જયાખ્યસંહિતા · અધ્યાય 23

પટલઃ - 23
અથ શ્રાદ્ધવિધાં નામ ત્રયોવિંશઃ પટલઃ। 23-1
નારદ :---
વિધાનમાદિશ વિભો નિમિત્તં શ્રાદ્ધકર્મણિ।
દીક્ષિતૈર્ભગવદ્ભત્કેઃ કથં કાર્યં ક્રિયાપરૈઃ

શ્રીભગવાન્ ---
[દીક્ષિતૈરપિ શ્રાદ્ધસ્યાવશ્યં કર્તવ્યતા] 23-2
કર્મણા મનસા શ્રાદ્ધં યત્નાત્કાર્યં સદૈવ હિ।
સઋણૈરઋણૈઃ સર્વૈંર્યાવદ્દેહાન્તિમં દ્વિજ

વિવિક્તં ધર્મમેતાવત્સિદ્ધાનામપિ દેહિનામ્।
[સિદ્ધૈરપિ લોકસંગ્રહાર્થં ધર્મસ્ય કર્તવ્યતા]
નાચરેદ્યોઽપિ વૈ સિદ્ધો લૌકિકં ધર્મમગ્રતઃ

ઉપપ્લવમસિદ્ધાસ્તુ કુર્વન્ત્યવિરતં મહત્।
ઉપપ્લવાચ્ચ ધર્મસ્ય ગ્લાનિર્ભવતિ નારદ

વિવેકજ્ઞૈરતસ્તસ્માલ્લોકાચારો યથાસ્થિતઃ।
આદેહપાતાદ્યત્નેન રક્ષણીયઃ પ્રયત્નતઃ

[ધર્મેષુ શ્રાદ્ધસ્ય શ્રૈષ્ઠ્યમ્] 23-3
આચારાણાં હિ સર્વેષાં ધર્મ્માણાં મુનિસત્તમ।
શ્રાદ્ધં મે રોચતે યાદૃક્ તાદૃક્ ન પરમં તુ વૈ

[શ્રાદ્ઘનિમિત્તભૂતકાલાદિનિરૂપણમ્] 23-4
તસ્ય કાલં વિધાનં ચ યથા તદવધારય।
સિતાસિતે ચ દ્વાદશ્યાવમાવાસ્યા ચ પુર્ણીમા

રાહુસન્દર્શનં ચૈવ સૂર્યસંક્રમણં તથા।
શ્રાદ્ધં તત્ર યપ્રયત્નેન કામ્યં કુર્યાચ્ચ ભક્તિતઃ

અષ્ટકાન્વષ્ટકાભ્યાં ચ શ્રાદ્ધપક્ષે વિશેષતઃ।
પિતૃઋક્ષે ત્વમાવાસ્યાત્રયોદશ્યોસ્તથૈવ ચ

નવાન્નપ્રાશને ચૈવ સુતસંસ્કારકર્મણિ।
ગુરોર્વા વં(?) પ્રવૃદ્ધે તુ તદ્ભ્રાતરિ ગૃહાગતે

શુદ્ધેઽર્થે (1)પાત્રતો લબ્ધે તીર્થે વાઽઽયતને હરેઃ।
પ્રાપ્તે ક્ષેત્રેઽથ સંસિદ્ધે પ્રતિષ્ઠાયાં પવિત્રકે

(1. પદતો અ.)
વાપીકૂપતટાકાનાં વૃક્ષાણાં પરિમોક્ષમે।
ગોદાનાદૌ વૃષત્યાગે વ્રતારમ્ભે તદન્તતઃ

શાસ્ત્રશ્રવણનિષ્પત્તાવારમ્ભે ચ તથૈવ હિ।
વત્સરે વત્સરે વિપ્ર મિ(પિ !)ત્રાદીનાં કુટુમ્બિનામ્

શ્રાદ્ધં કાર્યં દીક્ષિતેન લૌકિકીષુ તિથિષ્વપિ ।
[શ્રાદ્ધવિધાનપ્રકારઃ] 23-5
પૂજયિત્વા પુરા દેવં તર્પયિત્વા હુતાશનમ્

પ્રાગુક્તેન વિધાનેન તતસ્ત્વાહૂય વૈષ્ણવાન્।
પ્રક્ષાલિતાઙ્‌ઘ્રીન્સ્વાચાન્તાન્ પ્રોક્ષિતાનસ્ત્રાવારિણા

[તત્ર-આમન્ત્રિતાનાં વૈષ્ણવાનામાસનપરિકલ્પનવિધાનમ્] 23-6
સમ્મુરવાન્મન્ત્રનાથસ્ય ઉત્તરાભિમુખાનપિ।
આસનેષુ વિવિક્તેષુ પરિચ્છિન્નેષુ નારદ

ગાયત્ર્યા ભસ્મરેખાસુ શઙ્કુનાઽસ્ત્રાન્વિતેન વા।
હૃદાઽસ્ત્રપરિજપ્તાનિ આસનાનામથોર્ધ્વતઃ

સતિલાનિ ચ દર્ભાણિ નિક્ષિપ્યામ્બુયુતાનિ ચ।
[ગુરુવર્ગે પિતૃવર્ગે માતૃવર્ગે ચ તેષાં સ્થાપનપ્રકારવિધાનમ્ સ્થાપનીયવૈષ્ણવસઙ્‌ખ્યાપ્રદર્શનં ચ] 23-7
ગુરોર્વા ગુરુવર્ગસ્ય મૂલમન્ત્રેણ નારદ

પ્રતિષ્ઠાપ્યાસને પૂર્વમેકમાદૌ તુ વૈષ્ણવમ્।
હૃદ્યુક્તેનાથ તેનૈવ સ્વધા સંભૂષિતેન ચ

પિતુઃ પઙ્ક્યવસાને તુ નામ્નાઽન્યમુપવેશયેત્।
શિરસા સંયુતેનાથ ગૃહીત્વા પાણિના દ્વિજ

નામ્ના પિતામહીયેન પ્રતિષ્ઠાપ્યાસને પરમ્।
નેત્રે [ણ] સ્વાવસાનેન ત્ર્યક્ષેરેણ સમૂર્ત્તિના

પ્રપિતામહનામ્ના તુ વૈષ્ણવં ચાપરં ન્યસેત્।
ચત્વાર એવ વૈ પૂર્વં મન્ત્રપીઠસ્ય સન્મુખાઃ

દેવીમન્ત્રચતુષ્કેણ માતુર્વાસ્ય કુલસ્ય વા।
અસ્ત્રેણ પિતૃવર્ગસ્ય ઉત્તરાભિમુખં દ્વયમ્?

[પિત્રાદૌ જીવતિ તત્સ્થાને પિતામહાદીનાં નિયોજ્યતા] 23-8
વિદ્યમાને તુ પિતરિ પિતુર્યોજ્યઃ પિતામહઃ।
સત્યાં માતર્યપિ મુને તત્પિતર્યપિ તેન વૈ

માતુઃ પિતામહો યોજ્યો માતુર્મન્ત્રેણ સર્વદા।
[વૈષ્ણવાનામલાભે સઙ્કોચવિધાનમ્] 23-9
પિતૃમાતૃકુલાભ્યાં દ્વૌ વંશકૈકમથોભયોઃ

[પિત્રાદિસ્થાને વૃતાનાં તેપાં દેહન્યાસવિધાનં] 23-10
મનસા મુનિશાર્દુલ દ્વાદશાર્ણેન કલ્પયેત્।
દેહન્યાસં ચ સર્વેષાં ન્યસ્યો હસ્તતલેઽસ્ત્રરાટ્

[તેષાં ધ્યાનપ્રકારઃ] 23-11
સર્વે ચતુર્ભુજા જ્ઞેયાઃ શઙ્ખચક્રગદાધરાઃ।
કિરીટકૌસ્તુભધરા વૈનતેયાસને સ્થિતાઃ

પ્રોદ્યતા ઇવ ચોદ્ધર્તું પ્રેતીભૂતસ્ય નારદ।
[પિતણાં પાદ્યાર્ધ્યદાનવિધાનમ્] 23-12
તતો હૃયદમન્ત્રેણ અર્ઘ્યપાત્રોદકેન તુ

સિઞ્ચેત્ક્રમેણાઙ્ઘિયુગ્મમેકૈકસ્મિન્મહામતે।
મૂલમન્ત્રેણ તદનુ પાણિભ્યાં તુ તિલોદકમ્

[અર્ધ્યસંસ્રાવસ્ય પિતૃપાત્રેણ ગ્રહણવિધાનમ્] 23-13
દત્વા દત્વા સમાહૃત્ય પાત્રે હ્યસ્ત્રાભિમન્ત્રિતે।
એકૈકસ્યાપિધાયાથ પૂજ્યત્ર્યર્ણેન નારદ

[તન્મધ્યે પિતૄણાં વિષ્ણુરૂપાણાં ધ્યાનમ્] 23-14
સંસ્થાપ્ય (1)ભગવદગ્રે તન્મધ્યે મનસા સ્મરેત્।
તાન્પિતૄન્ વિષ્ણુરૂપાંશ્ચ ભાસા ભાસ્વરવિગ્રહાન્

(1. ભગવત્ય ય્ ભગવન્ય ચ્લ્.)
પિતૃમન્ત્રેણ તદનુ પિતૃમાતૃમયાન્પિતૄન્।
ત્રિસ્સપ્તકુલસંસ્થાપનોક્તાનત્રૈવ ભાવયેત્

અર્થયિત્વા તતોઽનુજ્ઞાં ગૃહીત્વા શિરસા તતઃ।
પાત્રાસનસ્થિતેભ્યસ્તુ પિત્રર્થં યાગમાચરેત્

[મન્ત્રેશસન્નિધાવભ્યર્થનમ્] 23-15
ભગવન્પિતૃયાગાર્થં યજામિ ત્વાં વિશેષતઃ।
તેષામનુગ્રહાર્થં તુ યાગમાહર મેઽચ્યુત

એવં વિજ્ઞાપ્ય મન્ત્રેશં
[ચરુસાધનમ્] 23-16
ચરું ક્ષીરેણ સાધયેત્।
સંસ્કૃતેઽગ્નૌ પુરા યદ્યત્સિદ્ધં તચ્ચાવલોકયેત્

પ્રોક્ષયેદસ્ત્રમન્ત્રેણ ભક્તં સવ્યઞ્જનાદિકમ્।
સંસ્કૃતેનાગ્નિના તાપ્ય કૃત્વા મધુઘૃતાપ્લુતમ્

તિલદર્ભાન્વિતં પશ્ચાત્પ્રાગ્વદાપ્યાય્ય નિર્દહેત્।
સર્વં યત્સાઘિતં કિઞ્ચિત્ ભક્ષ્યપાનાદિભોજનમ્

ચેતસા કલ્પયેત્સર્વં પિતૄણાં તર્પયેત્તુ તત્।
[સાધિતેન ભક્ષ્યભોજ્યાદિના દેવસ્ય યજનમ્] 23-17
તતસ્તેન યજેદ્દેવમર્ઘ્યપુષ્પાદિકેન તુ

યથા નિવેશિતાઃ પૂર્વં મણ્ડલેષ્વથ નારદ।
તેષાં તૃપ્ત્યર્થમુદ્ધૃત્ય સંપૂર્ણં તુ ફલાદિકૈઃ

દધિક્ષીરાન્નપાત્રં તુ ક્રમાદસ્યોદ્ધૃતં ચ યત્।
અર્ઘ્યપુષ્પૈસ્તથા ધૂપલેપનાઞ્જનદીપિકૈઃ

તદ્વીર્યમૂષ્મણા સાર્ધં તસ્મિન્પરિણતં સ્મરેત્।
તેન તં ભાવયેત્તૃપ્તમતીવ મુનિસત્તમ

સર્વેષામન્નવીર્યં હિ એવં પરિણતં નયેત્।
[પિતૃસન્તર્પણમંત્રઃ] 23-18
પ્રણવેનામૃતેનૈવ વ્યોમેશેનાન્વિતેન તુ

સ્વનામ્ના ચ સ્વધાઽન્તેન તતો નારાયણાત્મને।
તદન્તે તુ નમસ્કુર્યાન્મન્ત્રોઽયં પિતૃતર્પણે

[અથાગ્નૌ હોમવિધાનમ્]
તતો નારાયણાગ્નૌ તુ યાયાદગ્રં ચ નારદ।
તમિન્ધનેન શુષ્કેણ સંબોધ્યાજ્યયુતેન ચ

દક્ષિણાગ્રાન્ નય્સેત્તત્ર દર્ભાન્ભૂયઃ સ્તરોપરિ।
પૂર્વવત્પૂજયિત્વાઽગ્નિં પિતૄન્ તેન તુ તત્સ્થિતમ્

મન્ત્રમૂર્તિં યજેત્પશ્ચાદ્બિલદાનેન વૈ પુનઃ।
ત્ર્યક્ષરેણ તુ મન્ત્રેણ દદ્યાદન્નાહુતિત્રયમ્

મદ્યેઽગ્નિ મન્ત્રનાથસ્ય મધ્યાદ્બાહ્યેઽગ્નિમધ્યતઃ।
પ્રદક્ષિણક્રમેણૈવ દ્વાદશાપ્યાહુતીસ્તતઃ

મૂર્તિમન્ત્રાત્તુ વર્ણેન એકૈકેન તુ નારદ।
ઓમાદિના સ્વધાઽન્તેન તતોઽસ્ત્રેણ (1)તથા બહિઃ

(1. યથા અ.)
[અથ પિતૃભ્યઃ પિણ્ડદાનવિધાનમ્] 23-19
પ્રદક્ષિણે ચ પ્રાગાદૌ સ્તરસ્યોપરિ સોદકમ્।
દત્વા બલ્ય(?)ષ્ટકં ચાથ અગ્નાવગ્રે તિલં ક્ષિપેત્

હૃન્મન્ત્રેણ પુરા વિપ્ર પિતૃભ્યસ્તત્ર વૈ ક્રમાત્।
ગાયત્ર્યા ચ સ્વનામ્ના વૈ સ્વધાયુક્તેન પૂર્વવત્

પાણિના ત્વપસવ્યેન બલિદાનં સમાચરેત્।
તદ્વીર્યં પૂર્વવત્તેષાં પિતૄણાં પરિભાવયેત્

તિલોદકં તતો દદ્યાદાદ્યન્તેન હૃદા દ્વિજ।
સ્વધાપ્રણવયુક્તેન નામ્ના ગોત્રાન્વિતેન ચ

રાજાઽથ(?)સગુણધ્યાનચેતસા ભાવિતેન વૈ।
અગ્રતો મન્ત્રમૂર્તૌ તુ વહ્નાવપિ તતઃ ક્રમાત્

[અથ પિતૄણામન્નસંવિભજનવિધાનમ્] 23-20
પૂજયેદુપવિષ્ટાંશ્ચ પુષ્પધૂપાનુલેપનૈઃ।
નૈવેદ્યહુતશેષં ચ તેષામન્નં વિભજ્ય ચ

વ્યઞ્જનાદિફલોપેતં યત્કિઞ્ચિત્સાધિતં પુરા।
સ્વધાન્વિતેન મૂલેન મૂર્તિના ભૂષિતેન તુ

પાત્રં પૂર્ણેન્દુવદ્ધ્યાયેત્તન્મદ્યે તં તુ સંસ્મરેત્।
મન્ત્રેશમમૃતાકારં તૃપ્તિસંજનનં મહત્

[ભુઞ્જાનેષુ પિતૃષુ જપધ્યાનવિધાનમ્] 23-21
ભુઞ્જાનેષુ તથૈતેષુ દશ દિક્ષ્વસ્ત્રમાસ્મરેત્।
જપેત્ ધ્યાયેચ્ચ મન્ત્રેશં નારસિહ્મં મહામુને

[ભોજનાન્તે દક્ષિણાદાનમ્] 23-22
ભક્ત્યા સંપ્રીણયદ્દેવં દદ્યાચ્છક્ત્યા ચ દક્ષિણામ્।
નૈવેદ્યમપિ સન્ધાર્યં તાવદેવ હિ નારદ

યાવદ્ભુજિક્રિયાન્તસ્તુ તદન્તે પ્રતિપાદ્ય ચ।
[શેષાન્નસંવિભજનમ્] 23-23
સ્વં સ્વમેવ હિ સર્વસ્ય અન્નસ્યાભ્યાગતસ્ય ચ

તેષુ વા સંવિભજ્યાદૌ એકં તત્રૈવ વર્જયેત્।
યત્પિતામહનામ્ના તુ હરેઃ પૂર્વં નિવેદિતમ્

તદ્ગૃહાશ્રમિણો દદ્યાત્ જાયાયાં સુતવૃદ્ધયે।
અથ પૂર્ણાહુતિં દદ્યાદ્દેવદેવં વિસૃજ્ય ચ

ઉપસંહૃત્ય ચૈવાગ્રે ... ... ... ... ...।
નારદ :---
કવ્યં શ્રાદ્ધવિધાનં તુ ઇદં જ્ઞાતં મયા વિભો

ઔર્ધ્વદેહિકસંજ્ઞં તુ જ્ઞાતુમિચ્છામિ વૈ પ્રભો।
શ્રીભગવાન્ ---
સંસ્કૃત્ય વૈષ્ણવં પ્રેતં વિધિદૃષ્ટેન કર્મણા

[પ્રેતશ્રાદ્ધવિધાનમ્] 23-24
[તત્ર પ્રથમેઽહનિ કર્તવ્યવિધિઃ]
તતસ્તસ્ય ક્રિયા કાર્યા સ્વાશ્રમે વા જલાશયે।
દિક્ વિદિક્ સિહ્મમન્ત્રં તુ સાસ્ત્રં ન્યસ્ય પુરા તતઃ

તદન્તરે કુટિં ધ્યાયેદ્વર્મમન્ત્રં સ્વમુદ્રયા।
કૃતન્યાસં તતોઽસ્ત્રેણ પ્રોક્ષયેદસ્ત્રવારિણા

ઉત્તરાભિમુખાં ચુલ્લીં તત્રાસ્ત્રેણાનલં ક્ષિપેત્।
વર્મણાઽભિનવાં સ્થાલીં ક્ષાળયિત્વોપલિપ્ય ચ

હૃદયેનામ્ભસાઽઽપૂર્ય તેનૈવ ક્ષાલ્ય તણ્ડુલમ્।
સમારોપ્ય ચ સંસાધ્ય ગાયત્ર્યા તં ચરું દ્વિજ

મધૌક્ષીરાજ્યસંમિશ્રં સિદ્ધમુત્તારયેત્તતઃ।
આમૂલાદસ્ત્રપર્યન્તૈસ્તન્મન્ત્રૈરભિમન્ત્ર્ય ચ

વીક્ષમાણો દિશં હ્યગ્નેસ્તતોઽસ્ત્રેણોપલિપ્ય ચ।
મણ્ડલં ભૂતલે રમ્યે કેશકણ્ટકવર્જિતે

કૃત્વાઽર્ઘ્યપાત્રં તદનુ પ્રોક્ષયેત્તજ્જલેન તુ।
તત્રાસ્ત્રેણ તિલાન્ દર્ભાન્વિકિરેન્મધ્ય(?)મિશ્રિતાન્

તત્ર ભદ્રાસનં ચૈવાવતાર્યાસ્ત્રાભિમન્ત્રિતમ્।
તત્રોપર્યથવા ભૂમૌ મન્ત્રપીઠં પ્રકલ્પયેત્

નિષ્કલં લયયાગેન મન્ત્રેશં પૂજયેત્તતઃ।
અર્ઘ્યપુષ્પાદિના પૂર્વં વિના ન્યાસક્રમેણ તુ

વહ્નિપૂજાવસાનં ચ શશ્વન્નાતીવ વિસ્તરમ્।
હૃન્મન્ત્રમન્ત્રિતે પાત્રે રાજતે વાઽથ તામ્રકે

ચરુસ્થમુદ્ધરેદન્નં પાત્રાભાવે ચ પિણ્ડવત્।
સંસ્થાપ્ય ભગવત્યગ્રે હૃન્મન્ત્રેણ તુ નારદ

તતો નૈવેદ્યમધ્યસ્થં હૃદ્બીજં પ્રણવાન્વિતમ્।
પ્રેતનામ્ના સમાયુક્તં નમસ્કારપદાન્વિતમ્

પ્રેતરૂપાનુકારં ચ ધ્યાત્વાઽતો દેવતાત્મના।
સ્વધાઽન્તેન સ્વનામ્ના વૈ પૂજયેત્તદનન્તરમ્

અર્ઘ્યપુષ્પૈસ્તથા દીપૈર્લેપનાભ્યઞ્જનાઞ્જનૈઃ।
વાસસા મધુપર્કેણ અન્નેન ત્વર્હણાદિના

તર્પણેનાથ માત્રાભિઃ પ્રણમ્ય પરમેશવત્।
એવં કૃત્વા તુ મન્ત્રેશો નિષ્કલસ્તત્ર યઃ સ્થિતઃ

લયદેહશ્ચ વિપ્રેન્દ્ર તં કિઞ્ચિત્ ખપ્લુતં સ્મરેત્।
તતસ્તિલેન મધુના દધ્નાઽન્નેનોદકેન તુ

પૂરયિત્વાઽઞ્જલિં પાત્રં રાજતં વાઽર્ઘ્યસંયુતમ્।
નૈવેદ્યસ્યાપસવ્યેન પરિતઃ પ્રક્ષિપેદ્બહિઃ

નમસ્કૃત્ય યથાન્યાયં ક્ષાન્ત્વા ચાથાવસજ્ય ચ।
મુદ્રયા સહ મન્ત્રેણ પૂર્વોદ્દિષ્ટેન નારદ

પૂર્ણં હૃદાઽમ્ભસા કૃત્વા કલશં સતિલં દ્વિજ।
નૈવેદ્યાન્નસમાયુક્તં બ્રાહ્મણસ્ય નિવેદ્ય ચ

ગોષુ વા તદભાવાચ્ચ તદભાવે જલે ક્ષિપેત્।
તતસ્તિલોદકં દત્વા હૃન્નામ્ના તુ સ્વધાં સહ

પ્રક્ષાલ્ય પાણિપાદં તુ આચમ્ય તદનન્તરમ્।
સંહૃત્ય પીઠન્યાસં તુ પૂજાસ્યાનં દ્વિજામ્ભસા

પ્લાવયિત્વોપલિપ્યાઽથ કૃતન્યાસો વિશેદ્ગૃહાન્।
પૂર્વવત્કૃતરક્ષસ્તુ ભુઞ્જીયાત્ પાવનં લઘુ

તદન્તે નૃહરિં ધ્યાયેદ્યથાશક્તિ તુ સંજપેત્।
દિનાન્તેઽસ્ત્રેણ સિદ્ધાર્થાન્ ક્ષિપ્ત્વા શયનમાચરેત્

વિધાનમેતદખિલમાચર્તવ્યં પ્રયત્નતઃ।
[દ્વિતીયદિનમારભ્ય યાવદ્દશમદિનં કર્તવ્યવિધિઃ] 23-25
દિનાનિ દશ મેધાવી પ્રેતાનુગ્રહકામ્યયા

આરભ્ય શિરસો યાવદસ્ત્રમન્ત્રૈસ્તુ નારદ।
અથોર્ધ્વમનિરુદ્ધાદિવાસુદેવાવસાનકમ્

દશાહમેવં નિર્વર્ત્ત્ય પ્રાપ્તે ત્વેકાદશે દિને।
[એકાદશેઽહનિ કર્તવ્યશ્રાદ્ધવિધાનમ્] 23-26
શ્રાદ્ધકર્મ તુ વૈ કુર્યાત્સંપન્ને ત્વાહ્નિકે સતિ

તદર્થમભ્યર્થ્ય ગુરું ગુરુપુત્રં તુ વા દ્વિજ।
સાધકં તદભાવાત્તુ પુત્રકં સામયં તુ વા

પ્રાગુક્તં યતિપૂર્વં વા વૈષ્ણવં ત્વેકમેવ હિ।
પ્રક્ષાળિતાઙ્ઘ્રિં સ્વાચાન્તં કૃત્વા તં સંપ્રવેશ્ય ચ

દત્વાસનં તુ સંસ્થાપ્ય ઉત્તરાભિમુખં તુ તમ્।
પૂજયેચ્ચ તતો દેવં શક્ત્યઙ્ગાવયવાન્વિતમ્

આચાર્યસ્ય તતો વિપ્ર કુર્યાન્મણ્ડલકં શુભમ્।
તત્રાસનવરં દદ્યાત્પૂજિતં વ્યાપ્તિભાવિતમ્

વિનિવેશ્યાથ વૈ તત્ર પ્રેતનામ્નાઽભિમન્ત્રિતમ્।
પૂર્વોક્તેન વિધાનેન ન્યાસ આવાહનં ભવેત્

અર્ઘ્યપાદ્યે તતો દદ્યાન્નામગોત્રેણ નારદ।
પુષ્પધૂપાર્ચિતં કુર્યાદ્યથાશક્ત્યમ્બરાદિભિઃ

મૃતોપકરણં સર્વં તસ્યૈવ વિનિવેદ્ય ચ।
અનુજ્ઞાં પૂર્વવલ્લબ્ધ્વા પિત્રર્થં (પ્રેતાર્થં?) યાગમારભેત્

પૂર્વોક્તેન વિધાનેન કિઞ્ચિત્તત્રાપિ ચોચ્યતે।
નૈવેદ્યપિણ્ડં ગાયત્ર્યા નિવેદ્યામૃતગોળવત્

ધ્યાત્વાહ્લાદકરાકીર્ણં સ્થિતં ધામત્રયોપરિ।
તન્મધ્યે મૂલમન્ત્રેણ સ્વધાશબ્દાન્વિતેન તુ

મૂર્તિં પ્રેતમયીં ધ્યાયેન્નારાયણકલોદ્ભવામ્।
લક્ષ્મ્યાદ્યમખિલં તત્ર લયન્યાસં પ્રકલ્પયેત્

તમર્ઘ્યાદ્યૈરથો ભોગૈર્મૂલમન્ત્રેણ પૂજયેત્।
મુદ્રાં બધ્વા જપિત્વા ચ વહ્નિસ્થે ચાગ્રતો હરેઃ

દક્ષિણાગ્રેષુ દર્ભેષુ એકમેવ સમાચરેત્।
તિલોદકાન્તં સકલમાચાર્યં ભોજયેત્તતઃ

ભુઞ્જાનસ્ય મુને તસ્ય અગ્રસ્થો નૃહરિં જપેત્।
તદ્ભોજનાવસાને નુ મન્ત્રપીઠસ્ય ચાગ્રતઃ

અર્ઘ્યપાત્રેણ વિપ્રેન્દ્ર ભૂયો દદ્યાત્તિલોદકમ્।
ભુક્તશેષં તુ સિદ્ધાન્નં ગૃહીત્વાઽર્ઘ્યોદકાન્વિતમ્

ભૂતાનાં તર્પણાર્થાય વિકિરેત્પૂર્વવદ્બલિમ્।
સંતૃપ્તસ્યાગ્રતશ્ચૈવ હૃન્મન્ત્રેણામૃતેન તુ

પરમેશ્વરયુક્તેન નમોઽન્તેનામલાદિના।
સંપન્નમિતિ સંપૃષ્ટ્વા દદ્યાદાચમનં તતઃ

ઉચ્છિષ્ટમુપસંહૃત્ય અસ્ત્રેણાભ્યુક્ષયેત્ક્ષિતિમ્।
ભગવત્પ્રીણનં કુર્યાદ્ગૃહીત્વા દક્ષિણાં તુ વૈ

વહ્નિસ્થસ્ય તુ મન્ત્રસ્ય દદ્યાત્પૂર્ણાહુતિં દ્વિજ।
હૃદયામ્બુજમધ્યે તુ તેજઃપુઞ્જપ્રભં મહત્

મન્ત્રેશમુપસંહૃત્ય પીઠપિણ્ડાગ્નિમધ્યગમ્।
વિધિનાઽનેન વૈ કુર્યાન્માસં માસં મહામને

[અથ પ્રેતત્વનિવર્તકમાબ્દિકશ્રાદ્ધમ્] 23-27
વત્સરે ચૈવ નિષ્પન્ને માસે ચૈવ ત્રયોદશે।
પ્રેતત્વસ્યોપશાન્ત્યર્થં પિતૃશ્રાદ્ધં સમાચરેત્

સ્નાનાદ્યં હોમપર્યન્તં કુર્યાદાદૌ દ્વિજાહ્નિકમ્।
સંસ્કૃતેઽગ્નૌ તુ સિદ્ધેઽગ્નૌ ઘૃતક્ષીરમધુપ્લુતે

આહૂય ભગવદ્ભક્તાનાચાર્યાંશ્ચ ક્રિયાપરાન્।
ચતુરોદઙ્‌મુખાન્ ન્યસ્ય પીઠન્યાસક્રમેણ તુ

દ્વાવન્યૌ પૂર્વવક્રૌ ચ વિનિવેશ્યાસનદ્વયે।
ચતુર્ણામનિરુદ્ધાદ્યૈર્મન્ત્રૈર્ન્યાસં સમાચરેત્

મૂલીયમઙ્ગષટ્કં તુ હ્યેકૈકસ્યાથ વિન્યસેત્।
આપાદાન્મૂર્ધપર્યન્તં દ્વાભ્યામસ્ત્રં તુ દેહગમ્

જાતિયુક્તં તદેવાસ્ત્રં સ્વસંજ્ઞાપરિભૂષિતમ્।
તાભ્યાં ષડઙ્ગન્યાસાર્થં કૃત્વા દેહે કરે ન્યસેત્

યદર્થં ક્રિયતે શ્રાદ્ધં સંજ્ઞા તસ્યાનિરુદ્ધકી।
પિતુઃ સંજ્ઞાં ચ વિન્યસ્ય પ્રદ્યુમ્નસ્યામિતાત્મનઃ

સઙ્કર્ષણં તુ મન્ત્રેશં કલ્પયેચ્ચ પિતામહમ્।
પ્રતિપામહસંજ્ઞં તુ વાસુદેવં પ્રકલ્પયેત્

વિધિનાથાપ્યયાખ્યેન અર્ઘ્યપુષ્પાદિભિર્યજેત્।
પ્રાર્થયિત્વા તતોઽનુજ્ઞાં મન્ત્રેશં પ્રતિમાગતમ્

વિભવેનાર્ચયિત્વા તુ સ્નાનાદ્યેન મહામતે।
ચન્દનાભરણ્સરગ્ભિર્વસ્ત્રૈર્ધૃપૈસ્તથાઽઞ્જનૈઃ

દીપેન મધુપર્કેણ પરમાન્નેન માત્રયા।
સ્તોત્રમન્ત્રનમસ્કારૈઃ સુમનોભિરનન્તરમ્

તમેવાનલમધ્યે તુ સન્નિધીકૃત્ય પૂજયેત્।
તતોઽસ્ત્રમન્ત્રજપ્તેષુ પાત્રેષૂદ્ધૃત્ય ભક્તિતઃ

પિતૃસન્ધાનસિદ્ધ્યર્થં નૈવેદ્યાન્નચતુષ્ટયમ્।
વ્યઞ્જનાદિસમાયુક્તં મધ્વાજ્યતિલભાવિતમ્

સંપ્રોક્ષ્ય ચાનિરુદ્ધાદ્યૈર્મૂલમન્ત્રેણ વૈ વિભોઃ।
સંહારક્રમયોગેન એકૈકં વિનિવેદ્ય ચ

તતોઽન્નપાત્રમેકૈકમાનયેત્સંસ્કૃતં પુરા।
તથારૂપં તુ તં ધ્યાયેચ્ચતુર્ધા ભેદભાવિતમ્

બહુભિન્નાઽન્નશક્તિભ્ય ઉત્તરોત્તરતાં ગતાઃ।
અનિરુદ્ધાદિભેદેન વાસુદેવાવસાનતઃ

રસશક્તિશ્ચ યા ચાસૌ સાઽનિરુદ્ધો મહામતે।
પ્રદ્યુમ્નો વીર્યશક્તિઃ સ્યાત્ ધૃતિશક્તિસ્તતોઽચ્યુતઃ

આનન્દશક્તિર્યાઽન્નોત્થા વાસુદેવસ્તુ સ સ્મૃતઃ।
એવં સ્મૃત્વા તતો ધ્યાત્વા મન્ત્રૈઃ સ્વૈઃ સ્વૈઃ પૃથક્ પૃથક્

ન્યાસમન્નશરીરાણાં દેવાનાં વિદ્ધિ પૂર્વવત્।
હૃદાદ્યસ્ત્રાવસાનં ચ એવં મૂર્તિમયં દ્વિજ

તન્નૈવેદ્યચતુષ્કં તુ લોલીભૂતં ગતં ત્વપિ।
મન્ત્રમિત્યન્નભેદેન અર્ઘ્યપાત્રાદિના યજેત્

નામગોત્રાદિના પ્રાગ્વદ્દેવેશં પ્રીણયેત્તતઃ।
તતોઽગ્નિસ્થાચ્યુતસ્યાગ્રે તૃપ્તસ્યાજ્યાદિના પુરા

એવમેવ ચતુર્ધા વૈ કૃત્વા ચાન્નમયીં ક્રિયામ્।
તત્રાપિ પ્રીણનં કૃત્વા પિતૃનાથસ્ય વૈ પ્રભોઃ

ત્વદગ્રે પ્રીતયે પીત્વા પિતૃયાગમિદં મયા।
કૃતં મન્ત્રાત્મને હિત્વાં...સ્વધા ઓં નમોનમઃ(?)

હૃન્મન્ત્રેણ તતો દદ્યાદેકૈકસ્ય તિલોદકમ્।
અગ્રતોઽન્નશરીરસ્ય મન્ત્રમૂર્ત્યાત્મનઃ પિતૄન્

અથાપ્યયેન વિધિના અન્નવીર્યમયાન્પિતૄન્।
દેવતામન્ત્રચૈતન્યે શાન્તભાવં ગતાન્સ્મરેત્

કર્મવાઙ્‌મનસાભ્યાં ચ યથા તદવધારય।
કિઞ્ચિચ્ચ પૂર્વં નૈવેદ્યાદાદાયાન્નં તુ પાણિના

તદૂર્ધ્વસ્થેઽન્નકબલે પૂર્વમુચ્ચાર્ય મેલયેત્।
નામગોત્રાવસાનં ચ પિતૃમન્ત્રં પુરોદિતમ્

અધીશમન્ત્રં તદનુ સ્વધામ્નિ વ્રજ વૈ પદમ્।
નમસ્કારાન્વિતેનૈવમુક્ત્વૈવં ભાવયેત્તતઃ

પ્રદ્યુમ્નાત્મનિ સંલીનમન્નવીર્યં(ર્યે ?) શશિપ્રભમ્(ભે ?)।
પિતરં(?) તારકાકારમનિરુદ્ધં જ્વલત્પ્રભમ્

ચિદ્ધર્મવિભવોપેતમેવં કૃત્વા તતો દ્વિજ।
મેળયેદ્વિધિનાઽનેન અન્નં પ્રદ્યુમ્નભાવિતમ્

સઙ્કર્ષણે મહાધામ્નિ વાસુદેવે ચ તં પુનઃ।
વાસુદેવોઽપિ ભગવાન્ પરસ્મિન્નવ્યયે પદે

શાન્તેઽનન્તે તુ પૂર્વોક્તે યત્રસ્થો ન ભવેત્પુનઃ।
કૃત્વૈવં પિતૃસન્ધાનં હરેરગ્રેઽગ્નિસન્નિધૌ

ભોજનં ચ તતો દદ્યાત્પૂજિતાનાં પુરા દ્વિજ।
યથાક્રમં તતઃ પૃચ્છેત્તૃપ્તિમન્નપરાં તુ તાન્

સ્વાચાન્તાનન્તતો દદ્યાદ્વિષ્ણોરગ્રે તુ દક્ષિણામ્।
હૃન્મન્ત્રેણ તુ તૈર્વાચ્યા પ્રીતિર્નારાયણી પરા

તતઃ પૂર્ણાહુતિં દદ્યાત્ ક્ષન્તવ્યો દ્વિજ મન્ત્રરાટ્।
[પૈતામહાન્નશેષસ્ય જાયાયૈ પ્રદાનમ્] 23-28
પ્રાગ્વન્મમેતિ(?)નૈવેદ્યં મૂલમન્ત્રાભિમન્ત્રિતમ્

પ્રયતાયાં તુ જાયાયાં દદ્યાત્ ક્ષીરાજ્યભાવિતમ્।
સુતત્વેન તુ સંસિદ્ધિં તત્કુક્ષૌ ચોપયાન્તિ ચ

(1)અથ તેનોદકેનૈવ લક્ષ્મીસૌભાગ્યભાજનમ્।
[શેષાન્નસંવિભજનમ્] 23-29
જ્ઞાનધર્મક્રિયાસક્તસ્સત્યવ્રતપરાયણઃ

(1. અથેત્યાદેઃ શ્લોકાર્ધસ્ય નિયોજનાદિ વૈ કુર્યાદિત્યસ્યાનન્તરં પાઠો યુક્તઃ પ્રતિભાતિ।)
નિયોજનાદિ વૈ કુર્યાન્નૈવેદ્યસ્યૈવ પૂર્વવત્।
[પિતૄણાં વિસર્જવપ્રકારઃ] 23-30
પાદા(દ્યા ?)ર્ઘ્યપાત્રમુત્પાદ્ય હૃન્મન્ત્રેણ તુ વૈ પુરા

સ્વમન્ત્રેણ પિતૄન્સર્વાંસ્તત્રસ્થાન્ ખગતાન્ સ્મરેત્।
[નેત્રાવમાર્જનમ્] 23-31
અથ તેનોદકેનૈવ નેત્રમન્ત્રેણ લોચને

અવમાર્જ્યોદકં તદ્વૈ સ્થાને નિક્ષિપ્ય પાવને।
ઇતિ મન્ત્રમયશ્રાદ્ધં કુરુતે સુગતિપ્રદમ્

[ગુર્વાદિશ્રાદ્ધસ્ય સમયજ્ઞાદિભિઃ કર્તવ્યતા] 23-32
સમયજ્ઞાદિકૈઃ કાર્યં ગુરૂણામાત્મસિદ્ધયે।
પિત્રાદીનાં ચ સ્વસુતૈર્ગુરુભિશ્ચાનુકમ્પયા

સમયવ્રતપૂર્વાણાં શિષ્યાણાં ભાવિતાત્મનામ્।
યદ્યપ્યનુપ્રયોજ્યં સ્યાચ્છ્રાદ્ધં સદ્દીક્ષિતસ્ય ચ

ક્રિયાસંજ્ઞેન તત્રાપિ કાર્યમાત્મહિતાપ્તયે।
દીક્ષાસમમિદં શ્રાદ્ધં કુગતેઃ સુગતિપ્રદમ્

સદૈવ દીક્ષિતાનાં ચ યાગે યજ્ઞે ચ વૈષ્ણવે।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન યથાલબ્ધેન કેનચિત્

વસ્તુનાઽપિ પવિત્રેણ ઇદં શ્રાદ્ધં સમાપયેત્।
[શ્રાદ્ધાનુષ્ઠાનસ્ય પ્રશંસા] 23-33
કદન્નેન કુદેશે ચ અપાત્રે ચાપિ નારદ

ધ્યાનવિજ્ઞાનમન્ત્રાદ્યૈઃ સંપાદ્યં વિદ્ધિ શાશ્વતમ્।
દેશકાલે તથા પાત્રે શ્રદ્ધાપૂતં તુ કિં પુનઃ

વૈષ્ણવઃ પરમં પાત્રં દેશ આયતનં હરેઃ।
દ્વાદશી સર્વકાલાનામુત્તમા પરિકીર્તિતા

ઇતિશ્રીપાઞ્ચરાત્રે જયાખ્યસંહિતાયાં શ્રાદ્ધવિધાનં નામ ત્રયોવિંશઃ પટલઃ।
* * * * *