘકારશ્ચૈવ ઘર્માંશુસ્તેજસ્વી દીપ્તિમાન્સ્મૃતઃ।
ઙકાર એકદંષ્ટ્રશ્ચ ભૂતાત્મા વિશ્વભાવકઃ

ચકારશ્ચંચલશ્ચક્રી ચન્દ્રાંશુસ્સ ચ કથ્યતે।
છકારઃ છલવિધ્વંસી છન્દશ્છન્દઃપતિઃ સ્મૃતઃ

અજિતો જન્મહન્તા ચ જકારસ્સ ચ શાશ્વતઃ।
ઝષો ઝકારઃ કથિતઃ સામાત્મા સામપાઠકઃ

ઉત્તમસ્ત્વીશ્વરાખ્યશ્ચ જ્ઞકારસ્તત્ત્વધારકઃ।
ચાન્દ્રી ટકાર આહ્લાદો વિશ્વાપ્યાયકરઃ સ્મૃતઃ

ઠકારઃ કૌસ્તુભઃ પ્રોક્તો નેમિર્ધારાધરસ્તથા।
ડકારો દણ્ડધારશ્ચ મૌસલોઽખણ્ડવિક્રમઃ

ઢકારો વિશ્વરૂપશ્ચ વૃષકર્મા પ્રતર્દનઃ।
ણકારોઽભયદશ્શાસ્તા વૈકુણ્ઠઃ પરિકીર્તિતઃ

તાલલક્ષ્મા તકારશ્ચ વૈરાજસ્સ્રગ્ધરસ્સ્મૃતઃ।
ધન્વી ભુવનપાલશ્ચ થકારસ્સર્વરોધકઃ

દત્તાવકાશો દમનો દકારશ્શાન્તિદઃ સ્મૃતઃ।
ધકારઃ શાર્ઙ્રધૃ(1)દ્ધર્તા માધવશ્ચ પ્રકીર્તિતઃ

(1. દ્ધામા અ)
નરો નારાયણઃ પન્થા નકારસ્સમુદાહૃતઃ।
પકારઃ પદ્મનાભશ્ચ પવિત્રઃ પશ્ચિમાનનઃ

ફકારઃ ફુલ્લનયનો લાઙ્ગલી શ્વેતસંજ્ઞિકઃ।
બકારો વામનો હ્રસ્વઃ પૂર્ણાઙ્ગસ્સ ચ ગીયતે

ભલ્લાયુધો ભકારશ્ચ જ્ઞેયસ્સિદ્ધિપ્રદો ધ્રુવઃ।
મકારો મર્દનઃ કાલઃ પ્રધાનઃ પરિપઠ્યતે

ચતુર્ગતિર્યકારસ્તુ સ સૂક્ષ્મશ્શઙ્ખ ઉચ્યતે।
અશેષભુવનાધારો રોઽનલઃ કાલપાવકઃ

લકારો વિબુધાખ્યસ્તુ ધરેશઃ પુરુષેશ્વરઃ।
વરાહશ્ચામૃતાધારો વકારો વરુણસ્સ્મૃતઃ

શકારઃ શઙ્કરઃ શાન્તઃ પુણ્ડરીકઃ પ્રકીર્તિતઃ।
નૃસિહ્મશ્ચાગ્નિરૂપશ્ચ ષકારો ભાસ્કરસ્તથા

સકારશ્ચામૃતં તૃપ્તિસ્સોમસ્તુ પરિપઠ્યતે।
સૂર્યો હકારઃ પ્રાણસ્તુ પરમાત્મા પ્રકીર્તિતઃ

અનન્તેશઃ ક્ષકારસ્તુ વર્ગાન્તો ગરુડસ્સ્મૃતઃ।
અશેષસંજ્ઞા વર્ણાનામિત્યેતાઃ પરિકીર્તિતાઃ

અનુલોમવિલોમે નર્ણાદ્વર્ણસ્ય વૈ પુનઃ।
સંખ્યા સંજ્ઞા ચ યા સમ્યક્સામાન્યા સા મહામતે

[ભગવદંશભૂતાનામક્ષરાણામઙ્ગાઙ્ગિભાવેન મિથઃસઙ્ગાતાનાં મન્ત્રોત્પત્તિહેતુતા]
એતે ભગવદંશાશ્ચ શબ્દા ભાસ્વરવિગ્રહાઃ।
કારણં સર્વમન્ત્રાણાં ભગવચ્છક્તિબૃંહિતાઃ

પરસ્પરાઙ્ગભાવેન મન્ત્રોત્પત્તિં(2) વ્રજન્તિ ચ।
ચરાચરેઽસ્મિંસ્તન્નાસ્તિ યદમીભિર્ન ભાવિતમ્

કૃત્વૈવં ભાવગાં વ્યાપ્તિં વર્ણાનાં (3)પૂજનક્રિયા।
[પન્ત્રોદ્ધારક્રમઃ] 6-9
સ્વહૃચ્ચક્રેઽથ ભૂમિષ્ઠે તતો મન્ત્રાન્સમુદ્ધરેત્

(3. પૂજનં ત્રિધા. ય્)
વર્ગાન્તમાદ્યં બીજં તુ સપ્તવર્ગાદ્વિભેદિતમ્।
પઞ્ચબિન્દુયુતં મૂર્ધ્નિ વ્યોમેશેન નિયોજિતમ્

ઇદં બીજવરં દિવ્યં સર્વકામફલપ્રદમ્।
અનન્તેશાત્તૃતીયં તુ સ્વરવર્ગાન્તયોજિતમ્

દ્વિતીયં તસ્ય તદ્બીજં જરામૃત્યુભયાપહમ્।
સ્વરાદ્યં પઞ્ચમં ચૈવ પઞ્ચવિંશેન યોજિતમ્

તયોરાદ્યં લિખેદ્બીજં ભોગમોક્ષપ્રદં શુભમ્।
નમસ્કારપદોપેતં સર્વશક્ત્યાશ્રયં પ્રભુમ્

એતદ્વર્ણત્રયં દેહઃ સ્થૂલભાસો મમ દ્વિજ।
ભૂતદે(1)હવ્યપેક્ષાયાં કિઞ્ચિત્સૂક્ષ્મશ્ચ નારદ

(1. ભેદ અ)
પરમૂર્ત્ત્યન્તરેણૈવ સ્થૂલ એવ વિભાતિ ચ।
અત્યુત્કૃષ્ટગુણૈર્યુક્તો હ્યદૃશ્યો યસ્ય કસ્યચિત્

અપિ ચેત્કેવલસ્સર્વામર્થસિદ્ધિં પ્રયચ્છતિ।
કિં પુનર્મૂર્ત્તિમન્ત્રેણ દ્વાદશાર્ણેન સંયુતઃ

પદં નારાયણાયેતિ કુર્યાદ્વિશ્વાત્મને તતઃ।
હીં સ્વાહાકારસંયુક્તો મૂર્ત્તિમન્ત્રો હ્યયં સ્મૃતઃ

[મન્ત્રમહિમાનુવર્ણનમ્] 6-10
સઙ્કલ્પાકલ્પરૂપસ્તુ ત્ર્યર્ણસ્યાદ્યોદિતસ્ય ચ।
અણિમાદિગુણાધારઃ પાતાલોત્થાનસિદ્ધિદઃ

મોક્ષદો મોક્ષકામસ્ય ભોગકામસ્ય ભોગદઃ।
રાજ્યદો રાજ્યકામસ્ય ધનકામસ્ય ભૂતિદઃ

યાન્યાન્પ્રાર્થયતે કામાન્સર્વાન્વૈ સાધકાય ચ।
દ(દા)ત્યુચ્ચારમાત્રેણ સમ્યક્તદ્ભાવિતાત્મને

[દેવતાધ્યાનમ્] 6-11
અનાદિનિધનં દેવં જગત્સ્રષ્ટારમીશ્વરમ્।
ધ્યાયેચ્ચતુર્ભુજ વિપ્ર શઙ્ખચક્રગદાધરમ્

ચતુર્વક્ત્રં સુનયનં સુકાન્તં પદ્મપાણિનંમ્।
વૈકુણ્ઠં નરસિહ્માસ્યં વારાહં કપિલાનનમ્

શુક્લં ખગેશ્વરારૂઢં સર્વાભગ્ણભૂષિતમ્।
સર્વલક્ષણસંપન્નં માલ્યામ્બરધરં વિભુમ્

કિરીટકૌસ્તુભધરં કર્પૂરાલિપ્તવિગ્રહમ્।
સૂર્યાયુતસહસ્રાભં સર્વદેવનમસ્કૃતમ્

[લક્ષ્મ્યાદીનાં ભગવદ્રૂપે નિત્યસાન્નિધ્યમ્] 6-12
લક્ષ્મીઃ કીર્ત્તિર્જયા માયા દેવ્યસ્તસ્યાશ્રિતાસ્સદા।
સ્વશક્તિનિચયોપેતા નિરાકારાસ્તુ નિષ્કલાઃ

સૂર્યસ્ય રશ્મયો યદ્વદૂર્મયશ્ચામ્બુધેરિવ।
સર્વૈશ્વર્યપ્રભાવેન કમલા શ્રીપતેસ્તથા

નાનાવિશેષલક્ષ્મીભિઃ કોટિસઙ્ખ્યાભિરાવૃતા।
કીર્ત્તિસ્તથાવિધેર્દેવ (નૈવ ) વિધિના વિગ્રહે વિભોઃ

તન્નાસ્તિ યન્ન હિ તયા વ્યાપ્તં સામાન્યદેહયા।
યસ્ય યા ચ યદા કીર્તિસ્સ્વસામર્ય્યાત્પ્રજાયતે

સા સા વિપ્ર સ્મૃતા સર્વા વિશેષપ્રતિપત્તિભિઃ।
જયા જયેશ્વરસ્યૈવં વ્યાપ્તિમાવેન સંસ્થિતા

યા કાચિદ્વિદ્યતે માયા જગત્યસ્મિન્ સુરાદિષુ।
ભગવન્માયયોદ્ભૂતાં તાં વિદ્ધિ પરમાં તુ વૈ

તદીયં નિષ્કળં રૂપં મુક્ત્વા વૈ પારમાર્થિકમ્।
કોઽસ્મિંસ્તત્ત્વોદધૌ ચાસ્તિ ચતુર્ધા મુનિસત્તમ

ભગવચ્છક્તિભિસ્સમ્યગાભિર્યોગવિભાગતઃ।
સ્વાલોકજ્ઞાનસામર્થ્યાત્સાકારત્વમુપાગતાઃ

[લક્ષ્મ્યાદીનાં ધ્યાનપ્રકારઃ] 6-13
દ્યાતવ્યાસ્સાધકેન્દ્રેણ યસ્ય સ્ત્રીશ્ચ(સ્ત્રિયશ્ચાસ્ય )સ્વસિદ્ધયે।
એકવક્ત્રા દ્વિનેત્રાશ્ચ દ્વિભુજાશ્ચારુકુણ્ડલાઃ

પદ્મગર્ભનિભાઃ કાન્તા મેખલાદામમણ્ડિતાઃ।
શ્વેતમાલ્યામ્બરધરા હારકેયૂરભૂષિતાઃ

સર્વલક્ષણસંપન્નાઃ પીનોન્નતપયોધરાઃ।
પ્રબુદ્ધોત્પલવિસ્તીર્ણલોચનાશ્ચ સ્મિતાનનાઃ

ચલદ્દ્વિરેફપટલતુલ્યૈર્યુક્તાસ્તથાઽલકૈઃ।
લલાટતિલકૈશ્ચિત્રૈર્વિવિવૈઃ પરિમણ્ડિતાઃ

આરક્તાધરરક્તાશ્ચ વંશમુક્તાફલદ્વિજાઃ।
અર્ધચન્દ્રલલાટાશ્ચ શ્લક્ષ્મકુઞ્ચિતમૂર્ધજાઃ

પાશાઙ્કુશધરા દેવ્ય(1): સર્વકામાર્થસાધકાઃ।
પૂર્વાદિદિગ્વિભાગસ્થાઃ કેસરારેષુ નારદ

(1. વ્યાઃ ચ્લ્.)
બદ્ધપદ્માસનાશ્ચૈવ દેવદેવસ્ય સંમુખાઃ।
[લક્ષ્મ્યાદિમન્ત્રનિરૂપણોપક્રમઃ]
મન્ત્રાંસ્તાસાં પ્રવક્ષ્યામિ પૂજાર્થં વિવિધાનથ

યૈસ્સમારાદિતાઃ શશ્વદભીષ્ટં સાધયન્તિ ચ।
મૂલમન્ત્રાદ્દ્વિતીયં યત્કેવલં બીજનાયકમ્

સામાન્યં હૃદયં હ્યેતત્સર્વાસાં પરિકીર્ત્તિતમ્।
મૂર્ત્તિમન્ત્રચતુષ્કં તુ ક્રમેણાસાં પૃથક્શૃણુ

[લક્ષ્મીમન્ત્રઃ] 6-14
પ્રણવં ચોદ્ધરેત્પૂર્વં હૃદ્બીજં તદનન્તરમ્।
દ્વિરક્ષરે પદં લક્ષ્મ્યૈ પ્રાઙ્ગમોન્તં નિવેશ્ય ચ

તતઃ પરમશબ્દં તુ તદન્તે પુરુષેશવ્રમ્।
વર્ગાન્તમાસ્વરોપેતં વસ્થિતાયૈ પદં ન્યસેત્

ભૂયસ્તદ્ધૃદયં બીજં શ્રીં હ્રીં બીજદ્વયં તતઃ।
સ્વાહાસમન્વિતં વિપ્ર પ્રણવાદ્યં ચ મન્ત્રરાટ્

મૂર્ત્તિમન્ત્રસમેતસ્તુ લક્ષ્મ્યાખ્યો (2)દ્વિદશાક્ષરઃ।
[કીર્ત્તિમન્ત્રઃ] 6-15
હૃદ્બીજં પ્રણવાદ્યં તુ પદં કીર્ત્ત્યૈ તતો નમઃ

(2. દ્વા અ.)
સદોદિતાનન્દપદં વિગ્રહાયૈ પદં ત્વનુ।
હીં ક્લી સ્વાહાસમેતસ્તુ પ્રાક્સંખ્યં કીર્તિમન્ત્રરાટ્

[જયામન્ત્રઃ] 6-16
હૃદ્બીજં પ્રણવોપેતં જયાયૈ ત્ર્યક્ષરં નમઃ।
સ્વરાદ્યં(3) જિતશબ્દશ્ચ ધામા વર્ણદ્વયં તતઃ

(3. ત્મા. અ)
વસ્થિતાયૈ પદં કૃત્વા તદ્ધૃદ્બીજં ન્યસેત્પુનઃ।
અશેષભુવનાધારાવસ્થિતં ચ તૃતીયકમ્

વ્યોમેશપઞ્ચબિન્દુસ્સ્યાત્સ્વાહા તદનુ નારદ (વૈ પદમ્)।
પર્ણદ્વિદશસંખ્યશ્ચ જયાખ્યૌ મન્ત્ર ઉત્તમઃ

પ્રાગ્બીજં પ્રણવાદ્યં ચ માયાયૈ ચ તતો નમઃ।
મોહાતીતપદં ચાથ નાન્તં તદનુ યોજયેત્

દ્વિતીયસ્વરસંયુક્તં દકારં તદનન્તરમ્।
શૃતાયૈ ત્ર્યક્ષરશ્શબ્દૌ માયાબીજં તતો ભવેત્

પ્રધાનમનલારૂઢં ચતુર્થસ્વરભૂષિતમ્।
ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યદેનૈવ યુક્તં સ્વાહાન્તમુદ્ધરેત્

માયામન્ત્રશ્ચ પૂર્વેષાં વર્ણસંખ્યાસમસ્સ્મૃતઃ।
[હૃદાદ્યઙ્ગમન્ત્રનિરૂપણમ્]
અઙ્ગાનિ દેવદેવસ્ય કથયિષ્યામિ તત્ત્વતઃ

સન્નદ્ધઃ સાધકો યૈસ્તુ અવધ્યસ્ત્રિદશૈરપિ।
સાધયેત્સર્વકાર્યાણિ યાન્યાયુસ્સુખદાનિ ચ

ભક્તસ્તદ્ભાવિતાત્મા ચ યદિ મન્ત્રક્રિયાપરઃ।
[હૃન્મન્ત્રઃ] 6-18
અનન્તપૂર્વં યદ્બીજં બિન્દુભૂષિતમુદ્ધરેત્

નમોઽન્તં પ્રણવાદ્યં તુ હૃન્મન્ત્રં વિદ્દિ નિષ્કલમ્।
અસ્યૈવ મૂર્ત્તિમન્ત્રો યસ્તં તે વચ્મિ યથાસ્થિતમ્

પ્રણવો બિન્દુસંભિન્નસ્સૂર્યસ્સોમો વિસર્ગધૃક્।
શુચિશબ્દં તતઃ કુર્યાદગ્નિરૂપમથોદ્ધરેત્

દકારવર્ણં તદનુ પ્રણવેનાપ્યલઙ્કૃતમ્।
હૃદયાયા નમસ્કુર્યાત્ હૃન્મન્ત્રો મૂર્તિસંયુતઃ

સપ્તાદશાક્ષરો વિપ્ર સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકઃ।
[શિરોમન્ત્રઃ] 6-19
દ્વિતીયસ્વરસંયુક્તં તદેવ શિરસિ ન્યસેત્

એવમુદ્ધૃત્ય ચ તતસ્તસ્યાદૌ પ્રણવં ન્યસેત્।
પ્રણતિં ચાવસાને તુ મૂર્ધાનં વિદ્ધિ નિષ્કલમ્

મુર્ત્તિમન્ત્રમથો વક્ષ્યે અસ્યૈવાનુચરસ્તુ યઃ।
પ્રોદ્ધરેત્પદ્મનાભાખ્યં કેવલં તાદૃશં ત્વનુ

અશેષભુવનાધારં ફલં તસ્યાવસાનગમ્।
કાલપાવકસંસ્થં વૈ તં ચ ફાન્તં દ્વિજોત્તમ

અથોદ્ધરેત્પ્રાણસંજ્ઞ મદનેનોપરિ સ્થિતમ્।
શિરસે ચ પદં પશ્ચાત્સ્વાહા શબ્દસ્તદન્તગઃ

ત્રયોદશાક્ષરં વિદ્ધિ શિરોમન્ત્રં તુ નારદ।
[શિખામન્ત્રઃ] 6-20
પ્રણવં પ્રથમં દદ્યાત્સૂર્યાખ્યં તદનન્તરમ્

વિષ્ણુનાઽલઙ્કૃતં મૂર્ધ્ના ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યદેન ચ।
નમશ્ચાસ્યાવસાને વૈ શિ ખામન્ત્રશ્ચ નિષ્કલઃ

મૂર્ત્તિમન્ત્રમથાસ્યૈવ વચ્મિ સર્વાર્થસિદ્ધિદમ્।
પદ્મનાભશ્ચ(ભં ચ )રારૂઢં(1) દકારં શઙ્ખમૂર્ધ્વગમ્

(1. ઢઃ સ્)
કુર્યાત્તમોતદેહેન પ્રોતં યત્નેન નારદ।
કેવલસ્તાલલક્ષ્માતો રામોપેતો નરસ્તતઃ

શિખાયૈ વૌષડન્તશ્ચ શિખામન્ત્રો હ્યયં સ્મૃતઃ।
સાર્ધત્રયોદશાર્ણશ્ચ નાનાસિદ્ધિફલપ્રદઃ

[કવચમન્ત્રઃ] 6-21
નતિપ્રણવમદ્યે તુ પ્રાણં વ્યોમવિભૂષિતમ્।
પઞ્ચમસ્વરસંયુક્તં કવચાર્ણં(2) વિનિર્દિશેત્

(2. ન્તં અ)
(3)કૃષ્ણસ્ય મૂર્ત્તિમન્ત્રે તુ ભુક્તિમુક્ત્યર્થસિદ્ધિદમ્।
પ્રોદ્ધરેચ્છઙ્કરાખ્યં તુ આનન્દેનાભ્યલઙ્કૃતમ્

(3. ઉ ય્)
વરાહસ્થં તમેવાથ વૈરાજં કેવલં તતઃ।
કેવલં પુણ્ડરીકં તુ કેવલં કાલપાવકમ્

ચતુર્ગતિસમારૂઢં વૈકુણ્ઠં પ્રોદ્ધરેત્તતઃ।
કવચાય પદં કુર્યાદ્ધુઙ્કારેણ વિભૂષિતમ્

ઉભયાત્મૈષ ઉક્તસ્તુ મન્રઃ પઞ્ચદશાક્ષરઃ।
[નેત્રમન્ત્રઃ] 6-22
નમોન્તઃ પ્રણવાદ્યશ્ચ પ્રાણો વ્યોમવિભૂષિતઃ

(4)ઔકારસ્વરસંયુક્તો નેત્રમન્ત્રસ્તુ નિષ્કલઃ।
પવિત્રમનલારૂઢં કમલં ગોપનાઙ્કિતમ્

(4. આં. અ)
કેવલં શઙ્કરશ્ચાન્તે રારૂઢં પશ્ચિમાનનમ્।
અજિતશ્ચામૃતાધારસ્સંસ્થિતં પ્રોદ્ધરેત્તતઃ

ધરેશં કેવલં દદ્યાન્નેત્રાય ત્ર્યક્ષરં પદમ્।
તદન્તે ચ વૌષટ્ કુર્યાન્નેત્રમન્ત્રો હ્યયં સ્મૃતઃ

ત્રિપઞ્ચવર્ણસંખ્યસ્તુ સાર્દ્ધાર્ણો દ્વિજ સિદ્ધિદઃ।
[અસ્ત્રમન્ત્રઃ] 6-23
નમઃ પ્રણવમધ્યસ્થઃ પરમાત્મા હ્યનન્તરમ્

સવિસર્ગઃસ એવાસ્ત્રં(1) મૂર્ત્તિમન્ત્રસમન્વિતમ્।
દત્તાવકાશસંજ્ઞં વૈ માયાભૂષિતવિગ્રહમ્ર્

(1. સ્ર અ.)
પવિત્રં સ્રગ્ધરારૂઢં તદૂર્ધ્વે ચોદનં ન્યસેત્।
મદનં(2) સત્યસંસ્થં ચ પવિત્રં તાલલક્ષ્મગમ્

(2. દમનં અ.)
ભૂયસ્ત(3)મનલસ્થ ચ કેવલં ચ ધ્રુવં તતઃ।
તદન્તે ચાપ્રમેયં તુ સોમાખ્યં ચોદ્ધરેત્તતઃ

(3. સ્થ. અ)
વૈરાજસ્થં દ્વિજશ્રેષ્ઠ સોઽપિ ચાનલસંસ્થિતઃ।
ગોપનેનાઙ્કયેત્તં વૈ પિણ્ડોઽયં ચતુરક્ષરઃ

કેવલં ચ તતઃ સૂક્ષ્મં ફટ્‌કારપદભૂષિતમ્।
ચતુર્દશસ્વરં હ્યસ્ત્રમર્દ્ધાક્ષરમન્વિતમ્ર્

[પૂર્વં ચતુર્વક્ત્રતયોક્તસ્ય દેવસ્ય નૃસિહ્માદ્યાસ્યત્રયમન્ત્રાઃ] 6-24
સ્થિતા નૃસિહ્મપૂર્વેષુ તાન્વક્ષ્યામિ સમાસતઃ

સદેહાશ્ચ પૃથગ્ભાગે(4) સાઙ્ગાસ્સપરિવારકાઃ।
દેવસ્ય વક્ત્રમાત્રેણ ધ્યેયાઃ પૂજ્યાશ્ચ યત્નતઃ

(4. ગ્યા ચ્લ્.)
વિશ્વાપ્યાયયુતં વિપ્ર પ્રણવં પૂર્વમુદ્ધરેત્।
અજિતઞ્ચાનલસ્થં ચ ઓદનેન સમન્વિતમ્

ચન્દ્રિણઞ્ચોર્ધ્વતઃ કૃત્વા વ્યાપનસ્તસ્ય ચોપરિ।
પ્રોદ્ધરેજ્જન્મહન્તારં તદધસ્સામપાઠકમ્

કુર્યાચ્ચાનલસંસ્થં ચ રુર્જં વૈ તદધઃ પુનઃ।
ઊર્ધ્વે(5) વ્યાપી તથા હ્યાદૈ ભૂધરશ્ચ ભવેત્ક્રમાત્

(5. ઊર્ધ્વસ્યાપિ અ.)
પિણ્ડાક્ષરમિદં વિપ્ર દ્વિતીયસ્ય નમોન્તગમ્।
જ્વલનાયુતશબ્દં ચ દીપ્તયે ત્ર્યક્ષરં પદમ્

નૃસિહ્માયેતિ ચ પદં સ્વાહા તદનુ યોજયેત્।
ઊનવિંશાક્ષરો મન્ત્રો મૂર્તામૂર્તે નૃકેસરી

પૂજિતસ્સંસ્મૃતો ધ્યાતસ્સઞ્જપ્તશ્ચ તતો દ્વિજ।
નિહન્યાત્સામયાન્દોષાંસ્તથા ભૂતગ્રહાનપિ

પ્રોદ્ધરેત્પ્રણવઞ્ચાદૌ સૂર્ય્યાખ્યં તદનન્તરમ્।
તમેવ લોકેશગતં વ્યોમ ચાન્દ્રી(1) તદૂર્ધ્વતઃ

(1. ન્દ્રં અ.)
રેફબીજમથાદાય ઘર્માંશું તદધો ન્યસેત્।
તદધો હ્યનલં ભૂયઃ પ્રજ્ઞાધારોપરિ સ્થિતમ્ર

ઔષધાત્માઽસ્ય ચોર્ધ્વે તુ ચાન્દ્રી વ્યાપી ક્રમાદ્ભવેત્।
અસ્ય પિણ્ડદ્વયસ્યાન્તે નમસ્કારં નિયોજયેત્

[કપિલમન્ત્રઃ] 6-25
અનન્તભાસાય પદં કપિલાય તતો ભવેત્।
સ્વાહાસમન્વિતં કુર્યાન્મન્ત્રં સપ્તદશાક્ષરમ્

અત્યુગ્રં કપિલં નામ્ના સર્વદ્વન્દોપશાન્તિદમ્।
પ્રાયસ્ચિત્તવિધૌ નિત્યં જપ્તવ્યસ્સિદ્ધહેતુકઃ

[વરાહમન્ત્રઃ] 6-26
તથાઽપવર્ગપ્રાપ્ત્યર્થમચિરેણ તુ નારદ।
પ્રાગોઙ્કારમથાદાય ગોવિન્દાખ્યમથોદ્ધરેત્

પુરુષેશ્વરમસ્યાથ ઓતદેહં તદૂર્ધ્વગમ્।
ત્ર્યૈલોક્યૈશ્વર્યદોપેતં ટકારસ્તસ્ય ચોપરિ

અમૃતાખ્યં વરાહસ્થમૂકારં તદધો દ્વિજ।
ઓકારાન્તં તદૂર્ધ્વે તુ ત્ર્યૈલોક્યૈશ્વર્યદં તતઃ

વિશ્વાપ્યાયસમાયુક્તમસ્યાન્તે વિન્યસેન્નમઃ।
કૃષ્ણવર્ણદ્વયં દદ્યાત્પિઙ્ગલાય પદં તતઃ

વરાહાય પદં સ્વાહા મન્ત્રસ્સપ્તદશાક્ષરઃ।
શાન્તિશ્રીપુષ્ટિમારોગ્યં કુર્યાદાપ્યાયનં સ્મૃતમ્

ગોપ્તવ્યશ્ચૈવ જપ્તવ્યો વારાહો ભુક્તિમુક્તિદઃ।
[અથ કૌસ્તુભાદિમન્ત્રઃ] 6-27
કૌસ્તુભાદ્યઙ્કુશાન્તાંશ્ચ મન્ત્રાન્સર્વાન્યથા શૃણુ

યેષામનન્તવિભવઃ શશ્વદારાધનાદ્ભવેત્।
[કૌસ્તુભમન્ત્રઃ]
કૌસ્તુભો વ્યોમસંભિન્નઃ પરમાત્મા તતો દ્વિજ

ઊર્ધ્વાધોઽનલસંભિન્નં કુર્યાત્તદનુ નારદ।
અકારેણાઙ્કિતં તં વૈ તં તમૂર્જેન કારયેત્

તતો વ્યોમાન્વિતો નેમી નમસ્કૃતિરનન્તરમ્।
પ્રભાત્મને પદં દદ્યાત્કૌસ્તુભાય પદં તતઃ

સ્વાહાન્વિતસ્સપ્રણવઃ કૌસ્તુભસ્ય પ્રકીર્ત્તિતઃ।
ષોડશાર્ણો મહામન્ત્રો નાસ્તિ તદ્યન્ન સાધયેત્

[માલામન્ત્રઃ] 6-28
પ્રોદ્ધરેત્પ્રણવાન્તે તુ ધરેશં તદધો ન્યસેત્।
તૃપ્તિસંજ્ઞં ચ તસ્યાધો વરુણં વિનિવેશ્પ ચ

માયાવ્યોમાન્વિતઃ પિણ્ડો નમસ્કારસમન્વિતઃ।
સ્થલવર્ણદ્વયં દદ્યાજ્જલોદ્ભૂતપદં તતઃ

ભૂષિતે વનમાલે સ્વાહા સમેતં પદં તતઃ।
એકાનવિંશવર્ણસ્તુ માલામન્ત્ર ઉદાહૃતઃ

અભીષ્ટસિદ્ધિદો વિપ્ર નિત્યમારાધકસ્ય ચ।
[પદ્મમન્ત્રઃ] 6-29
પ્રણવસ્યાવસાને તુ વામનાખ્યં નિયોજયેત્

સોમાક્યં તદધો યોજ્ય ઉદ્દામોપરિ સંસ્થિતઃ।
ત્ર્યૈલોક્યૈશ્વર્યદોપેતઃ પિણ્ડો નતિસમન્વિતઃ

શ્રીનિવાસપદં દદ્યાત્પદ્માય તદનન્તરમ્।
સ્વાહાન્વિતસ્તુ પદ્મસ્ય મન્ત્રઃ સ્યાત્ત્રિદશાક્ષરઃ

પ્રયચ્છત્યતુલાં ભૂતિં ભક્તાનામક્ષયાં દ્વિજ।
[શંખમન્ત્રઃ] 6-30
પ્રણવં પૂર્વમાદાય પરમાત્માનમુદ્ધરેત્

ભેદયેદ્ભુવનાન્તેન ત્ર્યૈલોક્યૈશ્વર્યદેન તુ।
નમસ્કારં ક્રમં કુર્યાદેતદેવાક્ષરં ત્રિધા

મહાશઙ્ખાય ચ સ્વાહા શઙ્ખાખ્યસ્ત્રિદશાક્ષરઃ।
મન્ત્રશ્થુભતરઃ પ્રોક્તો ધિયં વિદ્યાં પ્રયચ્છતિ

[ચક્રમન્ત્રઃ] 6-31
શાશ્વતઃ પ્રણવાન્તે તુ રારૂઢસ્સિ(1)દ્ધિકૃદ્યુતઃ।
તાદૃશશ્ચાપિ કમલઃ પ્રફુલ્લનયનસ્તતઃ

(1. સૃષ્ટિ ચ્લ્.)
કેવલસ્સ્યાત્તદન્તે તુ હ્લાદસ્સ્વરવિવર્જિતઃ।
પરમાત્માનમુદ્ધૃત્ય અઙ્કુશાદ્યેન સંયુતમ્

ઔર્વાન્તેનાઙ્કિતં મૂર્ધ્ના તદન્તેયોજયેન્નમઃ
ફટ્‌કારત્રિતયં પશ્ચાદ્વિષ્ણુચક્રાય વૈ પદમ્

સ્વાહાર્ણદ્વિતયં ચાન્તે ચાક્રં સપ્તદશાક્ષરમ્।
અર્ધાક્ષરચતુષ્કેન યુક્તં સર્વમિદં જગત્

[ગદામન્ત્રઃ] 6-32
ઉદ્ધરેત્પ્રણવં ત્વાદૌ તદન્તે ચ ગદાધરમ્।
પ્રધાનોપરિસંસ્થં ચ તદધઃ પુરુષેશ્વરમ્

જગદ્યોનિયુતં મૂર્ધ્ના વ્યોમેશમુપરિ ન્યસેત્।
તતો જકારમાદાય વિષ્ટરોપરિ સંસ્થિતમ્

વિસર્ગાદ્યેન સંભિન્નં નમસ્કારવિભૂષિતમ્।
સહસ્રાશ્રિ(2)ગદે સ્વાહા ગદાખ્યસ્ત્રિદશાક્ષરઃ

(2. શ્રિં અ.)
અભીષ્ટદો મહામન્ત્રો વિઘ્નજાલક્ષયંકરઃ।
[ગરુડમન્ત્રઃ] 6-33
પ્રણવં પૂર્વમાદાય અનન્તેશમતઃ પરમ્

ઊર્ધ્વાઽધોનલસંભિન્નં સત્યાદ્યં તદધો ન્યસેત્।
ત્ર્યૈલૌક્યૈશ્વર્યદા દાનત્રૈલોક્યૈશ્વર્યદેન ચ

શિરસા ભૂષિતં કુર્યાદ્વેદાત્માનમથોદ્ધરેત્।
સોઽપ્યનન્તેશવત્કાર્યસ્સ્વરવ્યઞ્જનભૂષિતઃ

સૃષ્ટિકૃત્સહિતં ભૂયઃ કૂટં દદ્યાન્નમોન્તગમ્।
પદઞ્ચાન્તેઽનન્તગતે સ્વાહાન્તં ગરુડાય ચ

સપ્તદશાક્ષરો મન્ત્રઃ કીર્ત્તિતો ગરુડસ્ય ચ।
યસ્ય સંસ્મરણાત્સમ્યક્સમસ્તાપલ્લયં વ્રજેત્

[પાશમન્ત્રઃ] 6-34
આદાયાદૌ તુ વૈકુણ્ઠં તસ્યારૂઢં ચ રં ન્યસેત્।
વ્યોમાનન્દસમેતં ચ કઢ્ઢકઢ્ઢપદં તતઃ

ધારાધરદ્વયોપેતં વરપાશાય વૈ પદમ્।
સ્વાહા ચૈવ તુ તસ્યાન્તે કુર્યાત્ (1)સપ્તદશાક્ષરઃ

(1. પઞ્ચદશા ચ્. લ્.)
સ તારકો હ્યયં મન્ત્રઃ પાશાખ્યઃ ક્ષિપ્રસિદ્ધિકૃત્।
[અઙ્‌કુશમન્ત્રઃ] 6-35
પ્રણવાન્તે તતઃ કુર્યાદ્વિરાટ્‌સંજ્ઞં તદૂર્ઘ્વતઃ

વ્યોમવિપ્રાનલોપેતં કમલં તદનન્તરમ્ર્।
ઋતધામોપરિસ્થં ચ વ્યોમ તસ્યોપરિ ન્યસેત્

પદં નિશિત(2)ઘોણાય અઙ્કુશાય પદં તતઃ।
સ્વાહાન્વિતસ્ત્રિપઞ્ચાર્ણો મન્ત્રરાડઙ્કુશસ્ય ચ

(2. કો અ.)
શીઘ્રકર્મકરઃ પ્રોક્તો નિત્ય(3)મિચ્છાન્તલક્ષણઃ।
[ઉપાઙ્ગપઞ્ચકનિરૂપણારમ્ભઃ] 6-36
ઉપાઙ્ગપઞ્ચકં ચાથ સત્યાદીનાં હિ વાચકમ્ર

(3. વિચ્છા ય્.)
બ્રહ્મસ્વરૂપમમલં વ્યાપકં સર્વસિદ્ધિદમ્।
સમ્યક્‌શૃણુષ્વ દેવર્ષે સરહસ્યં વદામિ તે

યદ્વિન્યાસાત્સાધકસ્ય સિદ્ધો વૈ યત્ર કુત્રચિત્।
ફલદો મન્ત્રમૂર્તિસ્સ્યાદચિરાત્તન્મયસ્ય ચ

સ્યાદ્દેવેશસમો મન્ત્રી તન્ન્યાસાદ્વ્યાપ્તિભાવનાત્।
યાગાહુતસ્ય મન્ત્રસ્ય શક્ત્યઙ્ગાદ્યાવૃતસ્ય ચ

સમ્યઙ્‌નિરોધસિદ્ધ્ર્થં યોજનીયં સદૈવ હિ।
તથાત્મનઃ કૃતે ન્યાસે ન્યસ્તે ચોપાઙ્ગપઞ્ચકે

શશ્વત્સ્યાચ્ચિત્તવૃત્તીનાં વિક્ષિપ્તાનાં ચ સંયમઃ।
[સત્યાદ્યુપાઙ્ગપઞ્ચકબીજમન્ત્રઃ]
તુર્યાતીતાત્મસંજ્ઞો યો વર્ગઃ પઞ્ચાર્ણભૂષિતઃ

વિલોમેન સુપર્ણાદ્યં સ્થાપયિત્વા નિયોજ્ય ચ।
આદ્યં વૈ ભૂધરાખ્યેન ઊર્જસંજ્ઞેન ચાપરમ્

લોકેશેન તૃતીયં તુ તુર્યં સાક્ષાચ્ચ વિષ્ણુના।
પઞ્ચમં ત્વાદિદેવેન વ્યાપી સર્વત્ર મૂર્ધનિ

સમસ્તેન દ્વિજોઙ્કારે એકૈકં મધ્યતઃ ક્ષિપેત્।
પઞ્ચકં પઞ્ચસંજ્ઞસ્ય બીજભૂતમિદં સ્મૃતમ્

સંસ્થિતં તુ પરત્વેન એતસ્માત્પ્રભવન્તિ તે।
સૌક્ષ્મ્યેન(1) વ્યાપકત્વેન ધાતૃત્વેન તુ નારદ

(1. શ ચ્લ્.)
એકૈકસ્મિન્સમૂહેન પઞ્ચૈતે સંવ્યવસ્થિતાઃ।
પ્રશાન્તહુતભુગ્રૂપાઃ પરમન્ત્રસહોદિતાઃ

આદિદેવસ્ય વૈ વિષ્ણોઃ સત્યાખ્યસ્ય મહાત્મનઃ।
મહાવિભવસંજ્ઞસ્ય પ્રથમો મન્ત્રરાટ્ સ્મૃતઃ

વાસુદેવસ્ય ચ વિભોર્દ્વિતીયઃ પરિકીર્તિતઃ।
સઙ્કર્ષણસ્ય ચ તતો બીજમુક્તં તૃતીયકમ્

ચતુર્થં વિપ્રશાર્દૂલ પ્રદ્યુમ્નસ્ય મહાત્મનઃ।
ઉપાઙ્ગં પઞ્ચમં વિદ્ધિ અનિરુદ્ધાત્મનો વિભોઃ

સત્યાદ્યમનિરુદ્ધાન્તં પવિત્રં મન્ત્રપઞ્ચકમ્।
ઉપાઙ્ગસંજ્ઞં યો વેત્તિ સ સત્યં વેત્તિ નાન્યથા

ઇતિ સૂક્ષ્મસ્વરૂપસ્ય વિભોર્મન્ત્રવરસ્ય ચ।
ત્ર્યક્ષરસ્ય દ્વિબીજાદ્યં વ્યાપકસ્યામલસ્ય ચ

મૂર્ત્તિમન્ત્રાદિતઃ પ્રોક્તો મન્ત્રસંજ્ઞો( ઘો ) યથાક્રમમ્।
અભીપ્સિતપ્રદસ્સમ્યગ્ભક્તાનાં ભાવિતાત્મનામ્

અત્રાસક્તો ભવ મુને યજૈતત્પૂજયસ્વ ચ।
વિધિના શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વાઞ્છિતં યત્પ્રયછતિ

નારદ :---
[મૂલમન્ત્રપૂર્વાવયવભૂતનિષ્કલાંશસ્ય પરમન્ત્રત્વોપપાદનમ્] 6-37
સ્થૂલસૂક્ષ્મવિભાગેન એષ મન્ત્રઃ પરો મયા।
જ્ઞાતઃ પરસ્વરૂપેણ ન જ્ઞાતઃ પરમેશ્વર

પુરાઽસ્યૈવ પરા મૂર્તિર્માન્ત્રી સંસૂચિતા ત્વયા।
સમાચક્ષ્વ સમાસેન યદિ સાનુગ્રહોઽસિ મે

[મન્ત્રસ્ય પરસ્વરૂપનિરૂપણમ્]
શ્રીભગવાન્
મૂર્તિમન્ત્રં વિના વિપ્ર યો મન્ત્રઃ પ્રાગુદીરિતઃ।
પ્રભવાદ્યો વિસર્ગાન્તસ્સુધાસન્દોહવિગ્રહઃ

સર્વદેવમયશ્થુદ્ધસ્સર્વાધ્વાત્મા પરઃ પ્રભુઃ।
સમસ્તશક્તિદેહસ્તુ ભારૂપસ્સૂક્ષ્મરૂપધૃત્

સંસારાર્ણવમગ્નાનામિચ્છયા સ્થૂલતાં ગતઃ।
અધિષ્ઠિતસ્સ વિભુના પરેણાલોકરૂપિણા

સુસૂક્ષ્મેણાવિગ્રહેણ સદાલોકરસાત્મના।
અણીયાંસમણોર્વિદ્ધિ મન્ત્રશક્તિઃ પરા હિ સા

ઉપાધિરહિતં શુદ્ધં મત્સામીપ્યફલપ્રદમ્।
તચ્છરીરં હિ મે મન્ત્રં પરં પરફલપ્રદમ્

[પરસૂક્ષ્મસ્થૂલરૂપેણ સતાં મન્ત્રાણાં સંવિન્મયાત્ સર્વતઃ પરતરાત્પ્રાદુર્ભાવનિરૂપણમ્] 6-38
નિર્વિકારશરીરં ચ યાગાખ્યં પરમં સ્મૃતમ્।
તુર્યાત્પરં પદાદસ્માત્ જ્ઞેયાખ્યં પરમં મમ

ગ્રાહ્યગ્રાહકનિર્મુક્તં સંવિદાનન્દલક્ષણમ્।
તન્મયાસ્તં પ્રપશ્યન્તિ વિશુદ્ધેનાન્તરાત્મના

યતઃ પરઃ પ્રભવતિ ભાઃ(1)શબ્દાખ્યસ્ચ મન્ત્રરાટ્।
યત્ર સપ્તપદાર્થં તુ વિજ્ઞાતં વ્યક્તિમેતિ ચ

(1. શક્ત્યા ચ્લ્.)
યત્ર વૈ વર્ણરૂપેણ સર્વે લોકાઃ પ્રતિષ્ઠિતાઃ।
પ્રધાનકારણાનાં યદ્દ્વાબ્યાં યત્પરતસ્સ્થિતમ્

[વ્યાપકમન્ત્રનિરૂપણમ્] 6-39
મન્ત્રોત્પત્તિક્રમેણૈવ યાદૃક્સંસ્થં તથા શૃણુ।
અનુક્રમેણ સંયોજ્ય સૃષ્ટિન્યાયેન નારદ

સપ્તકઞ્ચૈવ વર્ણાનાં સંવિભક્તિવિભાવિતમ્।
સૂર્યસોમાગ્નિરૂપં તુ પ્રધાનપુરુષેશ્વરમ્

અશેષભુવનાધારં ત્ર્યૈલોક્યૈશ્વર્યદાયકમ્।
એષ વર્ણમયઃ પિણ્ડઃ પરો મે મન્ત્રવિગ્રહઃ

ભાવગ્રાહ્યમનૌપમ્યમપ્રકાશ્યમિદં મુને।
પ્રકાશિતો મયા તેઽદ્ય જીવભૂતો હિ મન્ત્રરાટ્

સમસ્તમન્ત્રચક્રસ્ય સામર્થ્યજનકો હિ યઃ।
મન્ત્રેણ તેન વિધિના ઓતપ્રોતવ્યવસ્થયા

અધિષ્ઠિતોઽપિ બીજો વૈ નિર્મલસ્ફટિકો યથા।
નિર્મલેનામ્બરેણૈવ દૃશ્યાદૃશ્યેન વૈ તથા

વ્યાપ્તાસ્તેનાપરે મન્ત્રાસ્તથૈવ પરિભાવિતાઃ।
નારદ :---
[અવિકારસ્ય વ્યાપકસ્ય પરસ્ય બ્રહ્મણો મન્ત્રદેહત્વાનુપપત્ત્યાશઙ્કાપરિહરણમ્] 6-40
મન્ત્ર(: )સૃષ્ટિક્રમેણૈવ યથાવન્નોદિતસ્ત્વયા

તમાદિશંસ્વ યેનાદ્ય કૃતકૃત્યો ભવામ્યહમ્।
યોઽવિકારઃ પરશ્શુદ્ધસ્સ્થિતસ્સંવેદનાત્પરે

સ કથં વ્યાપકં બ્રહ્મ મન્ત્રમૂર્ત્તિત્વમાગતઃ।
[મન્ત્રસૃષ્ટિકમવિવેચનમ્]
શ્રીભગવાન્ ---
તસ્યૈકાં પરમાં શક્તિં વિદ્ધિ તદ્ધર્મચારિણીમ્ર્

યયોપચર્યતે વિપ્ર સૃષ્ટિકૃત્પરમેશ્વરઃ।
બૃહ્મિતો યદ્બૃહત્વેન નિત્યાનન્દોદિતસ્તથા

સર્વદા નિત્યશુદ્ધો યસ્તસ્યૈતન્નોપપદ્યતે।
શક્ત્યાત્મકસ્સ ભગવાન્સર્વશક્ત્યુપબૃંહિતઃ

અગ્નીષોમાત્મકેતં મે (કત્વેન ) તુલ્યકાલં હિ મૂર્ચ્છતિ।
પ્રકાશસ્તુ ભવેત્સૂર્ય આહ્લાદસ્સોમ ઉચ્યતે

દ્વયોરન્તર્ગતા સંવિત્તાભ્યામસ્તોદયાવપિ।
પુમાન્સ એવ ચિન્મૂર્ત્તિરગ્નીષોમમયો દ્વિજ

યદગ્નિરૂપં ત્રૈગુણ્યં તંચ્ચ વિદ્યામયં તુ વૈ।
ચિદાત્મા શલભો યદ્વત્તમધિષ્ઠાય તિષ્ઠતિ

તતઃ પ્રધાનિકીં ભૂમિં તત્રસ્થો ગમયેત્પ્રભુઃ।
પુરુષેશ્વરતાં યાતિ ક્ષ્માતત્ત્વેઽધિષ્ઠિતે સતિ

મમેતિ વાસનાવિદ્ધસ્તેજસા પરિપૂરયેત્।
તત્ત્વબૃન્દં ચ સકલં ત્રૈલોક્યૈશ્વર્યતાં વ્રજેત્

તૈજસાદભિમાનાત્તુ તતસ્તસ્માન્નિવર્તતે।
સ્વાં સ્થિતિં સમવાપ્નોતિ પરાવસ્થાસ્થિતિં પુનઃ

ગમયેત્સ્થૂલરૂપં વા સૂક્ષ્મં વા શક્તિવેષ્ટિતમ્।
દ્વયમેતત્સમાશ્રિત્ય લોકાનુગ્રહકૃદ્ભવેત્

સંપ્રયચ્છતિ મોક્ષં ચ ભોગં રાજ્યાદિકં તુ વા।
યત્તસ્માત્તદુપાસ્યો વૈ સ્થૂલસૂક્ષ્મોભયાત્મકઃ

[સ્થૂલસૂક્ષ્મોભયાત્મકસ્ય ત્ર્યક્ષરસ્ય પરમન્ત્રસ્ય પ્રભાવવર્ણનમ્] 6-41
ત્ર્યક્ષરઃ પરમો મન્ત્રસ્તેન સંદીક્ષયેત્ક્રમાત્।
ભવાબ્ધિપતિતાન્ભક્તાનપરેણ તુ ( )કર્હિચિત્

દીક્ષિતઃ પાશમુક્તો વૈ ત્યક્તસર્વપરિગ્રહઃ।
પિણ્ડપાતાભિલાષી વા યોગૈકગતમાનસઃ

ભક્તઃ પરો યોજનીયસ્સર્વો નિર્વાણભાગથ।
તત્સ્થઃ પરં પદં યાતિ સ્થૂલસૂક્ષ્મોભયેન તત્

વ્યક્તિમેત્યચિરાદ્વિપ્ર ભવિનાં ભાવિતાત્મનામ્ર્।
ઉપલબ્ધો તુ સત્યાં વૈ સંયુક્તં ચૈવ વિષ્ણુના

જપમાનસ્તુ યો ધ્યાયેત્પઞ્ચસ્થાનવિનિર્ગતમ્।
સૃષ્ટિક્રમેણ તસ્યાશુ સિધ્યતે મનસેપ્સિતમ્

વિગ્રહાદુદિતં વાઽથ વ્યાપ્તિસત્તાસમન્વિતમ્ર્।
યત્પદાદવતીર્ણં ચ તદાક્રમ્ય પુનર્બહિઃ

વર્તતે વિગ્રહં ત્યક્ત્વા સંસ્મૃતો મોક્ષમૃચ્છતિ।
દશ્યાદ્વાયોર્ગતિપથાદ્વ્યાપારાચ્ચ ક્રમેણ તુ

સંહૃત્ય હૃદયાત્સર્વં સ્થાના(1)ન્યૂર્ધ્વે તથૈવ ચ।
તત્સેવામૃતસંભિન્નાન્નિત્યાભ્યાસાચ્ચ નારદ

(1. દ્.)
સ્યાત્સ્થિરત્વં શરીરસ્ય ભોગમોક્ષબલં તથા।
તસ્માદસ્ય સદા પૂજા ધ્યાનજપ્યમયી ભવેત્

નોપચારમયી કાર્યો પુષ્પધૂપાદિકૈર્બહિઃ।
યતસ્સકલદેહસ્ય પૂજનં વિહિતં મુને

ભાવના નિષ્કળાખ્યસ્ય નૈતદસ્તિ દ્વયોજ્ઝિતે।
યદસ્યાવિકૃતં રૂપં તદનેન ત્વધિષ્ઠિતમ્

ભાવ્યોદયેન યોગેન સોઽસ્ય વૈ જનકો યતઃ।
અસ્માત્સિંહ્માદિવચ્ચાન્યદેવમેવ વિભાવયેત્

પૃથગ્યાગે સમસ્તે વા નિર્વિઘ્નફલસિદ્ધયે।
બ્રહ્મપ્રાત્તૌ તથા ભોગે દીક્ષાદ્યે કર્મસંગ્રહે

એતદીયં હિ સામર્થ્યં મન્ત્રસ્ય ત્ર્યક્ષરસ્ય તુ।
બોદ્ધવ્યસ્સ ત્રિધૈવાત્મા ગુણત્રયમયસ્તથા

સદા વિપ્ર ત્રિલોકાત્મા ત્રિવેદાત્મા સ ઉચ્યતે।
ત્રેતાગ્નિં તં વિજાનીયાત્કર્મ વાઙ્મનસે અસૌ

મનોબુદ્ધિરહઙ્કારો બુદ્ધિકર્માક્ષભૂતવાન્।
સોમસૂર્યાગ્નિરૂપેણ ત્રિધા સોઽપિ (1)ત્રયોઽક્ષરઃ (રાઃ )

(1. ત્ર્યક્ષરઃ અ.)
પ્રકૃતિઃ પુરુષશ્ચૈવ તૃતીયશ્ચેશ્વરશ્ચ સઃ।
સ ચ નાડીત્રયં દેહે સ્થાનત્રયસમન્વિતમ્

એવમેવાસ્ય મન્ત્રસ્ય વૈશ્વરૂપ્યં ચ નારદ।
વ્યાપકત્વં ચ યો વેત્તિ તત્સત્યં વેત્તિ નાન્યથા

ઇતિ મન્ત્રગણો મુખ્યસ્સર્વોપપ્લવશાન્તિકૃત્।
પ્રકાશિતો યથા તથ્યં નાખ્યેયો યસ્ય કસ્યચિત્

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે જયાખ્યસંહિતાયાં મુખ્યમન્ત્રોદ્ધારો નામ ષષ્ઠઃ પટલઃ।
* * * * *