જયાખ્યસંહિતા · અધ્યાય 5

પટલઃ - 5
અથ બ્રહ્મજ્ઞાનોત્પત્ત્યાખ્યાનં નામ પઞ્ચમઃ પટલઃ 5-1
નારદ :---
બ્રહ્માભિન્નં વિભો જ્ઞાનં શ્રોતુમિચ્છામિ તત્ત્વતઃ।
યેન સમ્પ્રાપ્યતે જ્ઞેયમન્તઃકરણસંસ્થિતમ્

[જ્ઞાનસ્ય યોગાભ્યાસૈકલભ્યત્વમ્] 5-2
શ્રીભગવાન્ ---
સર્વોપાધિવિનિર્મુક્તં જ્ઞાનમેકાન્તનિર્મલમ્।
ઉત્પદ્યતે(1) હિ યુક્તસ્ય યોગાભ્યાસાત્ક્રમેણ તત્

(1. તેઽભિ અ)
તેન તત્પ્રાપ્યતે વિપ્ર અન્યથા દુર્લભં ભવેત્।
નારદ :---
કથમેવંવિધં જ્ઞાનમુત્પદ્યેત જગત્પ્રભો

યતસ્સ્યાજ્જ્ઞેયસમતા એતદ્વિસ્તરતો વદ।
[ભગવચ્છક્તિસામર્થ્યાદ્ગુણસામ્યાપત્ત્યા સ્વાત્મસ્વરૂપજિજ્ઞાસોત્પત્તિઃ] 5-3
શ્રીભગવાન્ ---
સંસારપાદપસ્થાનાં ફલાનાં ચૈવ નારદ

પવ્કકર્મરસાનાં ચ ભ્રાન્તાનાં ભવસાગરે।
ભગવચ્છક્તિસામર્થ્યાદ્ગુણસામ્યં ભવેત્ક્ષણાત્

તત્સામ્યાત્કર્મસમતા જાયતે સમનન્તરમ્।
તત્સમત્વાદ્વિચારસ્તુ પ્રવર્તેતાત્મલાભદઃ

કોઽહં કિમાત્મકશ્ચૈવ કિમિદં દુઃખપઞ્જરમ્।
યત્રાહમસમાશ્વસ્તસ્સંસ્થિતસ્સર્વદૈવ હિ

ઇતિ મત્ત્વા તતો યાતિ નિષ્પન્નસ્ય ગુરોર્ગૃહમ્।
[વિવિદિષયોપસન્નસ્ય શિષ્યસ્યાધિકારાનુગુણમુપાયે નિયોજ્યત્વમ્] 5-4
જ્ઞાત્વા તસ્યાતુરત્વં ચ સર્વજ્ઞો ગુરુમૂર્તિગઃ

ભાતિ (વ?) વ્યાપૃતિકં બૃધ્વા તં તથા વિનિયોજયેત્।
સોપલબ્ધે તુ નિર્બીજે સ્વસામર્થ્યાત્પરે પદે

નિર્વાણે તુ નિરાતઙ્કે સાનન્દે ચિન્મયે તુ વા।
માન્ત્રેઽધિક્રિયમ્(?) વાઽપિ ભોગમોક્ષપ્રદક્ષમે

[સ્વાધિકારાનુગુણં મન્ત્રારાધને પ્રવૃત્તસ્ય જ્ઞાનોદયપ્રકારઃ] 5-5
મન્ત્રારાધનસક્તસ્તુ તત્સિદ્ધીનામલોલુપઃ।
ભક્તસ્તદ્ધ્યાનનિષ્ઠશ્ચ તત્ક્રિયાપરમો મહાન્

તદાદ્યભિમુખાકાંક્ષી બ્રહ્મચર્યવ્રતે સ્થિતઃ।
ભવં ભાવયતે સમ્યક્ દુઃખશોકપ્રદં મહત્

અનિત્યમધ્રુવં કષ્ટં જરામરણસઙ્કુલમ્।
દ્વન્દયોગભયાક્રાન્તમપર્યાપ્તમનશ્વરમ્

સદૈતચ્ચિન્તનાચ્છશ્વત્તથા મન્ત્રાદ્યનુગ્રહાત્।
નિયમાચ્ચાપિ શારીરાત્પરં વૈરાગ્યમાવહેત્

વૈરાગ્યાચ્ચ તતો વિપ્ર વિષયૈઃ કલુષીકૃતમ્।
શરત્કાલે જલં યદ્વચ્ચિત્તમેતિ પ્રસન્નતામ્

પ્રસન્નસ્થિરતાં યાતિ નિસ્તરઙ્ગ ઇવોદધિઃ।
નિવાતાચલદીપાભમચલં બોધસમ્મુખમ્

યત્તચ્ચિત્તમિવા(મથા)પન્નઃ પુમાંશ્ચૈતન્યલક્ષણઃ।
સંબોધં ચ તદાપ્નોતિ તજ્જ્ઞાનં પરમં સ્મૃતમ્

સૈવ ચિદ્ધૃદયાકાશે હ્યુદેત્યાદિત્યવત્ક્રમાત્।
તેનાધિગમ્યતે જ્ઞેયં યદ્વત્સૂર્યોદયાજ્જગત્

સમ્બોધો જ્ઞેયનિષ્ઠા સા તદાઽઽયાતિ શનૈશ્શનૈઃ।
તદા સમરસત્વં હિ સહ તેનૈવ તસ્ય હિ

જ્ઞેયજ્ઞપ્તિકરં જ્ઞાનં ક્રમોપેતં ચ નારદ।
નિર્વાણદમસઙ્કીર્ણમિદં તે સંપ્રકાશિતમ્

યુક્તિતસ્તદભિન્નં ચ ભેદવત્પ્રતિભાતિ યત્।
તથાઽપીદં સ્વભાવેન વિદ્ધિ નાતઃ પરં તુ વૈ

વિદ્યતે બ્રહ્મશાર્દૂલ કિં વા તત્ર પ્રવર્તતે।
યથેદં તે મયા વિપ્ર સ્વાલોકં પ્રકટીકૃતમ્

અનુભૂતં ન ભૂયસ્ત્વં મયા વસ્તું હિ શક્ષ્ય(1)સે।
[બ્રહ્મમો દુરવબોધત્વમ્] 5-6
અવાચ્યે વર્તતે કુત્ર વાગ્ વૈ સંવેદનં વિના

(1. ક્યતે ચ્. લ્.)
ષણ્ણાં યદ્વદ્રસાનાં ચ સ્વાદુત્વં નાનુભૂયતે।
પ્રાકૃતૈઃ સરણૈસ્તદ્વન્નાભિવ્યક્તિં(2) બહિર્વ્રજેત્

(2. ક્તં ચ્. લ્.)
કેવલં હ્યુપમાનેન તત્પ્રત્યક્ષં પ્રકાશ્યતે।
પ્રવર્તનાર્થં મન્દાનાં નામન્દાનાં તુ વૈ પુનઃ

યોગી સમરસત્વેન વેદય ત્વં વિચારતઃ।
(3)તસ્માત્ત્વમેવ વિપ્રેન્દ્ર અનુભૂતં સ્થિરીકુરુ

(3. સમત્વમેતત્ અ.)
લયમેષ્યસિ યેનાત્ર (4)નિજાનન્દે હ્યનૂપમે।
ભૂતાનન્દસ્વરૂપેણ ત્યક્ત્વા સમ્યક્પરિગ્રહમ્

(4. નિરા અ.)
નિવેદિતં મયા યત્તે તત્ત્દ્વાચ્યં ન જાતુ વૈ।
ત્વયા યદનુભૂતં ચ તદાનીં મયિ મન્યસે

સર્વોપમાનરહિતં વાગતીતં સ્વવેદનમ્।
અસ્તીતિ પરમં વસ્તુ નિરાલમ્બમતીન્દ્રિયમ્

આત્મન્યાનન્દસંસ્થસ્ય વ્યજ્યતે કરણૈર્વિના।
કરણાઃ પ્રાકૃતાસ્સર્વે ચિત્તજાશ્ચ વિશેષતઃ

[મન્ત્રસમાઘ્યોર્મન્ત્રસ્ય સુકરોપાયત્વમ્] 5-7
ઉપાયમત્ર મન્ત્રૌઘાસ્સમન્ત્રાસ્તે ચ સિદ્ધિદાઃ।
તસ્માન્મુદ્રાદિકરણા ભાવજાશ્ચ સમાધયઃ

ક્રિયોપેતાસ્તથા મન્ત્રાઃ સર્વે સદ્વસ્તુ(5)સાધકાઃ।
વિઘ્નાયુતસહસ્રં તુ પરોત્સાહસમન્વિતમ્

(5. વાચકાઃ ચ્. 1.)
પ્રહરન્ત્યનિશં તચ્ચ સર્વ(સ્યા)ભિમુખસ્ય ચ।
મન્ત્રપૂર્વં હિ યત્કિઞ્ચિત્સ્થૂલં બ્રહ્મવ્યપેક્ષયા

વિઘ્નજાલસ્ય સર્વસ્ય વીર્યધ્વંસકરં સ્મૃતમ્।
યથાગ્નેર્દાહસામર્થ્યમુદકેન નિપાત્યતે

માયારૂપસ્તુ વિઘ્નૌઘો મન્ત્રાદ્યૈરુપહન્યતે।
નિકટસ્થા યથા રાજ્ઞસ્ત્વન્યેષાં સાધયન્તિ ચ

સિદ્ધિં રાજોપગાં શીઘ્રમેવં મન્ત્રાદયઃ પરમ્।
જ્ઞાત્વૈવં સર્વદા વિપ્ર ય આસ્તે મત્પરાયણઃ

અભીપ્સિતેન માર્ગેણ નિષ્પદ્યેતાચિરાત્તુ સઃ।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે જયાખ્યસંહિતાયાં બ્રહ્મજ્ઞાનોત્પત્ત્યાખ્યાનં નામ પઞ્ચમઃ પટલઃ॥
* * * * *