જયાખ્યસંહિતા · અધ્યાય 3

પટલઃ - 3
અથ પ્રધાનસર્ગાખ્યાનં નામ તૃતીયઃ પટલઃ
નારદ :---
ભગવન્દેવદેવેશ લોકનાથ જગત્પતે। 3-1
વ્રૂહિ પ્રાધાનિકં સંર્ગ સ્થૂલસ્યાસ્ય હિ યઃ પરઃ

શ્રીભગવાન્ ---
(પ્રધાનલક્ષણમ્)
અનાદિમજમવ્યક્તં ગુણત્રયમયં દ્વિજ।
વિદ્ધિ પ્રદીપસ્થાનીયં ભિન્નમેકાત્મલક્ષણમ્

(પ્રધાનાત્ ક્રમાન્મહદાદિતત્ત્વોત્પત્તિઃ) 3-2
વિભક્તં ચ તદુત્પન્નં ક્રમાત્સત્ત્વં રજસ્તમઃ।
ગુણત્રયસમૂહાદ્ધિ ધર્મજ્ઞાનાદિલક્ષણા(1)

(1. ણાત્ અ.)
બુદ્ધિર્બુદ્ધિમતાં શ્રેષ્ઠ અહઙ્કારસ્ત્રયાત્મકઃ।
પ્રકાશાત્મા વિકૃત્યાત્મા ભૂતાત્માઽથ(2) તૃતીયકઃ

(2. જ્ઞાનાત્મા સ્.)
તૈજસાત્ સમનશ્ચૈવ જાતં બુધ્યક્ષપઞ્ચકમ્।
શ્રોત્રે ત્વક્ચક્ષુષી જિહ્વા ઘ્રાણં ચૈવ ક્રમેણ તુ

અસૃજચ્ચ વિકૃત્યાત્મા કરણાનાં ચ પઞ્ચકમ્।
તચ્ચ વાક્પાણિપાદાખ્યં પાયૂપસ્થેતિ ચ સ્મૃતમ્

ભૂતાત્મા ભૂતયોનીનાં સ્રષ્ટા વિદ્ધિ સદૈવ હિ।
શબ્દસ્પર્શૌ યથા રૂપરસગન્ધાભિધાયિનઃ

તેજો(ભ્યો ?)ભૂતાનિ જાતાનિ ખવાય્વગ્ન્યુદકાનિ ચ।
પૃથિવ્યન્તાનિ પઞ્ચૈવ એકવૃદ્ધિગુણાનિ ચ

એષ પ્રાધાનિકસ્સર્ગઃ પ્રકૃત્યા તુ જડાત્મકઃ(3)।
નારદ :---
જડાત્મકં પ્રધાનં ચ તદુદ્ભૂતિસ્તદાત્મિકા

3-3
(3. ત્મના અ.)
પરસ્પરજડાનાં ચ કીદૃશં વદ મે પ્રભો।
ઉત્પાદ્યોત્પાદકત્વં હિ અત્ર મે સંશયો મહાન્

(જડાનાં મિથો હેતુહેતુમદ્ભાવે ઉપપત્તિઃ) 3-4
શ્રીભગવાન્ ---
બીજં હ્યચેતનં યદ્વત્તથા વ્રીહિકણો દ્વિજ।
અન્યેષૂત્પાદકં દૃષ્ટં તત્ત્વં તત્ત્વે તથૈવ ચ

ગુણસામ્યસ્વરૂપસ્ય રાગાદેરાસ્પદસ્ય ચ।
સન્તાન એકો હ્યેકસ્ય ચેતનાચેતનસ્ય ચ

નારદ :---
અચેતનમિદં નાથ કથં સ્યાચ્ચેતનં પુનઃ।
એતદ્વુણાસ્પદં તત્ત્વં યચ્ચૈકં નૈકધા સ્થિતમ્

(અચેતને ચેતનાયોગોપપાદનમ્) 3-5
શ્રીભગવાન્ ---
ચિદ્રૂપમાત્મતત્ત્વં યદભિન્નં બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્।
તેનૈતચ્છુરિતં બાતિ અચિચ્ચિન્મયવદ્દ્વિજ

યથાઽયસ્કાન્તમણિના લોહસ્યાધિષ્ઠિતં તુ વૈ।
દૃશ્યતે (1)વલમાનં તુ તદ્વદેવ મયોદિતમ્

(1. પલ અ.)
નારદ :---
ચિન્મયસ્ય જડસ્યાસ્ય સમ્બન્ધે હેતુરુચ્યતે।
વિરુદ્ધેતદ્દેવેશ વેદ્મિ છાયાતપં યથા

(ચિદચિતોઃ સંયોગે બન્ધે વિયોગે ચ મોક્ષે હેતુઃ) 3-6
શ્રીભગવાન્ ---
અનાદિવાસનાયુક્તો જીવોઽયં વૈ ચિદાત્મકઃ।
તદ્વાસનાપનોદાર્થં પરસ્માદ્બ્રહ્મણો દ્વિજ

તદ્ધર્મધર્મિણી સૂક્ષ્મા ઉદેત્યેકાન્તરૂપિણી।
શુદ્ધાશુદ્ધાત્મિકા શુદ્ધા પરમાનન્દરૂપિણી

શુદસર્ગક્રમેણૈત્ય (2)આદ્યાત્મ્યાત્મનિ તિષ્ઠતિ।
કરુણોદધિરુપેણ ભવિના મોક્ષદક્ષમે

(2. અધ્યાત્માત્મનિ અ.)
સ હિ સઙ્કલ્પયામાસ મોક્ષો હ્યસ્યાસ્તુ કર્મિણઃ।
તતો વિશ્વાત્મશક્તિસ્સા તદિચ્છાનુવિધાયિની

પ્રત્યક્ચેતનમાશ્રિત્ય તત્ક્ષણાદવતિષ્ઠતે।
મન્ત્રશક્તિરિવાદૃશ્યા તયા સમ્વોધિતો દ્વિજ

ત્વિષાઽઽક્રાન્તસ્વરૂપશ્ચ પ્રત્યગાત્મા ચિદાત્મકઃ।
બ્રહ્મણ્યેકાત્મતાં યાતિ કર્મવર્ગે(1) ક્ષયં ગતે

(1. ધર્મે અ.)
તસ્માદ્વૈ કર્મણાં નાશો હ્યભુક્તાનાં ન(2) તસ્ય વૈ।
ન ત્વાધારં વિના તેષામભિવ્યક્તિર્ભવેદતઃ

(2. તુ અ.)
તત્સ્થા બ્રહ્મકલા સા વૈ તત્રાત્માનં નિયોજયેત્।
માયામયે દ્વિજાધારે ગુણાધારે (3)તતે જડે

(3. તતો અ.)
શક્ત્યા સંયોજિતો હ્યાત્મા વેત્ત્યાત્મીયાશ્ચ વાસનાઃ।
શુભાશુભસ્વરૂપાશ્ચ માયાધારે સ્થિતાસ્સદા

યદાઽલુપ્તવિવેકો વૈ અસક્તો વાસનાફલમ્।
ભુઙ્ક્તે ચાશુ સ બન્ધેભ્યો મુક્તો યાતિ ક્રમાત્પરમ્

નિર્વિવેકોઽથ રજ્યેત માયાભોગે દ્યુણાત્મકે।
સવાસનો વાસનાભિરવિકારશ્ચ બધ્યતે

લયોદયૌ તથાઽઽપ્નોતિ સ વિશ્રાન્તઃ પુનઃ પુનઃ।
ચેતનાચેતનાભ્યાં તુ સમ્વન્ધસ્ય પ્રયોજનમ્

કથિતં નારદ મયા કિમિદાનીં વદામિ તે।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે જયાખ્યસંહિતાયાં પ્રધાનસર્ગાખ્યાનં નામ તૃતીયઃ પટલઃ
* * * * *