જયાખ્યસંહિતા · અધ્યાય 18

પટલઃ - 18
અથાભિષેકાક્યાનં નામાષ્ટાદશઃ પટલઃ।
શ્રીભગવાન્ ---
[અભિષેકેઽધિકારઃ] 18-1,2
અથાભિષેચયેચ્છિષ્યં સર્વલક્ષણસંયુતમ્।
સુખાન્તં સ્પષ્ટમનસં સંયતં દેવપૂજકમ્

ગુરુભક્તં જિતાક્ષં ચ પૂર્વોક્તસમયસ્થિતમ્।
એવંવિધસ્ય સતતં કર્તવ્યમભિષેચનમ્

[અભિષેક્તુરાચાર્યસ્ય બ્રાહ્મણજાતીયસ્ય સર્વેષામભિષેકવિધાનેઽધિકારઃ] 18-3
આચાર્યસ્સર્વવર્ણાનામાશ્રમાણાં તથૈવ ચ।
તથા સામયિકાદીનાં ત્રયાણાં ચ વિશેષતઃ

પ્રભુત્વેનાભિષેક્તવ્યમધિકારાર્થમેવ ચ।
તેનાપિ સર્વજન્તૂનાં કાર્યો નિત્યમનુગ્રહઃ

પરિતુષ્ટેન સતતં દાતવ્યમભિષેચનમ્।
બ્રાહ્મણઃ પઞ્ચકાલજ્ઞઃ કુર્યાત્સર્વેષ્વનુગ્રહમ્

[બ્રાહ્મણાદ્યભાવે ક્ષત્રિયાદીનાં સ્વસ્વાવરવર્ણાનાં શિષ્યાણામનુગ્રહાભિષેકકરણેઽધિકારઃ] 18-4
તદભાવાદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠ શાન્તાત્મા ભગવન્મયઃ।
ભાવિતાત્મા ચ સર્વજ્ઞઃ શાસ્ત્રજ્ઞઃ સત્ક્રિયાપરઃ

સિદ્ધિત્રયસમાયુક્ત આચાર્યત્વેઽભિષેચિતઃ।
ક્ષત્રવિટ્‌શૂદ્રજાતીનાં ક્ષત્રિયોનુગ્રહક્ષમઃ

ક્ષત્રિયસ્યાપિ ચ ગુરોર ભાવાદીદૃશો યદિ।
વૈશ્યઃસ્યાત્તેન વૈ કાર્યો દ્વયોર્નિત્યમનુગ્રહઃ

સુ(સ?)જાતીયેન શૂદ્રેણ તાદૃશેન મહાધિયા।
અનુગ્રહાભિષેકૌ ચ કાર્યૌ શૂદ્રસ્ય સર્વદા

[ઉત્તમવર્ણસ્યાવિદુષ ઉપાયેન સંબોધપ્રાપણમ્] 18-5
ઉપાયેન ભયાલ્લોભાત્સર્વૈર્મૂર્ખો દ્વિજોત્તમઃ।
સન્માર્ગે વિનિયોક્તવ્યઃ શાસ્ત્રેણ ક્રિયયા તથા

યાવત્સંબોધમાપ્નોતિ સ્વાત્મના શુભલક્ષણમ્।
[પ્રાપ્તસંબોધસ્ય તસ્ય વિનાઽનુગ્રહબુદ્ધ્યા સકલક્રિયાધાનપૂર્વકં કાલેન કૃતકૃત્યતાપાદનમ્] 18-6
પૂર્વોક્તેન વિધાનેન ઇષ્ટ્વા યાગેન ચાચ્યુતમ્

વિધિનાઽગ્નૌ ચ સન્તર્પ્ય સ્નાપયિત્વા દ્વિજોત્તમ।
વિનાઽનુગ્રહબુધ્યા વૈ તસ્ય કાર્યા ક્રિયાઽખિલા

મન્ત્રેણાર્ચાપયેદ્વિષ્ણુમર્થિતો હ્યુપવેશિતમ્।
કૃતકૃત્યો યદા સ સ્યાત્ક્રમાત્કાલાન્તરેણ ચ

આચારેણ તથા નીત્યા શાસ્ત્રેણ કૃપયા તથા।
[સજતીયસ્યાપિ ગુરોરલાભેન સ્વસ્ય સ્વેનૈવાનુગ્રહાભિષેકયોઃ કર્તવ્યતા] 18-7
તથા શાસ્ત્રોક્તવિધિના સ્વયમિષ્ટ્વા જગદ્ગુરુણ્

હુત્વા શાસ્ત્રોક્તવિધિના અર્ચયિત્વાઽચ્યુતં પ્રભુમ્।
અનુગ્રહાભિષેકૌ ચ સ્વયમાત્મનિ કલ્પયેત્

સ્વજાતીયગુરોર્વિપ્ર અભાવાદિદમાચરેત્।
અનુકલ્પં દ્વિજાદ્યૈશ્ચ આત્મસંસ્કારસિદ્ધયે

[સતિ ગુરૌ સ્વેનૈવ કર્તવ્યતાયાઃ પ્રતિષેધઃ] 18-8
ગુરૌ વર્ણોત્ત્રમે વિપ્ત વિદ્યમાને શ્રુતેઽપિ વા।
સ્વદેશતોઽપિ વાઽન્યત્ત્ર નેદં કાર્યં શુભાર્થિના

સ્વદેશતોઽપિ યઃ કુર્યાદ્યત્ર યત્ર વિપર્યયમ્।
તસ્યેહ પુત્રનાશઃ સ્યાત્તસ્માચ્છાસ્ત્રોક્તમાચરેત્

[ઉત્તમવર્ણસ્ય દીક્ષાદિવિધાનેઽવરવર્ણસ્યાનધિકારઃ] 18-9
ક્ષત્રવિટ્‌શૂદ્રજાતીયઃ પ્રાતિલોમ્યાન્ન દીક્ષયેત્।
ત્રિતત્વવિદ્દ્વિજાતીયો દીક્ષયેદનુલોમતઃ

[સમયજ્ઞાભિષેકવિધાનપ્રકારઃ] 18-10
મૂલમન્ત્રોપજપ્તેન તદ્વ્યાપ્તિવિભવં વિના।
સમયજ્ઞસ્ય સંપાદ્યં ગુરુણાચાભિષેચનમ્

[પુત્રકસ્યાભિષેકવિધાનપ્રકારઃ] 18-11
મન્ત્રોચ્ચારણમાત્રેણ ધ્યાનસંવિત્તિવર્જિતમ્।
ધ્યાત્વાઽથ તત્ત્વનિશ્રેર્ણી નવધા બીજસંસ્થિતામ્

એકોનાધિષ્ઠિતાં સ્રવાં મૂલેન સકલાત્મના।
તાં તુ સંપૂજ્ય સંસ્મૃત્ય સૃષ્ટિધર્મક્રમેણ તુ

મનસા તુ મુનિશ્રેષ્ઠ પુષ્પૈર્વા વિવિધૈઃ શુભૈઃ।
તતોઽભિષેકો દાતવ્યસ્તત્ત્વાખ્યઃ પુત્રકસ્ય ચ

[સાધકાભિષેકપ્રકારઃ] 18-12
સાધકસ્યાપિ વક્ષ્યામિ અભિષેકવિધિં ક્રમાત્।
ધ્યાત્વાઽથ તત્ત્વનિશ્રેણીં સંહારં સૃષ્ટિયોગતઃ

નવધા ત્રિવિધેનૈવ ભિન્નાં સૂક્ષ્માદિના ત્વથ।
મન્ત્રશ્રેણીં ચ નવધા ક્રમાન્ન્યસ્ય પુરોદિતામ્

તત્રૈવ સૃષ્ટિં યોગેન સકલં નિષ્કલં દ્વિધા।
પૂજયિત્વા વિધાનેન કલશેષુ પૃથક્ પૃથક્

પ્રાગ્વત્સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય સાધકત્વેન પુત્રકમ્।
તત્ત્વાભિષેચનં દદ્યાચ્છુભં સિદ્ધિકરં મહત્

તત્વમન્ત્રાવધિર્યાવત્સાધકસ્યાભિષેચનમ્।
[આચાર્યાભિષેચનમ્] 18-13
દત્વૈવં મન્ત્રસિદ્ધસ્ય ગુરુત્વેન તતો દ્વિજ

તસ્યૈવ યાદૃશં દદ્યાદભિષેકં હિતં શૃણુ।
ઈશ્વરાદચલાન્તાચ્ચ સાધિભૂતાધિદૈવતામ્

તત્ત્વમાલાં સ્મરેત્સર્વાં સૃષ્ટિન્યાયેન વૈ પુરા।
તત્ર વિન્યસ્ય વિતતાં મન્ત્રશ્રેણીં પુરોદિતામ્

ત્રિવિધેન પ્રકારેણ સપ્તાર્ણાદ્યાવદઙ્કુશમ્।
પ્રપૂજ્ય વિધિના પશ્ચાત્સંહારાખ્યક્રમેણ તુ

પરિજપ્યં દ્વિજશ્રેષ્ઠ યાવદ્વાણી નિવર્તતે।
સ્વભાવસ્થો ગુરુઃ સાક્ષાત્પરેણાનેકભેદિના

તતોઽભિષેકો દાતવ્યો મનસા વિભવેન ચ।
પરતત્વાવધિં ધ્યાત્વા દેશિકઞ્ચાભિષેચયેત્

[સમયજ્ઞાદીનાં ચતુર્ણામભિષેકે ભાવનીયઃ પર્વભેદઃ] 18-14
સેનાપતિક્રમેણૈવ સમયજ્ઞસ્ય સર્વદા।
મહામન્ત્રિત્વવિધિના પુત્રકસ્યાભિષેચનમ્

યુવરાજવિધાનેન દાતવ્યઃ સાધકસ્ય ચ।
રાજોપચારવિધિના અભિષેકો ગુરોઃ સ્મૃતઃ

[આચાર્યાભિષેકપ્રયોગઃ] 18-15
દીક્ષામણ્ડલવેદ્યાં તુ સિતેન રજસા ગુરુમ્।
સ્વસ્તિકં મણ્ડલં કૃત્વા તન્મધ્યે મણ્ડલં શુભમ્

દ્વિહસ્તં શાશ્વતં પદ્મં યજ્ઞવૃક્ષોદ્ભવં તુ વા।
સુકૃતં ચાઽથ સુશ્લક્ષ્ણં સર્વત્રાષ્ટાઙ્ગુલોચ્છ્રિતમ્

મૃગચર્મ તુ તત્પૃષ્ઠે સિતં વસ્ત્રં તદૂર્ધ્વતઃ।
વિતાનેનોર્ધ્વતાચ્છેન (?) સપુષ્પેણ સિતેન ચ

પૂર્ણપાત્રાન્વિતં તત્ર દિક્ષુ પૂર્ણઘટાદિકમ્।
દદ્યાદ્દીપાષ્ટકં તત્ર લાજાદીન્ પરિતઃ ક્ષિપેત્

સંસ્થાપ્ય પીઠનિકટે ભ્રમદ્દક્ષિણતઃ ક્રમાત્।
ચન્દનં સિતમર્ઘ્યં ચ દૂર્વા જાતિફલાનિ ચ

તાંબૂલવ્યઞ્જનં દણ્ડં વિચિત્રે ચાપ્યુપાનહૌ।
શઙ્ખચક્રગદાપદ્મશુભમુદ્રાચતુષ્ટયમ્

વાસસી ઉપવીતં ચ કૌશેયં ચ પવિત્રકમ્।
ઘટિકાં કરણીં સૂત્રમર્ઘ્યપાત્રં કમણ્ડલુમ્

ગૈરિકં મુખવાસાંસિ સિતમૃદ્ગોમયં તથા।
કૃષ્ણસારરુરોશ્ચર્મ દન્તધાવનમેવ ચ

તતઃ સર્વાધિકારાર્થં સંહિતાપુસ્તકાદિ ચ।
ઈશદિઙ્ભણ્ડલસ્યાથ સ્થલીં કૃત્વા તથાવિધામ્

શોભિતાં ચ વિતાનાદ્યૈસ્તત્ર મન્ત્રેશ્વરસ્તતઃ।
આદૌ તુ કલશે પૂજ્યસ્તતો મણ્ડલમધ્યગઃ

વહ્નિમધ્યે તતઃ પૂજ્યઃ શિષ્યદેહે પુનઃ પુનઃ।
આત્મસ્થં ચ પુરા દેવં સંપૂજ્ય તદનન્તરમ્

આનીય કલશન્દિવ્યાન્ પૂર્વલક્ષણલક્ષિતાન્।
સર્વરત્નૈશ્ચ સંપૂર્ણાન્કદલીફલશોભિતાન્

તીર્થોદકેન સંપૂર્ણાન્ પ્રાગુક્તરચનાન્વિતાન્।
પ્રદક્ષિણેન વિન્યસ્ય પ્રાગાદૌ મણ્ડલાદ્બહિઃ

સ્વતત્ત્વસંખ્યયાઽઽચાર્યે
[આચાર્યાભિષેકાત્ સાધકાદ્યભિષેકે કલશસંખ્યાયાં ભેદઃ]
સાધકે પુત્રકેઽથ ચ।
એકં વૈ સમયજ્ઞસ્ય દ્રવે કર્મ(વ્યમેકં)વિનિક્ષિપેત્

એવંવિધાંસ્તુ(સ્ત્રીન્)કલશાન્સત્યાદ્યૈશ્ચ પ્રતિષ્ઠિતાન્।
પુરા કૃત્વા વિધાનેન પ્રાગુક્તેન ક્રમેણ તુ

મન્ત્રૈઃ સંજપ્ય સંપૂજ્ય સંચિત્ય ચ યથાક્રમમ્।
પ્રાગાદિષ્વથ સર્વેષુ ગન્ધપુષ્પાદિભિઃ ક્રમાત્

પૂર્વોદિતેન વિધિના ઇષ્ટ્વા મન્ત્રોશ્વરં વિભુમ્।
પ્રજાપયેત્તતઃ શિષ્યં સ્વાત્મીયેન ક્રમેણ તુ

ચરુણા ચ તતઃપૂજ્યમાધારાદિક્રમેણ તુ।
વેદિમધ્યગતં ચૈવ અભિષેકાસનં શુભમ્

મન્ત્રપીઠત્વમાપન્નં લાજપ્રકરશોભિતમ્।
તસ્યોપરિ સ્થિતં કૃત્વા શિષ્યં મન્ત્રશરીરિણમ્

ગત્વાઽથ મણ્ડલાગ્રં તુ વિજ્ઞાપ્યઃ પરમેશ્વરઃ।
ત્વચ્છાસનપ્રપન્નાનામધિકારં કરોમ્યહમ્

શિષ્યમાત્મસમં ભક્તમહં યાસ્યામિ તે લયમ્।
લબ્ધાનુજ્ઞસ્તતો વિપ્ર પૂર્વદિક્સંસ્થિતશ્ચ યઃ

કલશં પૂજયિત્વા તં સ્વમન્ત્રેણ સ્વમુદ્રયા।
સહસ્રપરિજપ્તેન સમ્યગષ્ટાધિકેન ચ

શતજપ્તેન દશભિઃ સકૃત્ગુર્વાદિતઃ ક્રમાત્।
ધ્વાત્વા ચામૃતસંપૂર્ણં મન્ત્રં રત્નોજ્જ્વલં પ્રભુમ્

તસ્ય મૂર્ધ્નિ શુભં દત્વા કલશં મન્ત્રપૂજિતમ્।
તતઃ ક્રમેણ કલશૈઃ સકલૈરભિષેચયેત્

પઠદ્ભિર્માઙ્ગલીયાનિ ઋક્‌સામાનિ યજૂંષિ ચ।
મઙ્ગલૈર્દીયમાનૈસ્તુ તન્ત્રીવાદ્યસમન્વિતૈઃ

શઙ્ખશબ્દૈઃ સપટહૈર્જયશબ્દસમન્વિતૈઃ।
અનેન વિધિના કુર્યાદાચાર્યસ્યાભિષેચનમ્

મન્ત્રોપકરણં સર્વં તસ્ય સંપ્રતિપાદ્ય ચ।
હસ્તદ્વયં ચ વક્તવ્યં પ્રણમ્યા(ત્યા?)સંસ્થિતસ્ય ચ

સહસ્રકિરણાભં તુ સૂર્યબીજેન ચાચ્યુતમ્।
સ્મરેદ્દક્ષિણહસ્તસ્થં પદ્મે ચાનન્તપલ્લવે

કલાદ્વાદશસંયુક્તે અકારાદ્યૈરદારુણૈઃ (?)।
દ્રવ્યશુદ્ધિવિદાહાર્થં દ્રવ્યોત્પત્તૌ તતઃ સ્મરેત્

સિતં સહસ્રપત્રાઢ્યં કલાષોડશકેસરમ્।
સોમબીજેન તન્મધ્યે સ્મરેન્નારાયણં પ્રભુમ્

સ્રવન્તમમૃતં દિવ્યં દ્રવ્યોત્પાદનકર્મણિ।
ભૌતં તાન્માત્રિકં માન્ત્રં વિગ્રહં ચાસ્ય દર્શયેત્

વિજ્ઞાનપદવીં સર્વાં સ્વાનુભૂતામનેકશઃ।
સ્થાવલક્ષક્રમેણૈવ વક્ત્વયા વિવિધાશ્ચ વૈ

વ્યાખ્યાતાઃ પુસ્તકે યાશ્ચ વિજ્ઞાનગતયઃ શુભાઃ।
તચ્ચિત્તં હિ ક્રમાત્તાસામનુસન્ધાય વૈ ગુરુઃ

આચાર્યસમયાન્ પશ્ચાદૂર્ધ્વસ્થાઞ્છ્રાવયેચ્છુભાન્।
[આચાર્યપદાસાધારણા વિશેષસમયાઃ] 18-16
સંસારભયભીતાનાં ભક્તાનાં પરમેશ્વરે

શાસ્ત્રક્રમેણ વિધિવદિદં શાસ્ત્રં પ્રકાશયેત્।
ગચ્છંસ્તિષ્ટન્સ્વપન્ જાગ્રદ્ભગવન્તં સ્મરેત્સદા

પુણ્ડરીકસ્ય મધ્યસ્થં દ્રવ્યૈર્દાનસમુદ્ભવૈઃ।
માન્ત્રભાવાદ્યજેદ્વિષ્ણું દેશે તસ્કરસંકટે

નાભિમાનાચ્ચ વૈ બાહ્યા ક્રિયા ત્યાજ્યા કદાચન।
ચાતુર્માસ્યં ચ નિયમમવતિષ્ઠેદવશ્યતઃ

ઉપભુક્તં પરેણૈવ વિશેષાદ્દીક્ષિતેન તુ।
છત્રોપાનહવસ્ત્રાદ્યં નોપયુઞ્જીત જાતુ વૈ

અસંપત્તાવથાપત્સુ ન દોષં ક્ષાલિતે સતિ।
સ્વગુરોર્દીક્ષિતાનાં ચ આચાર્યાણાં સદૈવ હિ

ઉપભુક્તં ન દોષઃ સ્યાત્સ્વદત્તાદાહૃતાત્તુ વા।
ભગવદ્ભક્તિનિષ્ણાતાસ્તચ્ચિત્તાસ્તત્પરાયણાઃ

કર્મણા મનસા વાચા સંમાન્યાશ્ચ સદૈવ હિ।
ભર્તવ્યાશ્ચૈવ પૂજ્યાશ્ચ વાગ્દાનૈર્મધુરૈઃ સદા

જાતિધર્મમનુજ્ઝિત્વા તથાચ સ્વગુરોઃ ક્રમમ્।
સ્વશાસ્ત્રવિહિતં ચાપિ જ્ઞાનં શિક્ષેદશિક્ષિતમ્

એકતઃ સમયાઃ સર્વે નિયમાશ્ચૈવ સર્વશઃ।
એકતો ભગવાન્વિષ્ણુર્ગુરુસ્તદ્ભાવિનો નરાઃ

જ્ઞાત્વા જીર્ણમસારં ચ ઇદં પુત્ર કલેવરમ્।
સ્વાધિકારં સમારોપ્ય યોગ્યસ્યાટનમાચરેત્

દણ્ડી કષાયવાસાશ્ચ નમો નારાયણાય વૈ।
બ્રુવન્પ્રણવપૂર્વં ચ ત્યક્ત્વા સર્વપરિચ્છદમ્

ક્ષેત્રાયતનતીર્થાનામન્તે બ્રહ્મણિ યોજયેત્।
આત્મતત્વં શરીરં ચ અગ્નૌ વા ખેચરાદિષુ

તત્ત્વસન્યાસયોગેન યેન સ્યાચ્છાન્તિરાચ્યુતિ।
ઇત્યુક્ત્વા દક્ષિણે હસ્તે સ્વયં સઞ્ચિન્ત્ય વૈ ગુરુઃ

મન્ત્રાત્માનં પરં વિષ્ણું પરં સકલનિષ્કલમ્।
સંપૂજ્ય ગન્ધપુષ્પાદ્યૈર્દદ્યાત્તસ્ય ચ મસ્તકે

[શિષ્યેણ ગુરોઃ પાદોદકપ્રાશનકર્તવ્યતા] 18-17
ન્યસ્યાસનં તતઃ શિષ્યઃ પાદયોર્નિક્ષિપેચ્છિરઃ।
પ્રક્ષાલ્ય સલિલેનાથ ગુરોશ્ચરણપઙ્કજમ્

તેનાત્માનં તુ સંસિચ્ય પિપેદઞ્જલિના તતઃ।
પૂર્વવત્પૂજયેદ્ભક્ત્યા આત્મનાઽથ ધનેન ચ

અનેન વિધિના કુર્યાદાચાર્યસ્યાભિષેચનમ્।
[સાધકાભિષેકાતિદેશઃ]
એવમેવ વિધાનેન સાધકં ચાભિષેચયેત્