જયાખ્યસંહિતા · અધ્યાય 2

પટલઃ - 2
અથ બ્રહ્મસર્ગાખ્યાનં નામ દ્વિતીયઃ પટલઃ। 2-1
ઋષય ઊચુ :--
અજ્ઞાનપઙ્કમગ્નાનાં ત્વં ગતિર્નો મહામુને।
પુરા યથોક્તં વિભુના મુનેર્બ્રહ્માત્મજસ્ય ચ

તત્સર્વં વિસ્તરેણાદ્ય યથાવદ્વક્તુમર્હસિ।
[નારદો બ્રહ્મણઃ પુત્રો ભવબન્ધવિમુક્તયે]

શાણ્ડિલ્ય :--
સ્વમાત્માનં પુરસ્કૃત્ય સદ્ભક્તાય(નાં?)હિતાપ ચ।
પાદપદ્મે હરેઃ સ્મૃત્વા સ્તુ(ન?)ત્ત્વા ચ શિરસા સહ

પ્રાઞ્જલિઃ પ્રયતો ભૂત્વા પ્રોત્ફુલ્લવદનેક્ષણઃ।
પ્રણયાત્પ્રણતો ભૂત્વા દ્વન્દ્વોપદ્રવશાન્તયે

ઉપસઙ્ગમ્ય ચરણાવિદં સ્તોત્રમદીરયે(દૈરય?)ત્।
[નારદકૃતા ભગવત્સ્તુતિઃ] 2-2
નારદ :--
નમોઽસ્તુ પરમેશાય કારણાય પરાય ચ

સહસ્રશિરસે તુભ્યં સહસ્રચરણાય ચ।
સહસ્રનયનશ્રોત્ર સહસ્રાદ્ભુતવિક્રમ

સહસ્રસૂર્યવપુષે સહસ્રેન્દુગભસ્તયે।
નમઃ પરમહંસાય પરાત્પરતરાય ચ

સત્ત્વરૂપાય શાન્તાય નમો વિશ્વાયનાય ચ।
ભવાય ભવહર્ત્રે(1) ચ સર્ગસ્ય પ્રભવાય ચ

(1. ભત્રેં. અ)
નમઃ કનકગર્ભાય(2) સર્વદેહભૃતે નમઃ।
ત્રયીત્રયમયાદ્યાય નમસ્તે પરમાત્મને

(2. ગન્ધાય. સ્)
હૃદમ્બુજગુહાવાસપરવ્યોમાન્તશાયિને।
ભક્તિયોગવિદભ્યાસગ્રાહ્યાય ખલુ તે નમઃ

મીનો નિમીલિતાક્ષસ્ત્વં કૂર્મસ્ત્વં ચ નગોદ્વહઃ।
ત્વયા રૂપં ચ કૃત્વાઽગ્ર્યં વિધૃતં ભૂમિમમ્ડલમ્

ભયાભયે ત્વયૈકસ્યાં નરસિહ્મતનૌ ધૃતે।
વામનો ગોપિતવપુર્વિતતસ્ત્વં ત્રિવિક્રમઃ

રામરૂપેણ રમ્યેણ તથા રામત્રયેણ ચ।
ત્વયા દેવ જિતા દૈત્યાશ્ચ્છન્નરૂપાશ્ચ રાક્ષસાઃ

કૃષ્ણસ્ત્વં બાલરૂપી ચ વિભુર્દામોદરો હરિઃ।
ત્વં વિશ્વરૂપો દેવાનાં સાઙ્ખ્યાનાં કપિલઃ પ્રભુઃ

યોગિનાં યો(1) ગતિસ્ત્વં વૈ શેષાત્મા ધરણીધરઃ।
સઙ્કર્ષણો જ્ઞાનિનાં ત્વં કામિનાં કુસુમાયુધઃ

(1. યોગતત્ત્વેશઃ અ.)
અનિરુદ્ધશ્ચ સર્વેષાં જીવત્વેન ત્વમચ્યુતઃ।
ત્વયા સૃષ્ટં જગત્સર્વં બ્રહ્મત્વેન જનાર્દન

સ્થિતં પાસિ સ્વયં ભૂત્વા વિષ્ણુરૂપેણ કેશવ।
રુદ્રરૂપેણ ગોવિન્દ જગત્સંહરસે ક્ષણાત્

યજ્ઞરૂપેણ દેવાનાં હવ્યં વહ્નિમુખેન ચ।
વહસિ ત્વં પિતૄણાં ચ કવ્યં કૃત્સ્નં જગત્પતેં

આરાધયામિ ત્વાં ભક્ત્યા ભવનિર્વાણદં પ્રભુમ્।
સુરસૌખ્યકરં દેવં સુરાણામમૃતપ્રદમ્

સ્થિતાસ્ત્વદુદરે લોકા દ્વીપાશ્ચોદધિભિસ્સહ।
દેવૈશ્ચ દાનવૈઃસાર્દ્ધમૃષિભિશ્ચ તપોધનૈઃ

મનુજૈર્દનુજૈશ્ચૈવ સરિદ્ભિસ્સહ પર્વતૈઃ।
તવાન્તસ્સંસ્થિતં સર્વં સર્વસ્યાન્તર્ભવાન્ સ્થિતઃ

ત્વમાદ્યો ભુવનસ્યાસ્ય ત્વાં સ્મૃત્વા સુખિતા વયમ્।
ભવામો નિત્યસંબુદ્ધાઃ સંસ્થિતા યત્ર કુત્રયિત્

પ્રણવસ્ત્વં ત્રિમાત્રશ્ચ ભૂર્ભુવસ્વસ્ત્વમેવ ચ।
અહઙ્કારકરસ્ત્વં વૈ ત્રિતયં લોકતારકમ્

[ભગવદ્રૂપદિદૃક્ષયા લોકસૃષ્ટિપ્રકારજિજ્ઞાસયા ચ નારદકૃતા પ્રાર્થના]
તદેનમાદિશસ્વાશુ ભવાદ્યેનોત્તરામ્યહમ્।
અધિષ્ઠાય પરાં બુદ્ધિં ભૂયઃશ્રેયોઽહમાપ્નુયામ્

મમ ભક્તસ્ય દેવેશ પરં જ્ઞાનાત્મકાંક્ષિણઃ।
સંસારભયભીતસ્ય રૂપં વૈ સ્વં પ્રદર્શય

સૃષ્ટં ત્વયા યથા સર્વમાબ્રહ્મભવનાન્તિમમ્।
ગગનઞ્ચાતિમાયેન દુસ્તરં તદ્વદસ્વ મે

[ભગવતા કૃતં સકલનિષ્કલાત્મકસ્વીયરૂપદ્વયપ્રદર્શનમ્]
શાણ્ડિલ્ય :--
ઇતિ સઞ્ચોદિતો ભક્ત્યા પરયા પરમેશ્વરઃ।
વિશુદ્ધબુદ્ધિના સમ્યક્ નારદેન સુરર્ષિણા

તદુક્તસ્ય ક્ષણે તસ્મિન્નાત્મીયો ગહનશ્ચ યઃ।
પ્રદર્શિતસ્સ હરિણા સકલો નિષ્કલાત્મકઃ

પરિતોષં પરં યાતો મુનિર્બ્રહ્મસુતસ્તદા।
ઉવાચ પરયા પ્રીત્યા ભૂયસ્સ વિનયાન્વિતઃ

ત્વત્પ્રસાદાન્મયા જ્ઞાતં દુર્લભં યત્સુરૈરપિ।
ઇદાનીં શ્રોતુમિચ્છામિ સમ્ભૂતિં વિભવં તવ

[લોકસ્ય સૃષ્ટિપ્રલયકાલૌ] 2-3
શ્રીભગવાનુવાચ ---
યદિદં પશ્યસિ બ્રહ્મન્માયયા નિર્મિતં જગત્।
કાલાદિવહુભિર્ભેદૈર્ભિન્નં નાનાસ્વરૂપકૈઃ

મામકે પ્રભવો હ્યહ્નિ પ્રલયશ્ચ નિશાગમે।
દિવ્યં યુગસહસ્રં ચ મદીયં વિદ્ધિ વાસરમ્

રાત્રિશ્ચ તાવતી જ્ઞેયા એવંરૂપે ક્ષયે સતિ।
પ્રવર્તમાને ત્વહનિ કાલે સર્ગાખ્યલક્ષણે

[ભગવતો નાભીકમલાત્ ચતુર્મુખસૃષ્ટિઃ] 2-4
સ્વકારણમનિર્જિત્ય કાર્યાર્થં મુનિપુઙ્ગવ।
જ્ઞાનયોગપ્રભાવેન અમ્મયં મહિમાવૃતમ્

પ્રેરિતં નાભિરન્ધ્રેણ મયા હાર્દં કુશેશયમ્।
વિજ્ઞપ્તિમાત્રરૂપં યન્મમાન્તઃકરણસ્થિતમ્

સહસ્રાર્કપ્રતીકાશં સહસ્રશશિકેસરમ્।
સહસ્રવંહ્નિગર્ભં ચ હેમનાલં મહાપ્રભમ્

તન્મધ્યે માનવો(સો ?) બ્રહ્મા મયા સૃષ્ટશ્ચતુર્મુખઃ।
[તસ્ય ચતુર્મુખસ્ય વિદ્યાશક્તિવિશેષયોગઃ]
જગતાં પ્રભવસ્તસ્માદ્વિદ્યાદેહસ્સનાતનઃ

સર્વસંસ્કારસંપૂર્ણો વેદવેદાઙ્ગપારગઃ।
અણિમાદ્યષ્ટકોપેતસ્સિસૃક્ષાશક્તિભિર્યુતઃ

[રજોગુણોદ્રેકાત્ તત્કૃતા વિવિધસૃષ્ટિઃ] 2-5
ન તસ્ય વિદિતશ્ચાહં યદા યાતસ્સગર્વતામ્।
અસ્મીતિ પ્રત્યયં લબ્ધ્વા રજસા કલુષીકૃતઃ

તદા ચકાર વિવિધાં સૃષ્ટિં સ્વામા(ત્મા?) નુપૂર્વિકામ્।
ન્યગ્ભૂતભૂતપૂર્વાણિ સ્થૂલસૂક્ષ્માણિ યાનિ ચ

ચેતનાચેતનાખ્યાનિ વ્યઞ્જિતાનિ ક્રમેણ તુ।
દેવાશ્ચાનેકભેદેન મનુષ્યાઃ પશવસ્તથા

સ્થાવરાન્તાનિ સર્વાણિ સન્ત્યસ્મિન્યાનિ કાનિચિત્।
સ્વનિકેતાનિ સર્વાણિ દૃષ્ટ્વા સ્વસ્મિન્પિતામહઃ

[રજઃપ્રકર્ષાદભિભૂતસત્ત્વતયા ચતુર્મુખસ્ય લોકધારણેઽસામર્થ્યમ્]
સ્વા(સ્વ?)લોકં રાગબાહુલ્યાત્સમ્યગ્ધર્તું(1) ન વેત્યસૌ।
કૃતાકૃતં(2) જગત્યસ્મિન્વિના સત્ત્વોદયેન તુ

(1. ક્કર્તું અ.)
(2. કૃતકૃત્યે અ.)
[ભૂમેર્ધારણાય ભગવતો યોગનિદ્રાશ્રયણમ્]
સમ્પાદ્યૈવં મહારૂપમાત્મીયં પઙ્કજાન્વિતમ્।
જલાન્તર્વર્તિતં ભૂમેઃ કૃત્વા સન્તા(ન્ધા?)રણાર્થતઃ

યોગનિદ્રાં સમાશ્રિત્ય સ્થિતોઽહં દ્વિજસત્તમ્।
[મધુકૈટભાસુરયોરુત્પત્તિઃ, તાભ્યાં કૃતઃ સર્વલોકવિજયઃ] 2-6
બ્રહ્મણો જાયમાનસ્ય હ્યભૂતાં સ્વેદબિન્દુકૌ

પદ્મનાલં સમાશ્રિત્ય સંસ્થિતાવુદરાન્તરે।
તદોત્થિતૌ દુરાધર્ષૌ નામ્ના દ્વૌ મધુકૈજભૌ

કામક્રોધાત્મકૌ ચૈબ તમસાઽતીવ નિરભરૌ।
તામસેનાભિમાનેન (3)વૃદ્ધિયુક્તૌ કૃતૌ સ્થિતૌ

(3. બુદ્ધિ ચ્. લ્.)
કિમિદં તસ્ય પદ્મસ્ય કલ્પયન્તૌ પરસ્પરમ્।
કૌતુકાભિનિવિષ્ટૌ તુ પાતાલતલમાશ્રિતૌ

ભૂયસ્તસ્માચ્ચ પાતાલાત્કાલવૈશ્વાનરાવધિ।
કૃત્વાથ તૈજસીં માયાં યાતાવગ્નેરધસ્તુ તૌ

નાન્તોઽસ્તિ પદ્મનાલસ્ય તેજોજ્વાલાવૃતસ્ય ચ।
ગર્વાન્મોહં ગતૌ કિઞ્ચિદ્યદા ભૂયસ્તદા દ્વિજ

મતિં કૃત્વોર્ધ્વગમને પ્રાપ્તાવૂર્ધ્વં મયા તતઃ।
સ પદ્મોઽન્તર્હિતશ્ચૈવ તતશ્ચોત્પન્નવિસ્મયૌ

સ્થિતૌ તુ તૌ મહાઘોરૌ ક્વ ગતસ્સ ચ પઙ્કજઃ।
પ્રોત્થિતૌ તોયમધ્યાચ્ચ પશ્યેતાં પૃથિવીમિમામ્

ચક્રતુર્મતિમૂર્દ્ધેષુ લોકેષુ ગમનં પ્રતિ।
દૃષ્ટ્વા ચ વિભવં સર્વં બુદ્ધિરાસીત્તયોસ્તદા

ક્ષ્માદૌ સર્વેષુ લોકેષુ સમ્યક્સ્વીકરણં પ્રતિ।
નિર્જિતાશ્ચ તતસ્સર્વે લોકા લોકાન્તરાણ્યપિ

તમસાઽતીવ કષ્ટેન વ્યાપ્તં સર્વં ચરાચરમ્।
[તાભ્યાં કૃતેન વેદાપહારેણ ચતુર્મુખસ્ય જ્ઞાનભ્રંશાદધર્મવૃદ્ધ્યા લોકસ્ય દુરવસ્થાપ્રાપ્તિઃ] 2-7
હૃતવેદઃ કૃતો બ્રહ્મા અભૂદન્યસ્તુ તત્ક્ષણાત્

વેદૈર્વિના યતો વિપ્ર (1)વેદં ચક્ષુઃ પુરા શ્રિતઃ।
અસ્થિતિં જગતઃ કૃત્વા અધર્મસ્થાપનં મહત્

(1. વેદચક્ષુઃ પુરાકૃતઃ ચ્. લ્.)
તતસ્તૌ તામસૌ દુષ્ટૌ જલમધ્યં પુનર્ગતૌ।
[મુનિભિઃ કૃતં ચતુર્મુખસ્યોદ્બોધનમ્] 2-8
તદા સમ્બોધિતો બ્રહ્મા દેવતૈર્મુનિભિસ્સહ

સંસ્મરસ્વાદિદેવં ત્વં સમુદ્ભૂતોઽબ્જસમ્ભવ।
સ નઃ શ્રેયઃપ્રદો નાન્યો યદિ સ્યાત્સત્યતા શ્રુતેઃ

ન ત્વયા સાભિમાનેન જ્ઞાતં પરમાકારણમ્।
યેનાઽનર્થમિદં કષ્ટં જગત્યસ્મિન્પ્રતિષ્ઠિતમ્

કારણં તે સ ભગવાંસ્ત્વમસ્માકં ચ કારણમ્।
પરમં કારણં વિષ્ણુમજેયં સ્મર પદ્મજ

[મુનિભિરુદ્બોધિતેન ચતુર્મુખેન કૃતા ભગવત્સ્તુતિઃ] 2-9
તતશ્શાન્તરજા બ્રહ્મા સત્વૈકગતમાનસઃ।
અભૂત્સ્તુતિપરસ્સવૈંર્દેવતૈર્મુનિભિસ્સહ

પ્રણષ્ટવેદધર્મોઽહં ન મેઽસ્તિ ગતિરચ્યુત।
પાહિ પાહીત્યભીક્ષ્ણં સ અત્યાર્તશ્ચ યદાઽબ્રવીત્

[ભગવતા કૃતમભયપ્રદાનમ્] 2-10
તદા વિપ્રાવતીર્ણોઽહં મમત્વે ગ્લાનિમાગતે।
પ્રણષ્ટેષુ ચ વેદેષુ બ્રહ્મણ્યબ્રહ્મતાં ગતે

દત્તં મયાઽભયં તેષાં સમાશ્વસ્તમિદં જગત્।
વિદ્યા માયાત્મકં રૂપં દ્વિવિધં ચ મયા કૃતમ્

[વિદ્યામયરૂપં પરિગૃહ્ય ભગવતા વિરચિતં પાતાલાદ્વેદાનામુદ્ધરણમ્] 2-11
વિદ્યામયેન રૂપેણ શબ્દબ્રહ્મમયેન ચ।
પાતાલાન્તર્ગતા વેદાસ્સ્વીકૃતાઃ પ્રણવેન તુ

[વિદ્યામયરૂપસ્ય ભગવતોઽનુપ્રવેશાચ્ચતુર્મુખસ્ય વેદાવધારણમ્] 2-12
સંપ્રવિષ્ટસ્તતશ્ચાહમિમાં પ(પા ?)દ્મોદ્ભવીં તનુમ્।
લબ્ધસંજ્ઞેન તેનાથ વેદા હ્યાવર્તિતાઃ પુનઃ

તદા ભુવનનાથાશ્ચ સર્વે હૃષ્ટતમાઃ સ્થિતાઃ।
તમોમોહભયાન્મુક્તાઃ સ્વકં સ્થાનં સમાશ્રિતાઃ

[માયામયં રૂપં પરિગૃહ્ય તાભ્યાં સહ ભગવતો યુદ્ધાચરણમ્] 2-13
દ્વિતીયેન તુ રૂપેણ તયોરગ્રે સ્થિતોઽભવમ્।
તૌ તુ દુષ્ટૌ મદોન્મત્તૌ મમ યુદ્ધાભિલાષિણૌ

તતો માયાત્મકેનૈવ વપુષાઽનેકબાહુના।
બહૂન્યબ્દસહસ્રાણિ યોધિતૌ તૌ તદા મયા

[તયોરજેયત્વમાલક્ષ્ય મન્ત્રમયરૂપં પરિગૃહ્ય તયોર્હનનમ્]
જ્ઞાત્વા તયોરજેયત્વમહમન્તર્હિતો દ્વિજ।
તતો મન્ત્રમયં રૂપં કૃત્વા શક્ત્યાત્મકં મહત્

તત્તાભ્યાં ચૈવ દુર્ધર્ષં દુર્નિરીક્ષ્યં તથાઽર્કવત્।
લીલયા કરયુગ્મેન ગૃહીત્વા કણ્ઠતો મયા

રૂરૂભ્યાં મર્દિતૌ ચૈવ યયુર્નિષ્કણ્ટકાસ્સુરાઃ।
[મેદિનીશબ્દનિર્વચનમ્] 2-14
તદુદ્ભૂતેન મેદેન પરિપૂર્ણા વસુન્ધરા

તતઃ પ્રભૃતિ કાલાચ્ચ મેદિનીતિ નિરુચ્યતે।
ઇત્યેષ કથિતસ્સર્ગો મુને બ્રાહ્મો મયા તવ

અન્યે હ્યનેકરૂપાશ્ચ સર્ગા બહુતરા ગતાઃ।
ઈદૃક્પ્રકાશા- સ્થૂલાશ્ચ યેષા સઙ્ખ્યા ન વિદ્યતે

પ્રાધાનિકો દ્વિજાઽસ્યાદ્યસ્તસ્યાદ્યો વૈષ્ણવઃ પરઃ।
કિમન્યત્કથયિષ્યામિ બ્રૂહિ યવાસ્તિ સંશયઃ

અદ્યાપિ મુનિશાર્દૂલ તદહં પ્રવ્રવીમિ તે।
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રએ જયાખ્યસંહિતાયાં બ્રહ્મસર્ગાખ્યાનં નામ દ્વિતીયઃ પટલઃ
* * * * *