જયાખ્યસંહિતા · અધ્યાય 17

પટલઃ - 17
અથ શિષ્યભેદાક્યાનં નામ સપ્તદશઃ પટલઃ। 17-1
નારદ :---
સાધકાચાર્યસમયિપુત્રકાણાં યથાર્થતઃ।
જ્ઞાતુમિચ્છામિ ભગવન્ ત્વત્તો લક્ષ્ણમુત્તમમ્

સમયજ્ઞશ્ચ કિં કુર્યાત્પુત્રકઃ કિં સમાચરેત્।
સાધકઃ કથમાસ્તે વૈ કિમાચાર્યઃ કરોતિ ચ

શ્રીભગવાન્ ---
[સમયિલક્ષણમ્] 17-2
યસ્ય મન્ત્રે પરાભક્તિર્બ્રહ્મચારી જિતેન્દ્રિયઃ।
સત્યવાક્ચતુરો ધીરો હ્ટીશ્રદ્ધાબુદ્ધિમાંશ્ચ યઃ

દૃઢવ્રતઃ શુચિશ્વૈવ ગુર્વારાધનતત્પરઃ।
સમાચરેચ્છુભં નિત્યં પ્રસન્નાત્મા પ્રિયંવદઃ

પ્રાપ્તાનુજ્ઞસ્સવિત્તોઽપિ યાગેન ગુરુણાર્ચઽયેત્।
પશ્યેત્તથાઽન્યતો ગત્વા યાગં વૈ યત્ર યત્ર ચ

પૂજિતં તર્પિતં વિષ્ણોઃ શાસ્ત્રં ચ શૃણુયાત્સદા।
પાલયેત્સમયાન્સર્વાન્મન્ત્રસ્મરણપૂર્વકાન્

શઙ્ખચક્રગદાપદ્મમૂર્તિમુદ્રાસમન્વિતઃ।
દ્વાદશ્યાદિષુ કાલેષુ પૂજયેદ્ધવનં વિના

પઠનં શવણં કુર્યાત્સતતં ચાર્ચનં વિના।
શાસ્ત્રાર્થં વિધિવદ્‌જ્ઞાત્વા નયાચારસમન્વિતઃ

પાલયન્ગુરુગેહાચ્ચ વ્યવહારં સુદત્થિતમ્।
એવં લક્ષણસંપૂર્ણો ગુરુમભ્યર્થયેત્પુનઃ

પ્રત્યહં પૂજનાર્થં યસ્સમયજ્ઞસ્સ નારદ।
જ્ઞાત્વા તં ગુરુણા સમ્યગુક્તચિહ્નૈસ્તુ સામયૈઃ

પૂરણીયાઽસ્ય ચાકાંક્ષા યદર્થમુપરોધ(ધિ?)તઃ।
તાપનં ગુરુવેશ્માર્થં વ્યવહારં સહેત સઃ

[પુત્રકલક્ષણનિરૂપણમ્] 17-3
નિર્વર્ત્ય મણ્ડલં સ્મયક્તદીયેન ધનેન ચ।
રજોભિઃ પત્રપુષ્પાદ્યૈરભાવા(ર્વિભવાત્ ?)ત્પ્રાપણસ્ય ચ

સમયજ્ઞં તતઃ શિષ્યં (પુત્રં ?) ક્રમેણારચયેદ્ગુરુઃ।
તતઃપ્રભૃતિ કાલાચ્ચ પૂજાં વિષ્ણોઃ સમાચરેત્

પ્રાણાત્યયેઽપિ વિપ્રેન્દ્ર રક્ષેલ્લોપં( પાત્ ? )પ્રયત્નતઃ।
નચાસ્ય વિહિતો હોમો ધર્માર્થં પૂજનં વિના

નિત્યપૂજાભિયુક્તો યઃ પૂર્વોક્તગુણભૂષિતઃ।
સમુપૈતિ તમુત્કર્ષં શ્રવણાચ્છાસ્ત્રચિન્તનાત્

દદાત્યુત્કલિકાં તસ્ય હૃદયસ્થો જનાર્દનઃ।
સાધનોપરિ મન્ત્રસ્ય પ્રાર્થયેતં ગુરું તતઃ

[સાધકલક્ષણનિરૂપણમ્] 17-4
શુશ્રૂષા પરમા ભક્ત્યા સંક્રમો ગુરુણા તતઃ।
ક્રમોત્કૃષ્ટગુણૈર્યુક્ત એકરૂપસ્સમાહિતઃ

નિયુક્તાદચ્યુતશ્રદ્ધી શાસ્ત્રાર્થકૃતઘીર્મહાન્।
યજેદ્યાગેન વૈ ભૂયો મન્ત્રં ચાભીષ્ટસિદ્ધયે

અભિષિક્તોઽભ્યનુજ્ઞાતો ધૈર્યોત્સાહસમન્વિતઃ।
એકાન્તં નિર્જનં યાયાન્નારાયણનિકેતનમ્

દૂરતો બાન્ધવાનાં ચ દુર્જનાનાં વિશેષતઃ।
ક્ષેત્રમાયતનં ચૈવ નિર્દ્વન્દ્વં ચાથ પર્વતમ્

સોદકં ચ ફલાકીર્ણં રમ્યમાસન્નગહ્વરમ્।
વનઞ્ચોપવનં વાઽથ પ્રસિદ્ધં સિદ્ધસેવિતમ્

વિતૃષ્ણો બન્ધુવર્ગાચ્ચ સંવિસૃજ્ય પુરાન્વિતમ્।
સ્વાધ્યાયશૌચસન્તોષસંપૂર્ણે સ્વગૃહેઽથવા

સધાયેદીપ્સિતં મન્ત્રં ભાવશુદ્ધિસમન્વિતઃ।
યથા સુખેનાસનેન આસને વ્યાપ્તિભાવિતે

પ્રસન્નાસ્યઃ કૃતન્યાસો લક્ષં લક્ષ્યસ્થિતો જપેત્।
ક્ષેત્રીકૃતો ભવેન્મન્ત્રો યત્ર તત્ર સ્થિતસ્ય ચ

નિર્વર્તનેન જિહ્રાગ્રાત્પરિત્યક્તોઽપિ વૈ જપેત્।
સમારાધનસિધ્યર્થં મન્ત્રસ્યાર્ઘ્યકૃતો મુને

દદ્યાદ્ધૃદયમન્ત્રેણ તતઃ પ્રભૃતિ નારદ।
ચરુભુગ્વા ફલાહારો ભિક્ષાશી વા પયોભુજઃ

શાકમૂલં તથા કન્દમશ્નીયાદ્દ્વર્તતે યથા।
શુદ્ધાન્તસર્પિષશ્શાલીન્ પ્રત્યક્ષલવણોજ્ઝિતાન્

હૃષ્ટસ્સ્તુષ્ટઃ પ્રસન્નાત્મા કાલોક્તજપમારભેત્।
ઇદમાચરમાણસ્તુ પ્રત્યહં મુનિસત્તમ

નિશાક્ષયે તુ શયનાત્સ્મૃત્વા નારાયણં વિભુમ્।
ઉત્થાય દક્ષિણાંસેન વામપાદં ન્યસેદ્ભુવિ

પદે પદે સ્મરંશ્ચાસ્ત્રં દૂરં યાયાદ્દ્વિજાલયાત્।
કૃત્વા મલચ્યુતિં તત્ર વાસસા કં વિવેષ્ટ્ય ચ

દિઙ્‌નભો ન નિરીક્ષેત તતો યાયાજ્જલાશયમ્।
શૌચં કૃત્વા યથાપૂર્વં વિધિનાઽઽચમનં તતઃ

દન્તકાષ્ઠં તુ વૈ ભુક્ત્વા સ્નાયાત્તદનુ નારદ।
સામાન્યવિઘિનાઽસ્ત્રેણ ગાયત્રીં વૈષ્ણવીં જપેત્

સકૃત્ર્રિઃપઞ્ચવારાન્વા સપ્ત વાઽથ સ્વશક્તિતઃ।
તતઃ સ્વમાશ્રમં ગત્વા મન્ત્રં પુષ્પૈશ્ચ પૂજયેત્

કેવલં શાસ્ત્રપીઠસ્થં સ્વદેહસ્થં તુ વા મુને।
સંપૂજ્ય ચ જપં કુર્યાદ્યાવદ્વૈ પ્રહરદ્વયમ્

તદૂર્ધ્વે પૂર્વવત્સ્નાત્વા વિશેષેણ વિધાનવત્।
ન્યાસાવસાનં નિખિલં સર્વં કુર્યાત્પુરોદિતમ્

પૂજાગ્નિહોત્રપર્યન્તં તતસ્તુ જપમારભેત્।
યાવદ્દિનાવસાનં તુ ભૂયઃ સ્નાયાદ્દ્વિજોત્તમ

ઉપાસ્ય વિધિવત્સંધ્યાં દેવં સંપૂજયેત્તતઃ।
વિસર્જ્ય ભોજનં કુર્યાત્સતતં તારકોદયે

ભુક્ત્વા શયીત શયને મૃદુસ્નિગ્ધે ચ ભૂતલે।
અર્ધરાત્રે સમુત્થાય પાદશેષેઽથ વા દ્વિજ

આચમ્ય દેવં સંસ્મૃત્ય શીઘ્રં સંપૂજ્ય પૂર્વવત્।
જપં કુર્યાદ્યથાશક્તિ અર્ચયેચ્ચ વિભોસ્તતઃ

યેન સંરક્ષિતો વિપ્ર ભવેદ્વૈ નાપહીયતે।
સિદ્ધૈરદૃશ્યભૂતૈસ્તુ મન્ત્રિસિધ્યભિકાંક્ષિભિઃ

સપર્પ્ય ચૈવં શયને શ્રમં વૈ સન્ત્યજેત્પુનઃ।
અનેન વિધિના યો વૈ મન્ત્રારાધનતત્પરઃ

ઉચ્યતે મુનિશાર્દ્‌લ વિજ્ઞેયસ્સતુ સાધકઃ।
ન તેન કુત્રચિત્કાર્યે શાપાનુગ્રહકર્મણિ

ન તેન મન્ત્રો વક્તવ્યો મુદ્રા વા સમયાસ્તુ વા।
સ્વાનુષ્ઠાનેઽપિ યત્કર્મ સર્વં સર્વસ્ય ગોપયેત્

મન્ત્રગુપ્તિસ્તુ કર્તવ્યા સતતં મન્ત્રસિદ્ધયે।
તાદ્વ્યાપ્તિભાવનોપેતા જ્ઞાતવ્યા મન્ત્રવાદિના

ગુરું પ્રસાદ્ય દેવં ચ શાસ્ત્રં ચાલોક્ય યત્નતઃ।
તન્ત્રજ્ઞો મન્ત્રવદ્ધીરો દ્વાભ્યાં ચૈવ દ્વિજોત્તમઃ

[અથાચાર્યલક્ષણમ્] 17-5
મન્ત્રસિદ્ધિસ્તુ વૈ તસ્ય વિજ્ઞાતા ગુરુણઆ યદા।
ગુરુણા વૈ સોઽભિષિક્તઃ(ષેચ્યઃ ?)તતઃ શિષ્યઃ પ્રસાદતઃ

કૃત્વા યાગં ચતુર્થં તુ તદ્વિત્તેન તુ પૂર્વવત્।
પૂજયિત્વા સમાહૂય સાધકં લક્ષણાન્વિતમ્

પૂજા કાર્યા વિધાનેન લયયાગોદિતેન વૈ।
સ બાહ્યાભ્યન્તરોક્તેન નિશ્શેષેણ યથા પુરા

અગ્નૌ તુ પૂર્વવદ્દીક્ષાં નિર્વાણાખ્યાં સમાપયેત્।
તતોઽભિષિચ્ય વિધિના સ્વાધિકારં નિવેદયેત્

ગૃહીત્વા તેન કર્તવ્યં ગુરુત્વમિતરેષુ ચ।
પૂજાગ્નિહવનં ચૈવ જપધ્યાનાન્વિતં સદા

ભક્તાનાં સંશયચ્છેદં કુર્યાચ્છાસ્ત્રં વિના તુ વૈ।
અનુગ્રહં ચ શાપં ચ મન્ત્રારંભણમર્પણમ્

ન લોભેન ન રાગેણ ન સ્વાર્થેન ન નામતઃ।
કુર્યાદનુગ્રહં જન્તોઃ કસ્યચિદ્વા શઠસ્ય ચ

ભીતસ્ય ચ વિનીતસ્ય ભક્તસ્યાર્ત્તસ્ય કારયેત્।
પ્રાયશ્ચિત્તૈઃ સદા શાન્તિં કુર્યાન્નીતિચ્યુતસ્ય ચ

વિભાગો લિંગિનાં ચૈવ વેદનીયઃ સદૈવ હિ।
વૈખાનસાદિ સર્વેષાં વૈષ્ણવાનાં ચ નારદ

પ્રસન્નશ્ચાભિષિઞ્ચેત ભક્તં ભવ્યમનેકધા।
મોક્ષાર્થમાધિપત્યાર્થં દુઃખોપશમનાય ચ

કુણ્ડમણ્ડલપદ્માદીન્સૂત્રયેત્પ્રતિમાદિકાન્।
શિષ્યાણામુપકારાર્થં દર્શયેત્શિલ્પિનસ્તથા

કુર્યાત્સમ્યક્પ્રતિષ્ઠાનં દેવદેવસ્ય વૈ વિભોઃ।
સમદૃષ્ટ્યા તથાઽન્યેષાં દેવાનાં સ્થાપનં દ્વિજ

અવૈષ્ણવેષુ મર્ત્યેષુ ભક્તેષ્વન્યત્ર સર્વદા।
તચ્છાસનં ગુરૂણાં ચ અભયાત્પ્રાર્થિતોઽપિ તૈઃ

સ્વકલ્પોક્તવિધાનેન કુર્યાત્સર્વેષ્વનુગ્રહમ્।
અભ્યર્થિતસ્તદા વિપ્ર યજનં ચ પવિત્રકમ્

સ્વશિષ્યપરશિષ્યાણાં લોભનિર્મુક્ત આચરેત્।
અશાસ્ત્રજ્ઞે(ષુ ?) ચાન્યેષુ ગુરુભાવસ્થિતેન ચ

ચુમ્બુકત્વં ન કુર્યાદ્વૈ તર્કેણાગમતોઽપિ વા।
નાતીવ સંગ્રહં કુર્યાન્માત્રાવિત્તસ્ય નારદ

નિત્યમભ્યસ્યતિ ત્યાગમનિત્યં ભાવયેદ્ભવમ્।
એવં લક્ષણસંપન્નો યસ્સ આચાર્ય ઉચ્યતે

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે જયાક્યસંહિતાયાં શિષ્યભેદાખ્યાનં નામ સપ્તદશઃ પટલઃ।
* * * * *